Noaḥ Pandre ershṭer ṭeyl Amoratsim

צצת, עמפמ1נז} עפ1םתמ1נצ 8 1611 6אעמ2ת21ע9פ אעצע1פ

53 -+.ס א

קאעאא? 604

עטססתתפ תגתז/2./

{וט 851016סט 111066 05ט? 16ססט 11115 {ס וס1696/0011ט +1וסווםוחזזסת

1800 1011 58

מצטדא מעזזז גנפזפפנצ עס א0ס1זדשסע 6011 מ/8ת660 מגזז1 תסע סאנפאטע
מת84מז זאצסטע 1א/ טס 4 צטם דתא,ע אז /0595181? ממתזא פא,טעץ
אסזנזאמאטס?ע את8214968440 .ם /2,,/מ3/)2 סאג, מזטאעם

א נאת:) 8008 בפוסםס1צ 41 8,110 ,וו

9 211ע9 ,81,455 , 1451 11 1 4,

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א
פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא
צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/
/ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116
101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016
8160 208
06 +ז6ט10
1ס1011110011 16/3008 151911160118
0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001
101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן
2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא
ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1
זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04
.151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1
תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז
-1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס
-- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1
.18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

שניאוּר

נ ח פ אַינ ד ר ע

| ערשטער טייל ,עמי-הארצים"

אַדויסגעגעבען דורש'ן יובל-קאַליטעט
א די שש א | 8 5 9 {

4ת 82 1 ס ס? הח! 1664 ת וז 0

8 ש ע א 2פ .7
"עממא8םת 801 20א,.
1639200:מטן ט240000666 .טעשט

8/522938/' ,"00608ח86,, אטזס

נה פּ אָנ ד ר ע

וואוּ זיינט איהר!ּ
(אָנשטאָט אַ הקדמה)

װואוּ זיינט איהר אצינד, איהר דעמבּענע אידע מיט די
פּרייט.נאָזיגע שטיװאַלעס אוּן מיט די צעשוואוּמענע, פאַרבּרענטע.
געזער, װי בּיי לײבּען! איהר. באַלעגאָלעס, קצבים, אָסקצי
טרעגער, ליימער, זעגער...

אייער קול איז געגאַנגען װי פוּן אַ פּוסטע פאָס אַרױס,
און אין אייערע קינדערשע אױגען האָט געשפּילט דער כֹּח
פּון לעבען,

פּ'האָט פוּן אייך שטענדיג געשמעקט מיט װאַלד, מיט דיעגעכץ,
מיט קאָרענע מעהל, מיט פרישע פעלען. און אפילו ערב.שבּת
נאָכן בּאָד, בּשעת איהר זיינט שין מיט מזל אַרײנגעקראָכען
אין די געווענטענע, שמאָל.געװאָרענע קאַפּאָטעס אוּן סוּרדוּקען
פוּן אייערע התונה.צייטען, האָט פון אייך געדאַמפּפט מיט געי
פּאַרעטע, בּערעזאָװע בּעזימער, מיט קאָרע אוּן מיט דער שפע
פוֹן אַ פוּלער װאָך.

זי סידורימלעך האָט איהר געהאַלטען אין די הענט װױײ
מען האַלט געלינקע פּיסקליאַטעס. מיט אַ צערטליכקייט אוּן מיט
אַ רחמנות פוּן גבּורים האָט איהר זיי געהאַלטען אוּן פרוּם גע-
שאָקעלט זיך איבּער זיי. אוּן מיט די זעלבּע פאַרמאַזאָליעטע,
צעשוגדענע לאָפּעס האָט איהר אוּמגעװאָרפען צעהן.פודיגע

משאות, פוּן שפּײיכלער צוּם װאָגען אוּן פוּן װאָגען צוּם שפֿײב
לער, װי מען װאַרפט אוּם קנייכלעך פּאָדים, מיט אין פּאַטש
איבּער דער ליטקע האָט איהר איינגעשטילט צעווילדעוועטע פערד,
װאָס ווילען אין שפּאַן ניט געהן

,עם:הארצים" האָט מען אייך גערופען, אין מערביייט.
בּיים טיר פוּן בּית.מדוש זיינט איהר געזעסען בּאַשיידען אוּן
אוּנטערטעניג, יאָהרען.לאַנג געװאַרט אויף אַן געליה", װאָס
פּאַלט אַראָפּ פוּן בעלעמער, װי אַן אָפּגעגריזשעטע בּיין, בּשעת
קריאת:התּורה, גבּאימלעך מיט אַ אמיחוש", איידימלעך איף
קעסט האָבּען אויף אייך געקוּקט פוּן אױבּען אַראָפּ. אוּן יּנגע
בּאַלעבּאַטימלעך האָבּען געדוצט אַפילוּ אייערע אַכציג.יעהריגע
אַלטע לייט.

זיי. האָבּען ניט פאַרשטאַנען,. אַז מען טאָר ניט עסען די
גוּטע, שמעקענדיגע עפּעל אוּן פאַראַכטען די שװאַרצע װאָרצלען
פוּן עפּעלבּױם; אַן מען טאָר ניט טרינקען קיין קלאָרע װאַסעה
אוּן מבזה:זיין די מאָכיגע װענט פוּן בּרוּנים,

איז אױסגעבּראָכען אין שטעדטעל אַ שרפח, זײַנט איר
האַלבּינאַקעטע די ערשטע געשפּרוּנגען לעשען, אַ מֹגפָה := זיינט
איהר, טוּפּענדיג מיט די שװערע שטיװעל, געלאָפען מינטערען
די פּאַרחלשטע, ציטערדיג אוּן שטיל װי אידענעס אַרוּמגעגאַנגען
אַרוּם די , פאַרבּייאיגע", אוּן װעגען זיך ניט געקלערט. -

האָט זיך אין אַ. מאַרקיטאָג פאַרקאָכט אַ געשלעג מיט
שכּורע גױים --- האָט איהר זיך אָנגענוּמען פאַר שװאַכֶע קרטי
מערלעך, פאַר אלמנות, װאָס פאַרקויפען לעקעך אוּן גרינס אויף
די טישלעך, אוּן דערנאָך געגאַנגען זיצען אין אָסטראָג פאַר די

וועלכע איהר האָט בּאַשיצט, |

דער בּאַהעלטער פוּן געזנט בּלוּט און פוּן צרדישצ ליי.
דענשאַפּטען זיינט איהר געװען אין פאָלק ישראל, ווען גיט דער
רויטער זאַפט אין אייערע שטאַרקע אברים, װען ניט דער אה"
אַלטער פייער אין אייערע אָדערען -- װאָלטען אױף דער
אידישער גאַס געבּליבּען בלױן מערידאַלניקעס, פאַרשפּיעטע

6

בטלנישע נעז, קרומע קעפּ, ווינט-מענשען, אויסגעצװאָגענע לייבּער
פוּן פרומאַקעס, נעװוראַסטעניקער..

די כּונקען פוּן ליעבע אוּן פון לידער האָט איה ר בֹּאַי
האַלטען, דאָס גליק פון אַרבּײיט האָט געטליעט אין אי ער לײבּ,
די בּענקשאַפּט נאָך פעלד אוּן װאַלד קוּמט פוּן איער ערדישער
פּראָסטקײט, פון אייערע מעשות. דער װילען דוּרכצובּרעכען די
לעצטע מויערען פוּן דער גהעטאָ שטאַמט אויך פון איך. פון
אייער מיטען האָט דער נײיער קװאַל פוּן װעלט.בּאַפרײאוּנג
אױפגעשלאָגען אוּן צעגאָסען זיך איבּער יוננע דורות. פּונקט װי
אייערע עלטערען זענען אַרױפּגעשטיגען אויפן בּאַלעמער צוּ דער
תּורה, אַזױ אייערע קינדער -- אױיף עשאַפאָטן, אוּן פוּן הױיכע
תֹּליות האָט איה אוּנז אָנגעזאָגט דאָס אָנקוּמען פוּן 3 יע
צ יי ט ט |, |

פוּן אייערע גראָבּיגעפּאַרבּטע העמדער אוּן האַלזטיכער, פוּן
די זוּניגע נאַאיװע קװײיטען אוּן שפּרענקלעך אױיף די ציצענע
קליידלעך בּיי אייערע היך.בּרוסטיגע װײבּער אוּן שװעסטער,
זיינען נאָך עֲדהיוֹם. פאַרבּליבּען די פרעהליכסטע פאַרבּען אויף
די פּאַליטרעס אוּן פּענזלעס פון אַ נייעם דור אידישע מאָלער,

דוּרך גאַנצע געשלעכטעף פוּן דערשלאָגענע קרעמער אוּן
פאַראוּמערטע שענקער האָט איער גבוּרה, וי זאַלץ, מאַרינירט
די קראַנק-געװאָרענע אידישקייט, אוּן איער הוּמאָר האָט, װױײ
צוּקֶער, קאָנסערװירט די פּירות פוּן אידישען לעבּען, אָהן אייער
האַמעטנער איבּערגעגעבּענקייט, אָהן איער פּױערשער אינגע:
שפּאַרטקײט, װאָלטען זיי אינגאַנצען פּאַרפױלט געװאָרעןף /

די קלענסטע צאָהל פוּן , איבערלויפער", די אוּנשעדליכסטע
משומדים זיינען פוּן א יי ך אָפּנעפאַלען, װי זשאַװער פוּן הײס.
געקאָװעטען אייזען.,.. נישט אַזױ װי פוּן די איידעלע קְלְאַסען,
פוּן די לומדים, פוּן גבירים, פוּן די אויסדערוועהלטע, דאָרטען,
אַז -ס'האָט אָנגעהױבּען צוּ פוילען, איז עס געגאַנגען בּיזן טיפסטען
װאָרצעל,

נאָר גענוּג צוּ זינגען פוּן אייך}. לאָמיך בּעסער פוּן אייך
דערצעהלען,

נח פּאַנדרע

צי , פּאַנדרע" איז אַ כּשרער פאַמיליעינאָמען, צי אַ צוּנצ"י
מטניש, צִי אַן אָנשפּיל אויף זיין גויעשקען אויסזעהן-דאָס קען
מען אַצינד אויף זיכער ניט זאָגען. דער דור זיינער איז אוס"
געשטאָרבּען -- דער קצבישער דור, פוּן וועלכען עס האָט געשלאָגען
מיט רויקייט אוּן מיט גבורה אויף ד' אמות.

נאָר אַן ער האָט געהייסען נח, דאָס איז געװיסי |

אַ קצב בּן קצב. אין די בּאַקען איז איהם געלעגען דאָט
רויע פלייש אוּן אין די אברים אַן אָקסענער כֹּח, דער גרויסער
קײילעריהאַק איז בּיי אים געגאַנגען אין די הענט, װי אַ געצייגעל
אין די פינגער פוּן אַ מייסטער, די יאַטקע.קלאָץ פלעגט אױם'
ציטערען װען ער פלעגט צוּ איהר צוגעהן. אַ האַלבּע זייט פוּן
א בּהמה פלעגט ער איבּערקעהרען, װי אַ ניטידערבּאַקענע מצה
אין אױװוען, אַלע קצבים האָבּען פאַר איהם מורא געהאַט,
כאָמש ער איז נאָך דאַן קיין גאַנצע נינצעהן יאָהר ניט
אָלט געווען.

מ'האָט דערצעהלט, אַז ער האָט צװיי רױטע רייפען אױפן
צוין -- אַ דייטליכער סימן פוּן זיין מוראדיגער גבורה, שמחהלע
טוּרערל+ דער שכּור -- נח פּאַנדרעס שכן אין די יאַטקע-געװעל.
בלעך -- פלעגט ניט אַלעמאָל האָבּען גענוג כֹּח צוּקיילען די
גראָבע קנאָכענס פוּן אַן אַלטען אָקְס. מייסטענס נאָך אַ גוּטען
יטרונק אין דער פאָריגער נאַכט.. פלעגט ער היזעריג צוּרוּמען
זיין יונגען חבר פון פאַך: הי רש

8

| -- קוּם, העלף, בּרוּדערקע ! |
ניט רעדענדיג קיין װאָרט געהט נח צוֹ, לאָזט. אַראָ די
האַק איינס אוּן צװיי אוּן די זאַך איז געמאַכט, די בּיין אי
געבּראָכען. שמחהלע טוּרערוּ מיט דער אָנגערוּקטער בּאַראַשקענער
פאַרשפּיצטער היטעל איבּער בּיידע אױערען, שטעהט אָן דער
זייט אוּן גלאָצט פאַרגאַפט מיט זיינע פאַרלאָפענע אױגען. ער
בּאַוואוּנדערט נחס קראַפט, פוּן גרויס בּאַנײסטערוּנג בּאַדאַנקט
ער איהם אױף קצבישען לשון אַזױ;
= -- אָי, פּאַנדרע, צוויי כאָלערעס מיט פיער ,בּן.פקועס"
דיר אין דער , צעֶפּצעעֶכע" אַרײן !
נח פאַרויטעלט זיך אַ בּיסעלע פון אַזאַ קצבישען קאָמפּלײ
מענט אוּן גיט שעמעוודיג אַ בּירטש: -
-- אָבּער געדענק, שמהה גנב, עס קוּמט פוּן דיר אַ
טרוּנק בּראָנפען !
| אוּן שמחהלע פאַרזיכערט איהם מיט גרויס ליבּשאַפט:
= -- וועסט קריגען, װעסט קריגען, אַ ;סרחה" דיר אין דיין
טרפהנער ריאהקע אַרײן! |
אָבּער ניט די שווערע שינדיאַרבּײיט אין שעכט-הויז, ניט
דאָס קיילצן אין טאַטענס יאַטקע, ניט דאָס העלפען זיינע
שװאַכערע חברים אויף די פאַרבּלוּטיגטע בּרייטע קלעצער אַרוּם
איהם, איז גענוג געװען אָפּצוּצאַפּען זיין כֹּח אוּן אױסצופּאַרען
פוּן איהם די היציגקייט פוּן אַ יוּנגען אָגער. יעדע דינסט-מויד,
װאָס קוּמט מיטץ קאָשעק איינצוקויפען, פלעגט פוּן איהם קריגען
אַ קניפ אוּן אַ בּליאַסק מיט די גרויע גרויסע אױגען אוּן מיט
די װייסע צייהן. די מױדען פלעגען עס מקבּל בּאהבה זיין פון
אַזאַ שענעם יונג װי נח פּאַנדרע איז געװען. אוּן טאָמער האָט.
איינע אוּמגערן אַ קװיטש געטאָן, פלעגט זיך אויף איהר נח
צעבּרוּמען מיט אַ משונהדיגען בּתיקול, װי פוּן אַ חורבה אַרױס;
-- בּהמה, האָסט דאָך געװאָלט שפּאַנדדע, טוּ נאַ דיר
שפּאַנדרע !. |
דערבּיי נאָךְ אַ מאָל א קװעטש געטאָן דעם געקני.
פענטם ‏ אָרט, |

מיט רויטע בלוטיפלעקען אויף די װייסע קאָפטלעך און
מיט בּלויע פלעקען אױף די לײבּער, אונטער די קאָפטלעך
פלענען די אױסגעפּאַשעטע, גבירישע דינסטמוידען קוּמען אַהײם,
פלעגען שטילערהייט בּאַטראַכטען נחס צייכענס אוּן געװען פאַר
איהם די כּפּרה, איין דינסטמויד פאַר דער צװייטער האָט זיך
כּלומרשט געקלאָגט:

-- בּרוין אוּן בלול האָט ער מיך דאָך . געמאַכט דער
פּאַנדרע, אַ בּרצָך זאָל אויף איהם קוּמען! |

פאַרקאַטשעט איהר חברטאָרין דאָס קאָפּטעל אוּן בּאַװײזט
אַ יצר-הרעדיגען, טונקעלען פלעק אוּנטער דער סאַמע בּרוּסט.
אוּן די אויגען פּלאַקערען איהר דערבּיי, ס'געהט איבּער, ניט"
ווילענדיג, אין אַ מין בּאַריהמעריי צװישען סאָלדאַטען, װער
ס'האָט, פאַר גוּט שׂיסען, בּאַקוּמען מעהר אויסצייכענונגעף.
װאָס מעהר אַזעלכע ליבע:צייכענס אַלץ נעהנטער, הייסט דאָס,
איו מען צוּ נחן, ,אַ בּייזער יאָהר אױף איהם!." אַלץ מעהר
לייטזעליגקייט, הייסט דאָס, האָט מען געכוּנען אין זיינע אויגען.

אוּן ניט אוּמזיסט זיינען די מוידען אַזױ פאַרקאָכט אין
זיינע קנייפימעדאַלען" , אויסער דעם, װאָס ער איז אַזאַ גבּור,
איז ער נאָך אַ קראַסאַװעץ אַ יּנג. זיין שװאַרצע טשופּריגע
פאַלט װי אַ שטוּרעם אַראָפּ איבּער זיין וייסען, פירקאַנטיגען
שטערען, זיינע גרויע אוּן אָפּענע אויגען זיינען אײנגעראַמט אין
שװאַרצע זעהר לאַנגע װיעס. זיינע ליפּען זיינען שטיף אוּן
שען געשלענגעלט אוּנטער שװאַרצע זיידענע װאָנטעלעך. אוּן
גיט ער אַן עפען אַ מױל -- גי עס אַ בּלענד אין די אױגען
פוּן ווייסקייט, עס בּאַקוּמט זיך דאַן א מין קליינער, פרישער
רעגענבּויגען פוּן שװאַרצע װאָנסעס, מאַליגע ליפען, וייסע צייחן
אוּן ראָזיגע יאַסלעס. אמת, די בּאַקען זיינען בּיי איהם אַ בּיסצל
צוּ רויט. אויך מיר אַ חסרון! װי דען-זשע זאָל אַ קצב אויסזעהן?

דערפאַר אָבּער די שטיװעל מיט די לאַקירטע כאָליאַװעסי
װאָס ער טראָגט שבּת אוּן יוםיטוב -- אַ כּפּרה פאַר זי אַלע
קאַמאַשען מיט רעזינקעס אוּן אַלע געװענטענע הױזלעך פון די
בּאַלעבּאַטישע יאָלדען! ,בּוּטילקעס" (בּוטלען) הייסען אַזעלכע.

10

טטיוועל מיט לאַקירטע כאָליאַװעס, אוּן זיינען אין דער גרויסעך
מאָדע בּיי קצבים אוּן װאױלע.יונגען. די הערצ:ר פוּן דינסט:
מיידלעך אוּן נײיטאָריגס װערען פאַרפרעגעלט אוּן פאַרשרפעט פוּן
וייער בּליאַסק, |

בּיײנאַכט, אין ענגע געסקעס, צווישען קרויטיגערטנער אוּן
סעדער, ווען מען דערהערט נחס שטילען בּיוּם-בּאַס אוּן אַ פארי
שטיקטען װײיבּערשען געלעכטער -- וייסט מען, אַז דאָס שפילט
ער זיך מיט זיינע כּּלות, ויפיע? כּלות האָט ער! מען דער"
צעהלט, אַז אַ דעכט שפּאָרעװדיג בּיסעל, זלידנע פּאַרקרימטע
בּאַלעבּאָסטעט בּאַריידען איהם, אוּן פּרוּמע בּאַלעבּאַטים טענהן
אַז מען האָט געדאַרפט אסרן זיין יאַטקע. װאָרים אַזאַ חברהי
מאַן איז מסוּגל אויף אַלץ,,, נאָר בּיי די דינסטמיידלעך װעט
מען עפּעס אויספיהרען ? זאָג זי יאָ אוּן זאָג זיי ניט -- וועלען
זי אַלץ קויפען בּיי נח פּאַנדרעץ. אוּן רעד מיט זיי אוּן װאָרען
זי -- װעלען זיי אַלץ טענהן, אַז צזאַ עהרליכע זצַך װי פּאַנדרע
איז גאָר אין שקלאָװו נישטאָ, יאָ, קנייפען, אַ בּראָך צוּ איהם,
קְנייפּט ער זיך, אָבּער קיין אידישע סאָכטער װעט ער גיט
אוּמנליקלעך מאַכען...

שטעהען טאַקע אַרוּם זיין קלאָץ, אין דער פריה, טאָניאײן
טאָג:אױס, אַלע שעהנע דינסטמוידען מיט די קאָשִיקֶעס אין די
הענט אוּן װאַרטען געדולדיג בּיז נח װעט זי אָפּװעגצן אַ חלק
פּלייש אוּן שענקען אַ קניפּ,

סיפאַרשטעהט זיך, אַן כּוּן שפּילען זיך צװישען טונקעלע
גערטנער אוּן קנייפּען זיך קען אַזאַ יונג, װי נח, ניט געהאָלפען
ווערען, נוּ, אוּן אוב אָנהױבּען זיך מיט אַ אידישער טאָכטער --
מוּן מען דאָך מיט איהר גליך חתונה האָבּען. אָבֶּער וי אַזי
זאָל פּאַנדרע חתונה האָבּען, אַזן דעם ,פּריזיוו" אין ער נאָך נ'ט
אָפּגעשטאַנען!.,. װאָלט דאָך געװען זעהר ביטער. װאָס.זשע
טהוּט אָבּער גאָט? -- זיינען דאָ גױות איף דער װעלט. זעהט
מען טאַקע ר' נחן אַרױסשלײכען זיך פוּן שייערס אויף ,פּראַג.
צאָווקע" אוּן פוּן איינזאַמע שפּייכלערס, ייט הינטער די גויעשקע
געסלעך, מעגשען מיט אויערען האָבּען אַפִילוּ געהערט פאַרדעכי

4

טיגע שטילע קולכער, װאָס רוּפּען נחן נאָך ; עפּעס גויעש.טרויעריג
אוּן פאַרבּענקט רוּפען זײ: | | |

--- ,נאָי,. ראָדנאָי" !... קוּם מאָרגען אויך ‏

- דיזעלבּע מענשען װאָלטען געקענט שװערען, אַזזײ האָבּען
אֲפִילוּ געזעהן, בּיי אָט די מאָדנע בּאַגעגענישען, אױפּגעבּוּנדענע
קאָפּיטיכער, צוּפּאַטעלטע פּלאַקסענע האָר, אויפגעריסענע העמדער
פוּן גראָבּען פּױערשען לייווענט.., נאָר געה קוק זיך בּײנאַכט
צוּ װער דאָס איז אוּן װאָס דאָס איז! נייגעריגע האָבּען אַפילו
יאָ געפּרובט. האָבּען זײ. בּאַקומען אַ פלעם איבּערן האַלו
אוּן נאַקען אין אַ שליידער אַװעק, אַז זי האָבּען שוין פאַרזאָגט
אַ צעהנטען. הכּלל, אידען, װאוּ מען זעהט בּיינאַכט פּאַנדרעס שאָי
טען -- דאַרף מען זיך האַלטען אויף אַ מײל פון דערווייטענס!

2

אָבּער נִיט-קוּקענדיק אויף דעם, װאָס בּיי נחן אַלײן איז
אַ פליישיגע גױיע אין אַ מילכיגען שפּײכלער ניט אינגאַנצען
טרייף, איז ער גוּפא דוק; אַ שטיקעל מקפיד אויף געשע
צניעות. װאָרים װאוּ ער דערטאַפּט אַ שנץ מיט אַ פאַרליבּטער
שיקסע -- טרייבּט ער זיי אַרױס װי היהנער פוּן שטיג. אוּן
אָפּטמאָל, אַז ס'איז איהם גאָר פרעהליך אויפן האַרצען, איו ער
מכבּד מיט קלעפּ אױך.

אײינמאָל, ראַנעצקע, געהענדיג פוּן שעכט.הױז, האָט ער
ערגעצוואוּ, הינטער קוּסטעס, דערשמעקט אַזאַ גױעשקען ,ער"
מיט אַ ,זי". האָט ער זֵיי פעסט צוּגעהאַלטען מיט איין לאַפּצ,
וי מען האַלט צוּ צװויי איינגעבּיסענע גליטשיגע העכט, און מיט
דער צװייטער האַנט צוזאַמענגעבּוּנדען זיי מיטץ לאַנגען קצבשען -
גאַרטשל -- פּוּנקט אַזױ װי ער האָט זי געפוּנען, אַרױפּגעװאָרפען
דאָס פּאָרל אויפן פּלייצע אוּן אַװעקגעטראָגען זײ צאַפּעלדיגע
אוּן שרייענדיגע איבּער גאַנץ שטאָדט, אַזױ װי פּנחס בֹּן אליצזר,
אין חומש, האָט אַװעקגעטראָגען דעם געשטאָכענעם אישיישראל

12

מיט דער גע מיט זיינער, מיט דער ,מדינית".,. ער האָט אַזױ
די. לעבּעדיגע, האַלבּינאַקעטע משא דערטראָגען בּיזן גאַניק פוּן.
קאַ:יאָנעם ראַבּינער אוּן זיי דאָרטען אַראָפּגעלאָזען. פאַר װאָס
גראָד בּיים קאַזיאָנעם ראַבּינער אויפן גאָניק! ס'אין געװען אַ
שטיקעל נקמה. דער שקלאָװער קאַזיאָנער ראַבּינער האָט בּשׁוּם
אופן ניט געװאָלט אַרױסגעבּען נח פּאַנדרען אַ מעטריקע מיט
אַ שטעמפּעל, פּאַנדדעס טאַטע האָט אֲפילוּ געטענהט, אַז ער
מוֹז עס האָבּען נויטיג צוּם ,פ-יזיוו", כֹּדי מאַכען נחקען,.
בּאַצײטענס, אַ ,װטאָרעילגאָטע", װאָס קוּמט איהם לױטן זאַקאָן,
מחמת נחס צװייטער בּרוּדער איז מיט אַ סן יאָהרען אינגער
פאַר איהם. אוּן נעמט מען נחן אַװעק פאַר אַ סאָלדאַט בּלייבּט
ער, דער קראַנקער טאַטע, אָהן אַ שטיץ, אוּן מ'מעג די יאַטקע
אין גאַנצען צוּשליסען , :

דער קאַזיאָנער ראַבּינער האָט אָבּער געטענהט, אַז טאַטע*
מאַמע האָט פאַרגעסען מעלדען װעגען נחס בּרית, אוּן ער האָט
ניט, פּשוט, װאָס אױיסצושרײיבּען פוּן די קאַזיאָנע בּיכער... טוּ
זאָל ער זיך שטעלען צוּם ,נאַרוּזשנעם:ויד",..

נאָר געה שטעל זיך פאַר פאָניעס מבינים, זֵיי זאָלען דאָס
אָפּשאַצען נחס יאָהרען! אַז מיט פוּפצעהן יאָר האָט שוין דער
יוּנג אויסגעזעהן װי אַ בּייבּאַק פוּן צװאַנציג.

איז אַװעק אַ שנאה צווישען פּאַנדדעס משפּחה אוּן צווישען
שקלאָווער קאַזיאָנעם ראַבּין,

אַצינד, אַז. דער ראַבּינער מיט די בּרילען איז אַרױסגע*
לאָפּען אויף די געװאַלדען אוּן געלעכטערס אױף דער גאַס,
האָט נח גראָד געהאַלטען בּיים אָפּבּינדען זיין פאַרשמאָלצעװעטען
קצבישען גאַרטעל פוּן די צוויי גויעשע לײבּער; ער האָט גראָר
געשטעלט פאָר עדות דעם גאַנצען אָנגעלאַף, בּרוּמענדיג אוּן זיך
ווינשעװוענדיג מיטן עוֹלם;. |

-- מזל טוב, מזל טוב!. אָט! למען הִשֵׁם!,. ניט פאַר.
געסען ! למען-השם אינשרייבּען אין די קאַױאָנע בּיכער!

שמחת תּורה האָט נח געהאַט אַ טבע צוּ נעמען אַן אי.
געריגען טרוּנק בּראַנפען מיט שמחהלע טוּרערוּ. אוּן אַרוּמגענוּמען

13

ציי די העלזער, אויפן פּױערשען שטייגער, פלענט ער, פּאַנדרע
דער ריז מיט שמחה'לען דעם אױסגעדאַרטען אָדערדיגען נפש'
אין דער בּאַראַשקענער היטעל, אַװעקשטעלען זיך אונטער די
פענסטער פוּן די בּרוגזיע בּאַלעבּאַטים, װאָס קויפען בּיי זיי קיין
פלייש ניט אוּן גלױבּען ניט אין זייער כּשרות, אוּן בּיידע
פלעגען זיי , אַװעקלעגען" אַ מאָדנע ,מי שבּרך".

אָנגעהױבּען האָט זיך דער ,מי שבּרך" מִיט נחס כשרן
נאָמען און ענדיגען האָט ער זיך געענדיגט מיט שדים װייסען
װאָס. דער דוּצט האָט זיך געקייטעלט אוּנגעפעהר אַזױ: :

אלה תולדות נח!

פוּן בּראַנפען קריגט מען כֹּח.
כֹּח קריגט מען פוּן בּראַנפען,
װערען זאָלסטו אַ דפון! /
א דלפון זאָלכטוּ װערען
טאַנצען זאָלסטוּ מיט בּערען.
מיט בּערען זאָלסטוּ טאַנצען,
ליגען זאָלסטוּ אין פּראַנצען.
אין פראַנצען זאָלסטוּ ליגען,
קרחות זאָלסטוּ קריגען
קויגען זאָלסטוּ קדתות

פון קאָפּ א. א. װ.

ונאמר אמן !

אָבּער אָט די װילדע שקאָצערֵייען זינען נאָך ניט בּכֹּח
געווצן אָפּצוּקיהלען פּאַנדדעס בּרויזענדיגע, קצבישע בּלוּט, בּשעח
שמחהלע טוּרערוּ ליגט שוין אַ האַלבּ-געחלשטער אונטערן פּלייטן
ערשט דאַמאָלסט פאַרטאָפּעלט זיך נחס גבוּרה אוּן זיין אינגעלי
שע לוסטינקייט, אָדער ער לאָזט זיך אַװעק אין מיטען העלען
יום-טוב פאַרמאַכען די לאָדען אין גאַנץ שקלאָו, אָדער ער
כאַפּט אַן אָצוּפּ ‏ מיט אַן עמער אוּן נעמט זיך שעפּען װאַסער
פוּן בּרוּנים אוּן גיסען אויף דער ערד,. ער טהוט דאָס מיט אַזאַ
ווילדען בּרען, מיט אַזאַ מסירתינפש, אַז בּאַלד שטעהט ער שוין

14

מים זיינע לאַקירטע כאָליאַװעס אין אַ טייך װאַסער, אוּן קיינער
קען צוּ איהם ניט צוגעהן. בּאַלעבּאַטימלעך אין יום-טובדיקע
קאַפּאָטקעלעך שטעהען אַרוּם , טייך" אוּן מאַכען מיט די הענט,
װי דערשראָקענע אידעלעך פאַר קריעת ים:סוף, פאַרגאַפּט אוּן
דערשיטערט פוּן אַזאַ גבוּרה, װאָס גיסט זיך איבּער אַלֶע ברֹע.
געס, זיינען נאָר די אידישע קינדער. זיי קוּקֶען צו אוּן שון
גען זי זעהען אין פּאַנדרען אוּן אין זיינע װילדע שטיק אַ
מין פאַרשטעלטען שמשון הגבּור, װאָס רייסט אויס די טױערען
פוּן דער שטאָדט עזה אין מיטען דער נאַכט, אוּן טראָגט זײ
אַרױף אויף אַ בּאַרג{ װאָס בּינדט צוּזאַמען דריי-הוּנדערט פיקס
בַיט. די עקען מיט אָנגעצוּנדענע האָלאָװעשקעס צװישען; װאָס
צערייסט נייע פּלאַקסענע שטריק אױף די אָרימס, אוּן אַ בּרױ
מיגען לײיבּ -- צווישען די װיינגערטנער.,. נאָר זײי, די חדרי
אינגלעך, פּאַרשטעהען איהם. זיי װאָלטען אַודאי אוּן אַודאי אויך
אַזױ געטאָן, נאָר זיי זיינען נאָך צוּ קליין אוּן שװאַך. מילא,
מאַן לאָזען זיי זיך אינגאַנצען אויף נח פּאַנדרען, אַז ער, הייסט
דאָס, װעט מיט דער צייט צוּשלאָגען די פּלשתּים און אויס.
לייזען אַלע אידען כּוּן גויעשקע הענט..

3

=== נאָר איינמאָל האָט געטראָפען אַ מעשה, װאָס האָט אָנגע.
מאַכט אַ טוּמעל אין שטאָדט אוּן דערנאָך אַזאַ געמוּרמעל, אַז
אֲפִילוּ אַנטציקטע חדר:אינגלעך האָבּען פאַרלאָרען יעדע האָפע.
גונג אויף פּאַנדדען, אַז ער װעט מיט דער צייט װערען אַ
, שופט" אוּן װעט גליקליך מאַכען אַלע אידען..

די מעשה איז אַזױ געװעזען: ציהענדיג די געהױבּענע
קאַרעטע פון קלויסטער אַהײם, צוּם ,הויפעל"-צוּ, האָבּען זיך צוּי
טראָגען די פּריצישע הייסע פערד. אוּן די פּריצטע אַלײן, אַ
דאַרע נקבה מיט לעבּעדיגע שװאַרצע אױיגען, איז שיער ניט
געניזוקט געװאָרען. אין װילדען געשליינגעלטען גאַלאָפּ אין
שטויב אוּן געשריי, האָט מען נאָר געועהען די פּאַװעיפעדערען

15

פוּן דעם פריצישען קוֹטשער מיט זיין רויטען אָנגעבּלאָזצנעם
קצרק. אָט-אָט פּלאַצט צֶר פאַר אָנשטרענגען זיך בּיים ציהען די
לייצעס. אוּן אין דער בּרייטער קאַוצטע װאַרפט זיך אַרוּם, װי
אַ געווענטעטע ליאַלקע, די פּריצטע אַלײן, זי שרייט אוּן באַפּט
זיך מיט לאַנגע הענטלעך, אין ווייסע לייקענע הענטשקעס, אָט
פּאַרן זיץ און אָט פאַרן רױטען גאַרטעל בּיים קוּטשער, אוּן
פאַלּט צוּריק, איהר ווייסע פּעטערבּורגער היטעלע מיטן שטרויס:
פעדער קייקעלט זיך אַראָפּ אוּן פליהט-נאָך, נאָך דער קאַרעטט,
וי אַ גלגוֹל, אידען אוּן גוים לויפען נאָך צעטומעלטע אוּן העל:
פען שרייען װי דער שטייגער איז. גראָד דאָ געהט יאָן נֹחקע
פּאַנדרע מיט אַ פוּלען קאָשיק פלייש, װאָס ער האָט געהאַלטען
אין פאַרנאַנדערטראָגען זיינע בּאַלעבּאַטים, האָט ער גלייך אַ

װאָרף געטאָן דעם פולען קאָשיק אוּן אָנגעכאַפּט די צעווילדעי
װועטע פערד מיט זיין שטאַרקער האַנט בּיים צוים, א קירעווע
אָן דער זייט אוּן אַ שטויס צוּריק די מיטעיסטע האָלאָבּליע
אַזױ, אַז די גאַנצע קאַרעטע מיטן קוּטשער אוּן פּריצטע האָ.
בּען געגעבּען אַ פֹאַל אױף הינטען, וייסער שױם האָט זיך
געגאָסען פוּן די פערדישע מיילער איבּער פּאַנדרעס אַרבּעל.
ערשט דאָ זיינען אידען אוּן גויים געװאָרען גאָר כראַבּרע אוּן
האָבּען אָנגעכאַפּט די קאַרעטע פוּן אַלע זייטען, אין ערשטען שטױבּל.
גען טומעל אוּן געשריי האָבּען אידען געזעהען װי די פּריצטע מיט
צעװאָרפענע האָר שטעקט אָפּ נח פּאַנדרען דעם קצב.יונג, אַ הענטעל
אין אַ ווייסער לייקענער הענטשקע אוּן שמייכעלט צוּ איהם,

| אוּן אין אַ פּאָר טעג אַָרוּם, פאַרנאַכטליך, האָבּען בַּאַלעַי
גאָלעס געזעהען װי נחקע פּאַנדדע. אַן אױסגעצװאָגענער, אַן
אױסגעפּוצטער, מיט זיינע לאַקירטע שבתדיגע כאָליעװעס, קלינגט
אָן אין טױער פון ,הויפעל" און דער פּנים בּרענט אױף איהם.
דער סטאָראָזש, אין רױיטען העמדעל, עפענט איהם, פּאַרגײגט
זיך בּיז דער ערד, לאָזט איהם אַרין אוּן שליסט צוּ, ‏ נוּ,
לכתּהילה האָט מען געמיינט, אַז נחקע פּאַנדדרע איז געקוּמען
אָפּנעמען אַ מתּנה, דערפאַר װאָס ער האָט דער פּריצטע גע*
ראַטעװעט דאָס לעבען. ,זאָלען מיר דאָס פאַרדינען אַלע װאָך,

168

װאָס דער יונג װעט בּאַקוּמען אין יַד אַרײין",. אַזױ װאָבּען זיך
אידען געווינשעװעט. נאָר ס'געהט אַייבּער אַ װאָך אין ס'געהען
אַריבּער צויי װאָכען אוּן בּאַלעגאָלעס, װאָס קוּמען אָן פוּן
שליאַך, בּרענגען אַלע פאַרנאַכט די זעלבּע נייעס, אַז פּאַנדרע
קלינגט נאָך אַלץ אין ,הויפעל", אוּן דער גויעשקער סטאָראָזש
עפענט איהם אוּן בּרעכט זיך פאַר איהם אין דרייען. אין די
וֹאַך געװאָרען אַבּיסעל קשה: ויפיעל איז דער שיעור צוּ נע.
מען מתּנות בּיי אַ פּריצטע? ס'אין אַ חרפה אוּן אַ שאַנד פאַר
גאַנץ שטאָדט, אַ איד זאָל אַזױ בּעטלען בּיי אַ גױע, בּעסער
לאָזען דאָס אױף אַן אַנדערש מאָל, מאַלע װאָס עס טרעפט זיך.
טאָמער דאַרף שטאָדט האָבּען אַ טובה.. ' |

בּיסלעכװיין האָט מען אָבֹּער גענומען מוּרמלען, אַזי.
יאָ!, אפשר גואָל פאַרקעהרט! אפשר נעמט ער גאָר ניט
מעהר, דער קצבייונג, קיין שוּם מתּנות ניט, אפשר בּרענגט ער
גאָר מתּנות אי הר, דער אַלטער שקורע... האָיהאָ! אוּן צוּריק.
רעדענדיג --- איהר נשמה אין דאָך אויך ניט קיין ראָזינקע, אוּן
אַז אַ פּריצטע אין װאָס? אַן אַלמנה איז זי דאָך אוּן אין גוּטם.
בּאָדט מען זיך, נחקע האָט זי דאָך געראַטעװעט גראָד דענסט.
מאָל, װען זי איז געפאָהרען פון מאַ:ס קבר, ער ליגט דאָך
בּאַגראָבּען אין גרינעם קלויסטער איפן הױף נוּ, פּאַנדרע איז.
אפשר אַ מיאוּסניק! אַ גבר אַ יונג! בּלוּט און מילך! פּריצישע ‏
נפקאס האָבּען, זאָ ט מען, גראָד ליעב אַזעלכענע..,

אָבּער װאָס ווייטער אַלץ פינסטערער איז געװאָרען דאָס ‏

גערעד:

-- ער װעט זיך נאָך שמדען, דער קצביונג! -- האָט
מען זיך געשוּשקעט. אָט װעט איהר זעהען..

נאָר דערצוּ אין עס, חסיושלום, ניט געקוּמען.

װען נח פּאַנדרעס ,גויעשקייט" אוּן קלינגען אין טויעף :
פוּן הויפעל אין פֿאַרגאַנגען גאָר ווייט, האָט עס מיט אַמאָל /
געפּלאַצט. און פוּן שטױבּ אוּן רויך אוּן פוּן אַלע נאַרישקײטען ‏
און רעדערייען אין אַרױס אַ איד, אַ ואױלער איד, אַ'
געזונטער איד, אויף אַלע אידישע קינדער געזאָגט געװאָרען!

1

| פּאַנדרע װוערט אַ בּעל תּשובה

41

נאָך די ימים.טובים, מיט די ערשטע טרוּקענע פרעסטלעך, ‏
הוֹיבּט זיך אָן אין שקלאָו דער פּריזיו, | |

פוּן די ווייטע װאָלאָסטען קוּמען אָן יונגע קוּרנאָסע שקציס '
מיט פּלאַקסענע קעפּ אוּן אין נייע שעפּטענע פּעלצען, מיטן
פּוּטער אינוועניג אוּן מיט די געל. אוּן רויטיגעפאַרבּטע לעדערס -- .
דרויסען. געהען זיי, קוּפּעסװייז, איבּער די גאַסען אוּן הוּליען.
איינער פוּן חברהצקע שפּיעלט אויף אַ האַרמאָשקע, צוויי, דריי
געהען אַ , פּריסיאַדקע" *) אוּן די איבּעריגע שרייען, גװאַלדעװען,
גלאַט אין דער װעלט אַרין, וואוּ זײ געהען דוּרך, פאַרשליסען ‏
פאָרזיכטיגע אידען די הילצערנע קרעמעלעך, אוּן װײיבּער אױף.
טישלעך װאַרפען אַרײן די אויסגעלעגטע בּוּלקֶעס אוּן לעקעכער
אין אַ זאַק. מיידלעך בּאַהאַלטען זיך, אוּן בּיינאַכט געהען זי איי
בּערהױכּט ניט אַרױס פוּן שטובּ. די לאָדען פוּן די פענסטער
װוערען צוּגעמאַכט װי נאָר עס װערט פינסטערלעך, די אָנגעצונ.
דענע לאָמפּען זיינען אַ צוּגוּטער ציעל פאַר שטיינער... װאָרים
די גויעשע פּריזיװניקעס לערנען זיך, דערװיילע-װאָס, שיסען מיט /
האַלבּע ציגעל אין אידישע שױיבּען אַרײן, אין עטליכע טעג אַרוּם :
פאַרטרײבּט מען זיי סיי װי סיי אין די קאַזאַרמעס צוּ עסען :

3 זיץ-טאַנץ.

צאָרשץ אוּן צוּ כאַפּען קלעפּ מעהר װי דאָס עסען איז װערש.
הײַנט װאָס. האָבּען זיי װאָס אָנצוּוועהרען1 דערנאָך געה זוך זי
אוּן רוּף זי צוּ אַ דין.תּורה... אין גלײיכער -- מען הױבּט זיך
מִּיט. זײַ.- אינגאַנצען ניט אָן. ניט:קוּקענדיג אויף אַזאַ פאָרזיכטיג"
קייט קוּמט דאָ אוּן דאָרטען פאָר אַ שלעגעריי, פאָניע בּלייבּט
פאָניע, כאַפּט אַ דאָרפישער שייגעץ אַראָפּ אַ היבּין') פון אַ.
מישעל אָדער אַ שטיק גויעשקען לעקאַך, גצמאַכט אויף פּאַטאָקע
אוּן מיט אַ סך געװירצען. מאַכט די בּעגזלטע אידענע אַ גרױס
געשריי, לויפען אָן קצבים אוּן נאָסקעיטרעגער און זיינען מכבּד
דעם גויעשקען כּריזיװניק מיט ,טרוּקענע". זיי פּאַטשען אוּן ער
פרעסט, זיי שטוּרכען אוּן ער לאָזט דעם שטיק לעקאַך פוּן האַנט
יט אַרױס, װי אַ מאַלפּע װאָס גנבעט ניס פוּן אַן ענגען שפּאַלט!.
ער קייקעלט זיך שוין אויף דרערד אוּן די צייהנער זיינען איהם
פּאַרשטירעט פוּן װעהטאָג אוּן פוּן פאַרפרעסענקייט, מיט א
מוראדיגען בּיס לעקאַך אין מױיל. װאָרים וואוּ אוּן װען האָט ער
דאָס געגעסען אַזאַ אַנטיק װי געווירצטען לעקאַך אויף פּאַטאָקע1
שלאָגט מען איהם װי מען שלאָגט אַ חזיר ערב חגא, אוּן ער
שרייט אוּן עסט. מסתמא לױנט עס איהם,,. לויפען אָן זיינע
חברים ראַטעװען איהם, ערשט דאָ צעבּרענט זיך די אמתע מלחמהיי+
וואָס דען! קצבים וועלען לאָזען פאַרשעמען אַן אָרימע אידענע!..
אוּן ס'איז אַ גרויסער חידוּש: די פּריזיװניקעס בּאַפאַלען דאָך
אַלעמאָל אין די צעהנדליגער, אוּן די אידישע גבּורים זיינען.
געצעהלטע מענשען, פוּנדעסטוועגען הערט מען אַלעמאָל שרייען
די גוים,,, ,קאַראַאוּל !*. שרייען זיי אוּן , ראַטוטשע!* אוּן אידען
גִיבּען די , טרוּקענע" אוּן שווייגען װי די לעמער. אוּן אַן די
צוויי שליממזלדיגע דעסיאַטניקעס, מיט די אָפּגעקראָכענע לאַמפּאַסען
לויפען אָן, איז שוין ניטאָ קיין איד אויף אַ רפוּאה. פיהרט מען
אַװעק אִין סטאַן די צעמזיקטע שקצים אוּן דער פּריסטאַוו קיהלט
אויף זיי אָפּ זיין צע;אָכט האַרץ דערפאַר, װאָס אַזעלכענע דאָרף:
יונגען האָבּען אָנגעמאַכט אַזאַ טוּמעל אין זיין רעזידענץ. אוֹן

4 גויעשקע בולקצ.

9

אַז מען װיל זיין גאָר זיכער, גיט מען איהם עפּעס אין לך?
אַרין,. דעם שקלאָװער פּריכ טאַװ, האַלט ער זיי אָפּ, די שקצום,
אין טטאַן בּיזן סאַמע פּריזיו, כּדי ,זיי זאָלען זיך ניט שלאָײ:
גען"., כאָטש לוטן אױסזעהן כוּן די שקצים זעהט כּלל ביטא
אויס, אַז זיי זאָלען זיך האָבּען געשלאָגען, אַדרבּא, מ'װאָלט גע+;
קענט מיינען, אַז די אידישע קצבים האָבּען זײ געבּראָכען ד"י
בּיינער אוּן געלאָזען בּלױע סמנים, נאָר אױף אַ מצשה פרפגטז
מען קיין קשיא ניט, דער פּריסטאַ, דער כּשרער שופט, דער"
לעגט דערצוּ אודאי אוּן אודאי ניט, -

שמההלע טוּרערוּ, נח פּאַנדדעס שכן, געהט פאַרנאַכט פון.
דער יאַטלע צַהיים, אוּן אָנעטאָט אַ שטעקען הצַלט ער, כּריזיוו.צייט, :
אין האַנט אַ קורצען אייזערנעם לֹאָם. אָנקלאַפּענדיג זיך אױף:
שטיינער קלינגט דער לאָם גזלניש אוּן מאימדיג. נאָר עס קען?
ניט שאָדען. אַ בּיסעל בּראָנפען האָט מען דאָך נאָך דער אַר*
בּייט גענוּמען. אין קאָפּ דרעהט זיך אוּן די טריט זיינען גיש!
גאַנץ זיכער, אוּן די אָנגערוּקטע, שפּיציגע בּאַיאַשקענע היטעלי
איבּער די אויערען, ועלכע ער טראָגט סיי זוּמער סיי װינטשר,י
רייצט די גויעשקע פּריזיװוניקעס צוּ טשעפּען זיך מיט איהםי
מאַכען חוכאיטלולא פוּן אַ אידעל,,, מען האָט איהם שוין אייב.
מאָל אויסגעקויקעלט אין בּלאָטע װי גרויס ער איז. פוּן דענסט?:
מאָל אָן געהט שמחהלע טוּרערוּ, פּריזיו.צייט, מיט אַ לאָם איןי
האַנט. מאַלע װאָס עס מאַכט זיך, הלואי זאָל מען ניט בַדאר-
פען !...

אוּן אײינמאָל, נאָך די ימיםילובים, האָט מען טאַקע גע
פוּנען. צווישען די קרויט-גערטנער, צוויי צעקאַליעטשעטע גרויסע'
שקצים-פּריזיווניקעס. בּיי איינעם אין אֲפילוּ געװען איבּער"
געבּראָכצן אַ פוּס. האָט מען שטילערהייט גערעדט, אַז דאָס איז
שמחהל?עס מלאכה. זיין לאָם, הייסט דאָס, האָט אָפּגעטאָן אַזֹאַ
שטיקעלע אַרבּײט, װאָרים ס'איז דאָך אַ גזלן אין דאָס, ניש
קֵיין איד. אַ רצחן, ‏ :יו געה, הױבּ זיך אָן מיט שמחהלע ב.'
רערוּ! ס'איז איהם דען אַ מעשה צוּ קליין? אוּן אוּנטערצינדען
קען ער ניט ! אוּן שטעכען -- פאַרגינט ער זיך ניטג -

30

: איז די מעשת מיט די פּריזיװוניקעס געבּליבּען ,צוישען
אייגענע", אַפיל דער פּריסטאַו האָט זיך ניט געמישט, אַ פּנים
תברה קצבים האָבּען איהם אוּן דער פּריסטאַװיכע פאַרשמירט
ידעם מויל מיט פרישע לונג.אוּן-לעבּערס, מיט פעטע זאָדיקעםס
און מיט מאַרכיגע. פיסנאָהעס..,

גאָר אַנדערש פיהרען זיך אױף די אידישע פּריזיװוניקעס,
זיי, געוועזענע חדרייונגען, װעלען חס ושלום פוּן די טישלעך
יט כאַפּען, שױבּען אין די אידישע הײזער װעלען זיי ניט
;צדעכען, אוּן נאָך אידישע טעכטער װעלען זיי איף דער גאַס
יאודאי אוּן אודאי ניט נאָכלױפען, אלא װאָס דען! -- מען אין
דאָך עפּעס פאָרט שטיקלעך פּריזיװניקעסן אַבּיסעל סקאַנדאַלעי
ווען מוּז מען דאָך... זיינען זיי זיך משמח גאָר אויף אַן אַנדעף
-אופן; אין די נגידישע הייזער, דאָרטען װאוּ עס זיינען געמאַכט
אעװאָרען , לגאָטעטײ, מאַרשירען זיי אַריין מיט אַ בּרייטקייט פוּן
קעסטיקינדער, ניט אויסווישענדיג די שטיװאַלעס, פון דער נאָךי
יום-טובדיגער בּלאָטע, שפּרײזען זיי אַרײן מיט אַ בּרייטען בּרוּכים.
הבאים גלייך אין זאַל אַריין, צוּזעצען זיך זעהר בּרייטליך אֲרוּם
טיש און הייסען דערלאַנגען עפּעס צובּייסען אוּן אַ ביסעל
בּראַנפּען, איז מען זיײי מכבד איז גוט, אלא װאָס דען ניט -
דאַן נעמט מען דעם נגידישען ,לגאָטניק" מיט געװאַלט אין
קאָמפּאַניע אַרײן,. אוּן ער מוז זיך אַרוּמטרײבּען מיט זיי,
דאָס אויסגעפּעסטשעט בּחורל, איבּער אַלע גאַסען בּיזן סאַמע
פריזיוו.,, קויפען זיך אָפּ שקלאָווער בּאַלעבּאַטים פוּן אַזאַ װאַרימער
גוט-בּרודערשאַפט מיט װאָס מען קען, אָפּטמאָל קוּמט אױס
אַרױסלעגען אויפן טיש די גוּטע איינגעמאַכטסען, װאָס מען
האָט זוּמער.צייט אָנגעגרייט, אוּן די שטאַרקע נאַליווקעס פוּן
קאַרשען אוּן פוּן שװאַרצע יאַגדעס. אוּן אַז מען וויל אינגאַנצען
- פטור ווערען, מוּן מען אַמאָל אַרױסנעמען עטליכע קערפּלעך
פאַר ד" אָרימע פּריזיװוניקעט אויך. כ'מיין, װאָס טהוּט מען ניט
צוליף אַ קינד!, געהען די כּריזיוניקעס אַװעק אוּן די לגאָט-
גיקלעך" בּלײבּען זיצען אין שטוּבּ, בּהדרי.חדריס, בּלאַסע און
אָנגעשראָקענע, װי גאָר יונגע מיידלעך פאַר דער חתונהא,

21

| װואָרים מען קען ניט וויסען. די אידישע פריזיוניקעס קע ליך
י פאַרוועלען קוּמען נאָך אַ מאָל,
נאָך אַזאַ נצחון, שלוּקערצענדיק פוּן די גוּטע געדיכטע
-- איינגעמאַכטסען אוּן פוּן די שטאַרקע נאַליווקעס, לאָזען זיך
זברה.פּריזיווניקעס אַרױס אויף דער גאַס מיט אַ קנאַק אוּן מימ
- אַ פייף אוּן מיט אַ געזאַנג אוּן מאַרשירען אַװעק צוּ די אַנדע*
| רע. גליקליכע ,לגאָטניקעס", כֹּדי צוּ דערגעהן זיי די יאָהרען
זי אוּן זייערע אױסגעכאָליצטע טאַטעלעך אוּן מאַמעלעך, אַ רוּז
אין זייערע זיידעס אַרײין! מען מאַרשירט אוּן מען קיהלט זיך
; דאָס האַרץ מיט לצנותדיקע לידער. אָנשטאָט אַ גױיעשקע הארי
מאָשקע פייפט דאָ אַ כװאַט אַ פּריזיװוניק מיט צװיי מינגעך
אוּן אַנדערע , קלעזמער" פּאַטשען זיך אין די כאָליאַװעס צּוּם
טאַקט. דאָס געזאַנג אין פּונקט אַזױ פּאַראָדירט װי די מוּזיק.
על פּי רוב װערט געזונגען אַ נאָכגעמאַכטע פאָלקסיליעד, װאָס
אידישע מיידלעך זינגען אין שטובּ נאָך טשאָלענט. בי דִי אלי
- דישע פּריזיװוניקעס אוּן בּיי זייערע דיכטער קלינגט עס אָבֶּער
גאָר אַנדערש. וי בּיי די מיידלעך עס קלינגט מיט תּליהיהו*
מאָר. אוּן מיט בּיטערער פרעהליכקײט, פאַרן אַװעקגעהן אין
קאַזאַרמע, אָט למשל :
: ,אַזױ װי ס'איז כיטער, ליעבּע מוּטער,

צוּ עסען בּוֹלקע אָהן פּוּטע-,

אַזױי איז בּיטער, ליעבּע מוּטער,

צר פריהרען װינטער אָהן אַ פוּטעף",

העלפט אונטער כאָר מיט אַ פּאַטשערײ אין די כאָליאַװפט.
אוּן מיט אַ פייפען אויף צוויי פינגער: |
|, צוּ פריהרען װינטער אָהן אַ פוּטער ,=
| צעקלאָגט זיך ווידער א פּריזיװוניק מיט אַ מיידעלשען קול -
װאָס בּענקט נאָך איהר בּאַשערטען: יי
, ;אַזױי װי ס'איז בּיטער, ליעבּער פּאָטער, ,
{ צוּ פֿאַרבּינדען דעם עק בּײ אַ קטטער,
אַזוי איז בּיטער, פיעכער פאָטער,
צוּ צופען בײם באָרד... ש טאָטער !*

בּאַשטעטיקט דער כאָר אױף די כאָליאַװעס אוך אויף
יאַלערלײ קעצישע קולות: { 2 1 0
/,צוּ צומען גייט בּאָרד.,, אַ סאָטער !*
אַ שמחה אוּן אַ פרייד איז אַזאַ מוזיק. פאַר חדריאינג.
+לעך, װאָס געהען װאַרמעס עסען, און אַ ציטערניש אוּן אַ
האַרצקלאַפּעניש פאַר בּאַלעבּאַטישע , לגאָטניקעס* װעלכע זיצען
בּאַהאַלטען בחדוייחדרים, |

3

אין דעם דאָזיגען נאָך יום.טובים, אַז ס'אין אָנגעקומען
פּאַנדדעס פּריזיוו, האָט ער דערפיהלט, אַז -- ווער-װער, נאָר
בּיי איהם װעט קיין זכות:אבות ניט אָנגעהן. די מעטריקעס זייי
נען ניט געמאַכט, דער קאַזיאָנער ראַבּינער, דער כניאָק, האָט
זיך דאָך אײינגעשפּאַרט. אוּן די רוּסישע קאַזאַרמע װאַרט אױף
אַזא ינגאַטש װי ער, איז אַ סוף, הײיסט דאָס, מיט קניפּען
זי דינסטמיידלעך, אוּן אַ סוף מיט שטרוי.שייערען הינטערן
שטאָדט, ואוּ די גױות אין פאַרבּיגע קאָפיטיכלעך װאַרטען איף
איהם אין די זוּמעריפּאַרנאַכטען, אַ סוף מיט דער פּריצטע אין
הויפצל,,, פיער יאָהר נאָכאַנאַנד װעט ער מוזען לערנען דאָט,
װאָס ער קען בּעסער פאַר אַ גאַנצען סקאַדראָן טאָלדאַטען, װױ
?משל: רייטען, שפּרינגען, לױיפען אוּן אַלע איבּעריגע יוניש
חכמות,. אוּן װי אזוי לאָזט מען דאָס איבּער אַ קראַנקען טאַי
סען מיט אַ יאַטקע אױף גאָטס בּאַראָט! װאָס װעט ער געמי.
גען אַז ער װעט אויסדינען! אַ פאַרשימעלטע יאַטקעיקלאָץ און
דעם טאַטענס קבר, : יי

ס'אין איהם פאַרגאַנגען אַ װעהטאָג, נח פּאַנדדען, ער
װאָט אױסגעפּרוּבט אלע סגולות כּדי צוּ בּאַרוּהיגען זיך: קודם
כֵּל האָט ער בּיים קאַזיאָנע ראַבּינער אויסגעשמירט די טויער
אוּן קליאַמקע מיט דיעגאַכץ, דערנאָך האָט ער גענוּמען אַ גוּסע
ּוסה מיט שמחהלעטוּרערו צוזאַמען אוּן פרעהליכערהייט געכאַפּט

23

- שעפּען װאַסער פוּן בּרוּנים אוּן גיסען אױף דרערד,--אַ װאױיל.
טאָג װאָס ער פּאַרגינט זיך איין מאָל יאָהר, שמחתיתּורה... דערי
נאָך איז ער אַװעקגעגאַנגען מיט אַ חברהיפּריזיווניקעס צוּם נייעם
נגיד, וועלכער האָט היי-יאָהר געשטעלט צוּם פּריזיוו אַ זוּהנדעל,
-אַ בּלאַסען ;װטאָראָ:לגאָטניק". דאָרטען האָט ער זיך געזעצט
;אױבּנאָן אויף דֶער קאַנאַפּע, אוּן גענוּמען טרינקען נאַליקע
מיט אַ טײגלאָז, אוּן איין גלאָז האָט ער, אױף צוּילהכעיס, .
אויסגעקערט איבּער דער טישטוך, דערנאָך האָט ער אױפגעזוּכט
דצם נייעם נגידס ,לגאָטניקעל" אין שלאָפּצימער אוּן איבּערי
געקוּליעט איהם אין דער לוּפטען איינמאָל , אוּן צװײימאָל, גע"
מאַכט פוּן איהם אַ מילעכעל אוּן אַרײנגעװאָרפען אין דער
גגידיכעס פאַרבּעטע בּעט. דאָס אַלץ האָט אָבּער ניט געהאָלי
פּען, דער ספּעציפיש:אידישער שרעק פּאַר דער סאָלדאַטשינע
איז אַלץ געװאַקסען. ס'איז דערגאַנגען אַזױ װײט, אַז ער האָט
זיך אָפּנעזאָגט פוּן שמחה'לעס חברשאַפט, אוּן, אַז יענער אין צוּ
איהם צוּגעשטאַנען געהן נעמען אַ פרישען טרוּנק בּראַנפען,
האָט איהם נח פּאַנדרע אָפּנעשטױסען:
|--- געה, לאָטרע! אַז איך װעל װערן אַ יון, װעסטוּ דער
ערשטער ירשנען דעם טאַטענס קונים., געה!

- כּדי אַראָפּנעמען פוּן זיך יעדען חשד, האָט שמחהלע
שׂוּרערוּ געװאָלט צוּזאַמענפיהרען איהם מיט אַ ,מאַכער", װאָס
װועט איהם, פּאַנדרען, מאַכען פייפען פוּן אַן אױער, אָדער פאָני
פען פוּן גאָז, אָדער פּינטלען מיט איין אױג, אָדער גאָר אַראָפּ.
געמען דעם גראָבּען פינגער פוּן פוּס אָהן אַ בּרעקעל װעהי
טאָג".,, שא ! אוּן אױבּ ער װיל, קען ער עס מאַכען גאָר בּיליג,
אוּן מידאַרף ניט האָבּען קיין שוּם ,מאַכער", בּיים האַקען פלייש
קען ער זיך פּאַרפאָהרען מיט דער האַק איבּער אין פינגעה
אוּן געפּטרט אַן עסק!. נישקשה, בּיז דער התוּנה װעט זיך
פאַרהײילען, אָט ער, שמחהלע, האָט אױך אַזױ געטאָן פאַרן
פריזיוו. ער זעהט דעם מיטעלסטען פינגער מיט דער בּיינדעלע,
צי ער זעהט ניט?, איז אָט -- |

אָבּער פּאַנדרעס געזונטער חוּשׁ האָט זיך געשטעלט אַנט.

קצגען אַזצלכע מיטלען, צוּ אָפּטאָן איבּער זיך אַלײן אַזא מעשה
האָט איהם געעקעלט, װי טרײבּערען פלייש פוּן אַ נבלה,

דער פאָטער זיינער, דער אַלטער פּאַנדרע, האָט איהם פוּן
אויווען-אַראָפּ געגעבּען אַן אַנדער עצה:

-- זאָג תּהלים, נח! תּהלים,.

האָט ער געפּרובט זאָגען תּהלים, נח דער פּריזיװניק'
אין דער שטיל, פּאַרלאָג, אייזער געהן אין יאַטקע, אָבּער זיין
שרנצק איז אַלץ געװאַקסען, אַ קינדערשע אָפּהענטיגקײט האָט
איהם אַרוּמגענומען, ערגעץ.ואוּ איז אָפען אַ שװאַרצער טױער
פון אַ קאַזאַרמע, װאָס שמעקט מיט טויפהן בּאָרשץ, אוּן אַ
גרויסע בּייטש טרייבּס איהם אָן, איהם פּאַנדרען: ,אַרײן, שי
גאַץ, אין טויער אַריין! אַרײין!," פאַר די אױגען זיינען אויםי
געשטאַנען אַלע מעשים:טובים זיינע, די הוּליאַנקעס מיט שמחה.
לע טררֹערוּ, דאָס אָנקלינגען בּיי דער פּריצטע אין ,הױכּעל",
פאַלשע װאָג אין יאַטקע, אוּנטערגעלעגטע בּיינער פאַר אָרימע.
לייט, נבוליפּה, שיקסעס.. אוּן מיטאַמאָל דערמאָנט ער זיך
גאָר, אַז בּשעת בּדיקה אין שעכט:הױז האָט ער איינמאָל דערי
זעהן שׂטעקצן אַ פֿאַרזשאַװ ערטע פּען אין דער צעפּצעכע", פּײ
זיינער אַ געקילעטער בּהמה, האָט ער זי ממזריש.גיך אַרױסגע.
כאַפּט, דער בּלינדעװאַטער שוחט -- ר' אליה זאָל עס ניט דער.
זעהן, ער איז דאָך אַזאַ מקפּיד ר' אליה חסיד אוּן טשעפּעט זיך
צוּ יעדער קלייניגקייט. אַזױ אי די בּהמה אַװעק אָהן אַ שוּס
טרחה אין כֹּשר.,. אַ שוייס האָט פּאַנדדען בּאַנאָסען, אוּן דִי
פּסוּקום פוּן תּהלים האָבּען איהם. גענוּמען טאַנצען פאַר די
אויגען; מ, אַצינד האָס ער ניט מעהר װאָס צוּ בּראָקען תּהלִים,
דאָס איז דאָך די זעלבּע זאַך װי עסען אוּם פּסח מצה מיט
טריפהן בּאָרשץ, אַצינד װייסט ער, אַז ער געהט אַװעק אין
סאָלדאַטען און קױלעט אַװעק דעם אַלטען טאַטען מיט דעף
יאַטקע, אוּן דאָ אין מאַרק הערט מען שוין, אַז מאָרגען -- אי
צערמאָרגען פֿאָהרען אַראָפּ פוּן מאָהליוו דער גענעראַל מיט די
װאָלעגע דאָקטוירים. ס'איז איהם, פּאַנדרען, שװאַרץ געװאָרען

8

פְּאַר די אויגען. עס העלפט ניט. מען מוּן ציהען צ גומע.
דעם גור? מון מען ציהען.
צוּ מאָרגען גאַנץ פרית האָט נח ניט אױסגעהאַלטען - אוּן
איז מיט זיינע בּרייטע פּלײיצעס אוּן מיטן ריח פוּן רויהע פלייש
זריינגעפאַלען צוּם מורה-הוראה אין שטובּ, ער האָט דעם אַל.
זען מורה.הוראה געטראָפען זיצען אין טלית אוּן תּפילין, אין
יער ציצענער, לאַנגער קאַפּאָטע מיט טערקישע קװייטען. אין ‏
ויין בּלאַסער איידעלער האַנט האָט ער געהאַלטען אַ גענזענע
יפעדער, און אַזױ פרוּם אוּן שטרענג געפּערעלט רבּנישע אותיותי
לעך אין אַ ספר מיט אינגעבּוּנדענע, פאַרצייטיגע בּלױליכצ /
פּאַפּיר, דוּרכגעצ.יגען מיט קעלבּערנע אָדערען, װי אַ ספריתּורה.

ניט אַנדערש, אַז דאָס שרייבט ער אַזױ זיין חיבּור, דער
אָלטער מורה:הוראח. ער שרײבּט עס מיט גרויס כּשרות אוּן
מיט גרויס יראת-.שמים, אוּן זעהט אויס װי אַ אֹלֵיהוּ הנביא,
װאָס שרייבּט די תּורה פאַר אידישע זינדיגע לײט, זיי זאָלען
לערנען אוּן בּעסער װערען...

| = דער ,גוּט מאָרגען" איז פּאַנדרען געבּליבּען שטעקן אין

האַלז בּיים אָנבּליק פון אַזאַ בִּילד, פאַרטאָג, בּײי דער בֹּלױילי.
כער ליכטיגקײיט כוּן פענסטער, ער האָט נאָר קוים געקענט
אַרױסרעדע ; | |

-- רבּי!א /

אוּן איז שטעהן געבּליבּען. |

מיט אַ מאָדנער רוּהיגקייט האָט דער חסידישער מורה"
הוראה אַװעקגעלעגט די גענזענע פעדער אוּן האָט מיט אָפעגע
גוּטע אויגען אָנגעקיקט זיין בּאַגינענדיגען גאַסט, װאָם זְצהט
אויס, װי נאַרקנאָטען מיט יאַטקע.בּלוּט, פוּן איין הלק איך אוּן
פוּן צוויי חלקים גו. נאָר אַפּנים, ער האָט גלייך דערזעהן די
| גרויסע טרויעריג?ײיט אין פּאַנדדעס גרױע אױגען, װאָרים ער
הֵאָט שטיל אַ פרעג געטאָן:

-- װאָס װילסטוּ, מיין זוּהן !
: -- איך, איך,.. האָט נח נאָכגעשטאַמעלט װײ אַ פאַרזיג,
דיגט אינגעלע. אוּן ווייטער ניט געקענט ריידען.

28

י

יט

אָז, װאָס די װענטלעך איהרע קוּקֶען זיך דוּרך װי רױטליכער .
ואַקס : |

-- ביוט אַ קצבז וב

נח פּאַנדרע האָט װי אַן אָקס אַ בױטש געטאָן מיטן
שווערען קאָפּ, |

-- היטסטוּ אָפּ כַּשרוֹת? -- האָט אויף איהם דער מורה'.
הוראה אָנגעשטעלט אַ פּאָר אַלטיטשקע, דוּרכדרינגענדיגע אויגען,

נח האָט דערפיהלט, אַז דער מורהיהוראה װייס שוי
אַלץ, נאָך אײדער ער האָט איהם עפּעס געזאָגט. האָט ער סאָי
פענדיג, װי אַ געקױלעטער אָקס, גענוּמען צפּעס בּאַלאַבּעטשען.
אַ װאָרט צוּ אַ װאָרט הצָט זיך ניט געקלעפּט. פונדעסטװענצן
האָט דער מורה.הוראה אוסגעהערט מיט אַ סך געדולד אוּן
מיט האַלבּ-פאַרמאַכטע אויגען אוּן צוּגעשאָקעלט מיטן ,של ראש"
אויפן קאָפ, -
דאָס האָט נח פּאַנדרען נאָך מעהר צוּנעקוועטשט, װײך
געמאַכט זיין קצבישען קאַרק. האָט ער עפּעס גענוּמען דערצעהי
לען מיט בּלוּטיגע אויגען אוּן מיט ליפּען פאַרלאָפענע מיט װיי.
סען שױם: מכֹּח אַ ,צעפצעכע".. אַ שטאָלענע פּען.. װאָס
; האָט זיך פּאַרטשעפעט בַּיים איינגאַנג אין דער גראָבּער קישקע...
אליה דער שוחט האָט ניט געזעהן... די בּהמה איז אַװעק אין
כֹּשׂר... אַ פּריזיו... די יאַטקע בּליבּט אַליין.. דער אַלטעף
טאַטע,,. פוּן זיין ,לגאָטע" איז גאָרניט געװאָרען... דער קאַזיאָ.
גֶער ראַבּינער.,, רבּי, רבּי.., |

דער מורהיהוראה איז נאָך אַ וויילע געזעסען נלייך, מיט
פּאַרמאַכטע אויגצן, אַ טױטער מענש. אַ פאַרגליװערטער אלְיהוּ
הנביא. נאָל פּלוצלינג האָבּען זיך די טױטע אױגען אויפנע.
שפּאָלטען אוּן אַ בּלאַסער שמייכעל האָט אַ שיין-געטאָן פוּן
אוּנטער די טוּנקעל:גרויע װאָנסעס, װאָס גיסען זיך אַרײן, װי
צוויי ריטשקעלעך, אין גרויסען טייך פוּן בּאָרד:

-- װי, זאָגסטוּ, האָט די פּען גצשטעקט, אין דער /צע.
פעכע"? מיטן שפּיץ אַרױיף צי מיטן שפּיץ אַראָס! :

דער מורהיהוראה האָט אַ ציה געטאָן מיט זיין דינער

-- מיטן שפּיץ אַרױף, רבּי!

| -- אוּן װי טיעף האָט זי געשטעקט, מיין זױּהןד
-- קוים, קױם, רבּי, װי אַ האַלבּ נאָגעלע די טיעף
דִבּי ! | |
| דעם מורהיהוראהס אויגען האָבּען זיך אינגאַנצען אויפ.
געעפענט : |
-- נאַ, נאַ. בּחזקת כּשרת, כּשו! שרעק זיך ניט!

-- רבּי, - האָט נח אויסגעשויען מיט בּאַגײסטערוּנג --
רבּי, איך, איכל,., |

אָבּער דער מורה:הוראה האָט איהם רוהיג אָפּגעשטעלט:

-- געה, מיין זוּהן, אוּן גאָט װעט דיר העלפען!

נח פּאַנדדען האָט דוּרכגעשטראָמט אַ גרויסע פרייד. זייך
אייזערנער גוּף האָט אינגאַנצען געציטערט. זינט ער לעבט האָט
ער אַזאַ קינדערשע פרייד ניט געפיהלט אין אַלע אברים. ער
האָט זיך געמוּזט אָנהאַלטען בּיים טיש כּדי ניט אַנידערצופאַלען.
ער װאָלט זיך ניט געשעמט װאָלט ער אָט דעם הייליגען מענ'
שען געכאַפט אױף ביידע אָרימס, װי אַ תּורהלע, און װאָלט
איהם אויסגעקוּשט אַלע גלידער. וָ
| -- רבּי, -- האָט ער װײטער גענוּמען שטאַמלען - איצי
טער אַרט מיך ניט, אַרט מיך שוין ניט,. זאָל זיין סאָלדאַט,
זאָל זיין ניט סאָלדאַט, אַבּי, אַבי..

אָבּער דער מורה:הוראה האָט שוין װידער גענומען די
גענזענע פעדער אין האַנט, אָנגעצױגען די סיװע בּרעמען װי
צוויל זילבערנע בויגעגס איבּערן אַלטען ספר מיטן בּלױליכען
פּאַפּיר, אַ סימן, אַז ער װיל שרייבּען, אַ סימן, אַז מען מוּז געהן,

נאָר אַז נח האָט שױן געהאַלטען די קליאַמקע מון טהיר,
האָט איהם דער מורה:הוראה צוּריק אַ רוּף געטאָן+

-- קוּם אַהער, מיין זוּהן! הי

װי אַ חדר-אינגעלע אין נח צוּגעלאָפּען צוּם רבס טיש.
- די גענזענע פעדער מיט אַ טראָפּען טינט אויפן שפיץ איז ג/*

ווען אָבגעשטעלט צוּם בּאַלקען, װי אַן אױסגעדאַרטער פינגער

28

װאָס װייזט נחן אין הימעל אַרֹײן, אוּן דעם מורה:הוראהס
בּלאַסע ליפען האָבּען צוּ איהם לייטזעליג אַזױ גערעדט:

-- אַז דער אױבּערשטער װעט דיך, אם ירצאיהשט,
אויסלייזען פון גויעשע הענט -- זאָלסטוּ זיך נעמען צוּ אַן אַנֹי
דוי פּרגסה,.,

נח איז בּיי זיך אַראָפּגעפאַלען:

-- רבּי, איך װעל זיין גוּט, רבּי, פוּן היינט אָן..

די גענזענע פעדער האָט אַ מאַך געגעבּען פון אױבען
אַראָפּ; | |
-- איך גלױבּ דיר, מיין זוּהן! פוּנדעסטועגען אין בֹּעַי
סער,,, װעסט משנה זיין דיין פּרנסה, װעסטוּ משנה זיין דין
8 | |

פּאַנדרעס אויגען אוּן זיין גראָבּער קול זיינען פאַרלאָפען
מיט טרצהרען;

| -- װאָס זאָל איך טאָן, רבּי, װאוּהין זאָל איך געהן..

-- װאָס זאָלסטוּ טאָן!

-- מיין טאַטע -- אַ קצב, -- האָט נח גע'טענהט, מיין
זיידע געװען אַ קצב, מיין עלטער,זיידע אויך..

דער מורהיהוראה האָט, דאַכט זיך, גאָר ניט געהערט
װאָס דער יּנג רעדט צוּ איהם, זײנע אַלטעטטקע אי
נען האָבּען גוטמיטיג געבּלאָנדזשעט איבּער פּאַנדרעס פּלײצעס,
אִיבּער זיינע שטאַרקע אָרעמס. דערנאָך האָט ער שטיל אוּן קורץ
אַרױיסגערעדט, װי אָפּגעפּסקנט אַ האַרבּע שאלה:

-- װער אַ באַלעגאָלען

פּאַנדרע װערט אַ .שמייסער"
4

י צוויי גרויסע נייעסען האָבּען אין עטליכע טעג אַרוּם פאַר"
קלוּנגען די קצבישע שׁוּל: ערשטענס, אַז אַזאַ גבר װי נח דער
קצב איז אַרױיס פריי כוּן פּריזיוו; אוּן צװייטענס -- אַז ער
װאַרפט אַװעק די יאַטקע אוּן װערט אַ בּאַלעגאָלע.

| אוּן אַרױס איז ער מיט אַ ,בּלױען בּילעט" דוּרך אַ נס,
װאָס טרעפט זיך אײנמאָל אין אַ יובל, װאָרים נח פּאַנדרצ
האָט אַרױסגעצױגען איינעם פון די גרעסטע נוּמערען, אוּן גראָד.
איז דאָס יאָהר געװען אַ גערעטעניש אױף אידישע פּריזיונ"
קעס, גראָד דאָס יאָהר איו מען זיך וועניג צעלאָפען קיין אַמעריקא,
אוּן פּאַנדרע מיט נאָך עטליכע בּחורים זיינען געבּליבּען אויסערן
;פּאָבּאָר", מיט גרויסע נוּמערען אין די הענט. נח צַליין האָס
אין דעם געזעהן אַ צייכען פוּן הימעל, דעם מורה.הוראהס
בּרכה.... װאָרים וי זאָל עס זיין אַנדערשז כּמעט אַלע יאָהר
פלעגט דאָך צוּ דער אידישער קװאָטע פאַרפעהלען, און עס
פלעגען, ניט פאַר קיין אידישער שטאָדט געדאַכט, אָנגעריהרט
ווערען דריטע אוּן צווייטע לגאָטניקעס, שפּייזער פוּן אַלטע טאַ-
טעס אוּן מאַמעס, קיין שׁוּם מעטריקע פוּן דעם קאַזיאָנעם ראַבּין
האָט דאָ גאָרניט געקענט העלפען. אוּן דאָס מאָל.. הער אַ
מעשה! דאָס מאָל האָט מען אַזאַ אייזערנעם יוּנג, װי נח פּאַר'
דרען, גיט געלאָזען אפילוּ אױסטאָן זיך. ,סטוּפּאַי!* האָט מען

30

2 איהם געזאָגט אין אַ פּאַטש געגעבּען איבּערן פליצט,
.סלאָבּאָדען !* 6

צוּזאַמען מיט פּאַנדדען איז אַרױס פריי, אױך דורך אַ
גרויסען נוּמער, יוכף דער עוּסטער -- אַ גידול אַ בּחור, הויך
אן גרויס װי עוג מלך הבּשן, מיט אַן אָנגעשפּאָלטענער אי
בּערשטע- ליפ פוּן גרויסע שלעגערייען שמחתיתּורה.., און כאָטש
אַ קצב מיט אַ שוּסטער זיינען ניט קיין נאָהענטע מתותנים,
פונדצסטוועגען האָבּען זיי בּײידע, אַרױסגעהענדיג פוֹן ,פרי.
כוטסטוויע", אַרוּמגעכאַפט זיך קוּשען, אוּן דער גאַנצער שקלאָװער
מאַרק האָט זיך אַרױסגעשאָטען קוּקען, װי צוויי געזוּנטע בּחוּרעצען
פאַרלעגען האַנט אויף אַקסעל אוּן לאָזען זיך אַװעק אַ דריידעל.
מאַנץ אינמיטען דער האַלבּ-פאַרפרױרענער בּלאָטע אוּן אין
מיטען מיטװאָך, עלף אַ זייגער, פאַר אָנבּײיסען... די שמחה האָט
אַרוּמגעכאַפּט אפילוּ די אָפּנעגעבּענע אידישע פּריזיוניקעס. זי
האָבּען זיך אַיומנעשטעלט אין אַ ראָד אַרוּם דאָס גליקליכע
פּאָרעל אוּן געפּאַטשט לאַדאָזשקעס. קוּקענדיג אױף אַזאַ שמחה,
| האָט זיך בּיי די אָנגעפאָהרענע פּױערים איבּערגעדרעהט אין
קאָפּ, אוּנטער די מאַגערקעס, דער גאַנצער אידישער קאַלענדאַר;
און זײ האָבּען בּאַשלאָסען, אַז בּיי אירען אין היי.יאָהר וי
דער-אַמאָל אָנגעקוּמען דער ,משוגענער יוםיטוב", ס'הײסט1
שמחת-תּורה, ווען אַלע קלוגע אידלעך מאַכען זיך נאַריש, אוּן
עליעידער-שוחט קייקעלט זיך אױף דער ערד אינמיטען גאָס
און טיילט בּראַנפען אַלעמען, װעמען נאָר ער בּאַגעגענט; צוּ'
אידען, צוּ גוים, ס'אַלץ איינס. האָכּען זי זיך מיט גרויס האָפ.
גונג געקראַצט אין די פּאַטילניצעס, אויסגעקוןט די אױיגען אױף
צעליע.דעםישוחט מיט דער גרויסער פּלאַש אין (עשענע פוּן קאַ..
פּאָטע, אוּן אַרױסגעװיזען איינער פאַרן צווייטען זייערע בּקיאות:

-- אַשטשע שאַליאָני פּראַזדנעק!. הליאַד, אי ראַזניץ
פרידיעט !*) ו:

5 טוין גאָך אַמאָל דער ,משוגענער ‏ יום-סוב".... פֿאַלד װעט קומען'
דער שׁותמ זוי

31

אָבּער עליע דער שוחט, דער פיערדיגער חסיד, ההאָטע
ווייזט אױס, דעם פּויערשען. לוּח ניט אָנערקענט, װאָרים ער
איז, מיט זיין גרויסער פּלאַש בּראַנפען, דאָס מאָל ניט געקוּמען,
בּכלל איז היייאָהר געװען אַ פּרייו מיט משונהויגפ,
זאַכען. געגאָסען האָט זיך אין פּריסוטסטװיע מעהר געלעכטער װײ.
טְרעהרען, אפּנים טאַקע מחמת דער גרױיסער גערעטעניש אױף.
אידישע פּריזיווניקעס. סיי די מיליטערידאָקטוירים -- די בּאַלְאַנט,
רצחנים, סיי נאַטשאַלסטװאָ בַּיים טיש האָבּען זיך מעהר ,גע
שפּילט" מיט אידישע בּחורים װי ,געקוילעט" זיי,
= איינער. אַ דצַרינקער פּריזיװוניק, פּוּן אַ דערבּייאיגען קלייצי,
שטעטעל, האָט דעם דאָלטאָר געויוען אַ צעפּלעטשטען גראָבּען,
פינגער, װאָס איז איהם, ניט פאַר קיינעם געדאַכט, געװען,
אַרײנגעװאַקסען אין סאָמע דלאָניע. מען האָט דעם פינגער גע*,
פּרוּבט ציהגן אוּן ניט געקענט אַרױיפציהען, |
-- װי לאַנג האָסטוּ אַזאַ פינגער, מאָשקע} - האָט איהם.
דער מיליטער.דאָקטאָר אַ פרעג געטאָן, . |
| --- שוין בּאַלד דריי יאָהר, -- האָט איהם דאָס בּחורל.
בּראַוו אָפּנעענטפערט.-אוּנטערגעפאַלען אוּנטער אַ ראָד,,, גאָספּאָדין,
דאָקטער, אוּן פוּן דאן אָן= ‏ , י
-- אוּן װי אַזױי איז בּיי דיר פריהער געווען ! -- איז דער
דאָקטאָר געװאָרען זעהר נייגעריג,
-- אָט אַזױ! - מאַכט דאָס בּחוּרל אוּן הױבּט אויף דעם.
איינגעוואקסענעם צעפּלעטשטען פינגער, -
פוּנדעסטװעגען האָט מען איהם ניט אָפּגעגעבּען, דעם.
בּחוּרל, ניט נוקם געווען זיך פּאַרן שװוינדעל, װאָרים אויסער זיין
איינגעװאַקסענעם פינגער פוּן פאַר דריי יאָהרען אין ער נאָך
| געווען צוּ שמאָל אין די פּלײיצעס, ניט געכאַפּט די מאָס אױף.
גאַנצע עטליכע װערשקעס. אין אַן אַנדער יאָהר, אַזױ האָבּען
שקלאָװער לײט פין שטאָדטידוּמע געזאָגט, װאָלט איהם אַזא,
מעשה ניט פאַרשוויגען געװאָרען, אפיל װען ער זאָל געמצן'
זיין דין, האָבּען זיי געזאָגט, װִי אַ שטרה.

אַ צווייטער שעפּעליאַװער בּחוּר, אין בּלויע שפּאַקוּלען, האָמ.

זיך געמאַכט בּלינד. װאָס הייסט בּלינד! ער זעהט ניט די ליב"
טיגע װעלט -- האָט ער געטענהט. ער זעהט גאָרניט..

-- װאָס הייסט דוּ זעהסט גאָרניט! -- האָט איהם דעף
ואָקטאָר גענומען אויפן פאַרהער -- למשל? פּרימערנא ?

-- פּרימערנא ? -- האָט דער בּלינדער איבערגעפרעגט מיע
אַ געזאַנגעלע אוּן גענוּמען אַרוּמבּלאָנדזשען מיט שטאָרע אױגען
איבּער די װענט אוּן איבּער דער סטעליע. - אָס, װאַשע בּלאַגאָי
אָדיע, איהר זעהט דאָרטען אַ פּינטעלע?

-- וואוּ ? -- קוּקט זיך אוּם דער דאָקטאָר אויף טשיקאַװעס.

-- אָט דאָרטען אין ווינקעלע, אויפן בּאַלקען..

-- עפּעס זעה איך ניט! -- רייבּט זיך דער װאָיענער
דאָקטאָר די אויגען.

-- איהר זעהט ניט ? -- טייטעלט איהם דער בּלינדער מיטן
מיגגער, -- אָט דאָרטען, לעבּען שפּעלטעל --

-- אַה !
| -- אָט, אָט לעבּען טשװעקעלע, אַ געפּגרטע פליג הוט
אוֹיס,,,

-- אַך יאָ, -- מאַכט דער דאָקטאָר -- מיר דאַכט אַז אָי
יעצט זעה איך עפּעס אַזױנס, אַזאָלכענעס --

-- אוּן איך, -- מאַכט דער בּלינדער אוּן לאָזט אָפּ בײדע
הענט װי אַ פאַרפאַלענער מענש -- איך זעה דאָס אינגאַנצען
ניט! גאָרנישט זעה איך..

- אוּן בּאַפרײט האָט מען איהם פאָרֹט. אוּן ניט גראָד פֿאַר

זיינע אוגען, װאָס דערועהען אפילוּ ניט אַ פליג אױפן בֹּאַלי
קען, נאָר דוקא פאַר זיינע ציהן. װאָרים עס האָט זיך גאָר
אַרױסגעװיזען, אַז ער האָט ניט גענוּג צייהן אין מויל צו קײען
דעם סאָלדאַטסקען בּרויט, |

נוּ, העניך דעם זייגערמיסטערס בּחוּרל --- ווייסען דאָך אַלע,
אַז ער איז נעבּיך טױב װי די װאַנט. ער װאָלט געקענט בּרעג.
נען פאַר עדות האַלבּ שטאָדט אוּן בּיידע שקלאָװער דאָקטױריס
מיטן ,פעירשעל" צוּזאַמען, אַן ער הערט ניט, נאָר גראָד איו
איהם אינגעפאַלען צוּ מאַכען זיך אין פּריסוּטסטװיע אַ סך טויי

432

בּער װי ער איז. צי מען האָט איהם געפרעגט, צי מען האָט צוּ /
איהם געשריען, צי מען האָט איהם געטובּעט אין ביידע
אויערען -- אויף אַלץ האָט ער געהאַט איין צעשראָקענעם שאלה,
תשובה: ;הא? איך הער ניט!" אוּן אַ סוף אַן עק, דערבי
האָט ער נאָך פאַרריסען די בּרעמען, װי אײנער זאָגט: ;גע
װאַלד, װאָס מוּטשעט מען מיך!*
לסוף, אַז די גויעשקע דאָקטױירים איז נמאס געװאָרען צוּ
עוסקן זיך מיט אַזאַ קאַליקע, האָט מען צוּ איהם גראָבּ אַ זאָג
געטאָן ; .
-- סטופּאַי דאַמאָי!
האָט העניך דעם זייגערמיסטערס גלייך געכאַפּט די פיס
אויף די פּלייצעס אוּן גענוּמען לויפען,
-- סטאָי! -- האָט איהם דער דאָקטאָר נאָכגעשריען און
:געהייסען צוּריקפיהרען, בּיי אַ גרויס געלעכטער פוּן דער גאַנצער
פּריטוּטסטװיע, -- דוּ הערסט דאָך ניט, דוּ מאָשעניק איינער, היינט /
װאָס לוימסטו}
- פוּנדעסטוועגען האָט מען איהם אויך בּאַפרײיט אוּן אֶהן
איספיטאַניע?*) פוּן עטליכע װאָכען אין לאַזאַרעט, וי מען װאָלט
געטאָן אין אַן אַנדער יאָהר, אפּנים ס'איז געוֹען געגעבּען אַ
וואוּנק פון נאַטשאַלסטװאָ, בּיים גרינעם טיש, מען זאָל הייייאָהל
נעמען נאָר קערנדיגע יונגען אוּן לאָזען ליפען אַלע שלימזל.
ניקעס, אַלע אויערען-פייפער, אַלע אױגען:פּינטלער, אַלע נאָז-פאָנפער
אוּן קאָפּיטרײסלער.,, אַז מען שמוּעסט, אַן מען האָט זיך הל"
יאָהר געבּאָדען אין פּריזיװוניקעס אַזױ, אַז אַזאַ גבּור װי נח
פּאַנדרע איז געבּליבען װי אַ פינפטער ראָד צוּם װאָגען, ניט
אוּמזיסט האָט ער, זאָגט מען, צװיי רייפען אויפן בּויך. דאָס
איז, זאָגט מען, אַ סימן אױף מזלדיגקייט, |

+} אויספרוגירען

2

אין דעם זעלבּען אַװענד, נאָכן טאַנץ אינמיטען מאַרק,
האָט פּאַנדדע אַלײן, בּיי אַ גוט גלעזעל משקה, בּאַשטעטיגט
פאַר חברה.קצבים, אַז ער װאַרפּט אַװעק די יאַטקע, די קצבים
אי! עס עפּעס אויסגעקוּמען (עהר אױסטערליש: װאָס הייסט מען
געמט אוּן מען װצַרפט אַװעק אַ ירושהיגעשעפט פון אבותי
אבותינו? זיי האָבּען איהם הושד געװען, אַז ער מיט שמחהלע
טוּרערו דאָבּען שטילערהייט געמאַכט ידיאחת אַרינצוּבּרענגען
שחיטת-חוץ, אָהן קאַראָבּקע. בּיי אַזאַ כּח װי נח דאָט אוּן גײ
אַזאַ דציחה װי שמחהלע פאַרמאָגט -- איז זיי דאָך בּיידען קיין
מעשה ניט צוּ קליין, צי אפשר האָט איהם גאָר די פּריצטע
,אָפּגעקויפט" פאַר זיך אוּן ער געהט אָכּטאָן א ,יענע מעשה"
ס'הייסט, פּראָסט אוּן פּשׁוּט ער געהט זיך שמדען אוּן לעבּען
מיט דער גויע אין , הויפעל".

האָבּען זיך חברה קצבים אויף איהם אָנגעזעצט: הער,
פֿאַנדרע, אונז אַ טױט אָדער דיר אַ טויט, אָבּער מאַך ניט קין
שטיק אוּן מאַך ניט קיין אָנשטעלעניש אוּן פאַרקאָך ניט קיין
קאַשע מיט שמחהלען, װאָרים קיין לעבּעדיגער װעסטוּ פוּן אוני
זערע פינגער ניט אַרױסגעהן..

דערהערט אַזעלכע פאַרדאַכטען מיט אַזעלכע דיבּורים, אין
גה אױיפגעשפּרוּנגען װי אַ װילדע חיה, אוּן מיט איין לייכטען
שטויס איבּערגעקעהרט דעם שװערען דעמבּענעם טיש מיט די
פלעשער אוּן גלעזער:

-- איהר סטראַשעט מיך גאָר?

מיט פאַרלעגטע הענט האָט ער זיי אַלעמען אָנגעקוּקט,
ײ אַ לעמפּערט קוקט אָן אַ קופּע מיין, כאָטש די דאָזיגע מייז
זיײינען אויך געװען נישקשהדיגע יונגען מיט האַרטע פּלײיצעס
און מיט אָדערדיגע הענט. ייו

-- װי פליגען װעל איך אייך צעקווצטשען, נבלות!

נאָר אין אַ רגע אַרוּם האָט איהם דער כּעס אָפּגעלאָזען.
עו האָט זיך דערמאָנט אָן מורה:הוראה מיט דער גענזענער
פעדער אין האַנט, אוּן האָט זיך צעשמייכעלט אַבּיסעלע פּאַרשעמט,
-מיט זיינע ווייסע צייהן אוּן ראָזעװע יאַסלעס אוּנטער די שװאַרצע
װאָנטעלעך :

-- נאַ, בּקיצור,.. דער מורה:הוראה האָט ‏ מיר אָנגעזאָגט,..
ער האָט מיך געבּענשט האָט ער.. אַז איך װעל אַרױס פוּן ‏
גויעשע הענט זאָל איך װאַרפען די יאַטקע.

דערהערט אַזעלכע קלאָרע דיבּורים, האָבּן זיך די קצבים
מיט דרך:א-ץ פוּנאַנדערגערוּקט, אוּן נח פּאַנדדע האָט אַ געה'
געטאָן איבּער דעם איבּערגעקעהרטען טיש אוּן צעבּראָכענע פלצשער,
װי אַ לייב איבּער חורבות, אַוועקגעהענדיג אָהן ,אַ גוּטע נאַכט",
האָט ער נאָר אַ בּורטשע געטאָן:

-- אַ בּאַלעגאָלע װער איך!

פוּן דענסטמאָל אָן האָט מען פּאַנדרען מעהר אין יאַטקע
ניט געזעהן, זיין חזקה, זיינע קונים, זיין קלייטעל, זיין האַק
און קלאָץ האָט ער אָפּגעטראָטען זיין געװעזענעם שכן אוּן
הבר -- שמחהלע טוּרערוּ, אוּן געמאַכט אַ בּיסעל מומן /
| נאָר ס'איז ניט אַזױ לייכט אַרײנצוּפּאָהרען אין בּאַלעגאָ
לישען צעך מיט אַ שפּאָגעל נײער קאַרעטע אוּן מיט אַ פּאָר
פריש-געשפּאַנטע אָדלערס. די אַלטע בּאַלעגאָלעס װילען אויך
פרנסה, זייערע פערד האָבּען אויך ליעב האָבּער,,, נו, אוּן לער.
נֶען די מלאכה דאַרף מען דאָך איך! האָט פּאַנדדע, װי אַלע
פוּרמאַנעס, פריהער געמוּזט װערען אַ ,שמייסער" בּיי אַ צװייי
טען, בּיי אַן איינגעפוּנדעוועטען בּאַלענאָלע; אוּן געפונען האָט
ער אַואַ ,שטעל" ניט בי קיין אַנדערען װי ,סענדער פּאַרדאָן",
אוּן ניט אָהן דעם מורה:הוראהס הילף. אוּן אויך דאָ זיינען
איהם געשעהן נסים, װאָרים גלאַט אַזױ נעמט ניט אַ בּאַלע*
גאָלע אַ ,שמייסער" אויפן האַלז, סיידען ער איז קראַנק, אָדעףְּי
סיידען ער איז רייך, אוּן האָט צויי בּוידען, אַזאַ ענגיד" איז
אָבּער פאַנדרעס בּאַלעבּאָס ניט. געווען. יי

ר' סענדער איז אַ הױכער, שטאַרקער איד פון אַ יאָהי

26

זעכציג, מיט אַ געלבּליכען פּנים אוּן מיט שיטערע געלבליכע
האָר, אָהן איין גרויען פעדימעל אין קאָפּ אוּן בּאָרד, זיין גיטי
גלייכט נאָז זעהט אויס, מחמת איהר געלבליכקייט און בּערגעל:
דיגקייט, װי אַ גרויסער אָנגעטריפטער , צאַפּען" פוּן אַ װעקסענע
ליכט, "שעת ער דאַװענט קוּמען נאָך צוּ איהר צו אַ פּאָר
לאַנגע שפּאַקוּלען מיט מעשענע האַלאָבּליעס, אוּן פאַרשטאַרקען
נאָך די ניטיגעזונטע פאַרבּ פוּן זיין פּנים. שלעפּענדיג די פערד
און בּױיד אַרױף אַ ליימיגער, גליטשיגער בֹּאַיג האָט ער זיך,
מיט אַ סך יאָהרען צוּריק, אָנגעריסען", אוּן אָפּגעלעגען אַ
צייט אין מאָהליװער שפּיטאָל, אוּן דאָס איז דאָך דער סוף פוּן
אַלע בּאַלעגאָלעס, װאָס כראַבּרען זיך צומיעל.., |

זינט דעמאָלט איז איהם דאָס בּלוט אַװעק פוּן די האַרטע
צאַקען, אוּן פּנים אוּן הענט זעהען בּיי איהם אויס װי דורכ"
געשלאָגען מיט זאַפרען, אָבּער ניטיקוקענדיק אױף דעם, האָט ער
נאָך כֹּח װי דריי יונגע בּאַלעגאָלעס צװאַמען, אוּן דער גאַנצער
בּאַלעגאָלישער צעך האָט גרױיס דרךיארץ סיי פאַר איהם, סיי
פאַר זיין למדנות, מען רעדט אי'ן צעך, אַן טענדער האָט אַמאָל
געלערנט אַ פּרק משניות אוּן אַז ער קען נאָך, בּיז צוּ היינטיגען
שאָג, לייענען רשי-כּתב װי אַ װאַסער.,. יאָ, אָט װאָס ר' סענדער
קען נאָך בּאַווייזען! ער איז דער איינציגער באַלעג אָלע, װאָס
געהט אַװעץ אַלע שבּת, נאָך שלושיטעודות, הערען לאַ קאַמ
חסידות" בּיים מורא הוראה אין שטוּבּ אוּן טהוט אָן, לכּבוד
אַזאַ געשעהעניש, אַ צעפליקטע אַטלעסענע זשופּיצע, װאָס האָט
מחמת אַלטקײט אַ קאָליף פוּן שמעקיטאַנאַק. אָבּער, אַז ניט.
געניטע בּאַלעגאָלעס אין צעך װערען נייגעריג אוּן הױבּען אָן
אויסצוּפרעגען, װאָס פאַר אַ מין זאַך ,חסידות" איז אוּן װאָס
פֿאַר אַ טעם דאָס האָט, ענטפערט ר' סענדער אָפּ זצהר קורץ,
אַז מערינאָוװע פערד גיט מען ניט שמעקען פוּן אַן אתרוג-מוּשקע,,,

,פּאַרדאָן* איז ניט זיין פּאַמיליע, נאָר אַ צוּנעמעניש.
אוּן רופען רופט מען איהם אַזױ אונטער די אויגען
דערפאַר, װײיל ער האָט אינמאָל געפיהרט פוֹן אָרשע קיין
שקלאָוו עפּעס אַ פראַנצויזעל, אַן ,איגדזשיניערעל" מיט אַ האַרטען

37

קאַטעליושע?ל אוּן מיט לעדערנע טשעמאָדאַנעס, האָט איהם יענעל
געזאָגט עטליכע מאָל אוּן זצהר העפליך עפּעס אַ מאָדנעם װאָרט
אַזאַ. , פּאַרדאָן, פּאַרדאָן" האָט ער איהם געזאָגט.. געה װייס,
װאָס ער האָט דערמיט געמיינט! אָבּער ר' סענדערן אין דאָס
וװואָרט גראָד געפעלען געװאָרען, האָט ער איהם געפּרובט
לאָזען אין גאַנג בּיי דער ,סטאָיקע" אין צעך, אוּן אין בּאַלע.
בּאַטישע הייזער, בּיים דינגען זיך מיט ,שוּדאַקעס",,, איז געװאָרען
אין גאַנץ שטאָדט אַ גרויס געלעכטעל: ,שאַ, רי סענדער לערנט
זיך שוין גאָר פראַנצויזיש"!,.. אוּן װאָס מיינט איהר איז געװען
דער סוף? דער סוף איז געווען, אַז ר' סענדער האָט אויף די
עלטערע יאָהרען געקראָגען אַ קלעפּיגע צוּנעמעניש, פאַרואָרגט
פאַר דורי.דורות, אויף קינדער אוּן קינדסיקינדער, ער --
,פּאַרדאָן" דאָס ווייבּ -- ,פּאַרדאָניוּכע", אין די טאָכטער זיינע -
אַ בּיסעלע איידעלער -- ,פּאַרדאָניכע?. יי
| = סענדער האָט געפּרוּבט נאָכליפען מיט דער בייטש,
געבּען קלעפּ.,, ער אַלײן האָט זיך שוין לאַנג אָפּגעטרײטעלט
פוּן אַזאַ פּאַסקוּדנעם װאָרט, מיט װעלכען אַ פראַנצױז אין אַ
האַרטען קאַפּעליוּש האָט איהם אָנגעשטעקט צווישען אָרשע אוּן
שקלאָוו, נאָר ס'האָט שין מעהר ניט געהאָלפען. שוין בּאַלך
צעהן יאָהר אַריבּער אוּן דאָס צוּנעמעניש לעבּט אוּן געדייעט
אֲרוּם ר' סענדערס הײזקע װי אַלטע קראָפיװע. נאָר סמאַכט
נִיט אױס! מענשען װאָס װילען לעצען אױף דער װעֶלְט
וועלען איהם קײנמאָל אין די אױיגען דאָס צונעמעניש יט
זאָגען,,, אוּן ר' סענדער בּלייבּט ד' סענדער, היינטיגע יוּנגע
בּאַלעבּעסלעך װאָלטען זיך בּיי איהם געמענט לערנען מײ
אידישקייט, סיי פרוּמקייט, סיי שטאַט. י
והא ראיה, ניט נאָר די בּאַלענאָלעס האַלטען פון סענ.
דערן, אפילו אַזאַ למדן אוּן אַזא בּאַלעבּאָס װי פעטער אורי,
װאָס דאַװענט מיט סענדערן אין איין ביתימדרש אוּן טרנפט
זִיך מיט איהם שבּת צוֹ ,חסידות", בּיים מורהיהוראה, אפילו
ער האַלט פוּן איהם עולם ומלואו, אוּן אַז פעטער אורי קוּמט
זוּמער:צייט צוּפאָהרען אַהײם מיטן פּאַרעכאָד, װעט ער קי'ן

28

אָנדער פאַיעטאָן, אויסער ר' סענדערס, ניט נעמען, און װױבֿ"
טער, אַז מען דאַרף פאָהרען צוּם בֹּאֵהן אין אָרשֶׁע, װעט עה
קיין אַנדער בּױיד, אויסער ר' סענדערס, אויך ניט נעמען
ס'איז' שוין אַ חוקה אַזאַ. :

דאַרף זיך גראָד הייייאָהר מאַכען, ס'הייסט הייייאָהריגען
תּשרי, - פאַרְ .פּאַנדרעס פּריזיוו, אוּן פעטער אוּרין קוּמט אױס צה
פּאַרבּלײיבּען. איבּער די ימיםינוראים אין ניזשני אויפן יאָריד.
גיט ספּראַװעט זיך, װייזט אױס, מיט די געשעפטען. נעמט ער
אוּן שרייבּט אָן מומע-פיינען אַ בּריצף, אַז זי זאָל בּעטען סענ;
דערן ער זאָל זיך מטריח זיין אוּן אַכטונג געען אױף זֵיינֶע
דריי בּנים, אין ליובּאַװיטשער בּיתימדרש, אַז זיי זאָלען זיך
רְאש-השנה אוּן יום.כּפּור אויפפיהרען לייטיש: זיי זאָלען שטעהן
אויף אַן אָרט אוּן דאַװנען מיט לייטען גלייך.,. נישקשה -- אַזױי
האָט פעטער אוּרי געשריבּען -- ער קען זיך אויף ר' סענדערן
פּאַרלאָזען מעהר װי אויף אַנדערע, מעהר װי אױיף די יחסנים
פוּן מזרח:װאַנט.,, |

3

אוּן סענדער פּאַרדאָן האַט איבערגענומצן - די אפּטרופּות,
איצער אוּריס חברהצקע, זעהר װאַרעם אוּן זצהר ,ראַיעל", ער
האָט אויסגעשטעלט אוּריס גמראיבּחור, זיין חומשיבּחור אוּן נט.
זיניקעל האַרט בּיי זיין בּאַלעגאָלישען טלית אוּן קיטעל, װאָט
לאָזען זיך הערען מיט דיעגאַכץ אוּן מיט כאָמעט אפילו ימים.
נודאים, אפילו פּסח; מיט דעם זעלבּען ריח, הייסט דאָס, װאָס
װעפּט זיך ניט אויס פוּן זיין הייזקע א קיילעכדיגען יאָהר,

| = שטעהט ער אַזױ, יוםיכַּפּוֹר נאָך מוסף, איבּער די דרי"
טײַערע בּחורימלעך, וועלכע האָבּען אַ שם איבּער גאַנץ שטאָדטי
מיט זייערע װילדע שקאָצערייען, זיין שװערען לעדערנעם!
ירושה:מחזור האַלט ער פעסט אין בײַדע הענט, די מעשענע
שפּאַקוּלען זיינען איהם טיצף אַראָפּגעלאָזען ביון לעצטטן ,אַר.

208

צעסעל" פון זיין װעקסענעם נאָז, אוּן זיינע װאַסערדיגע אוגץ
לעך קוּקען איבּער די גראָבּע גלעולעך האַרבּ אוּן פייערליך,
כּדי צוּ זעהן צִי די דריי מזיקים מישען גוּט די בּלעטער פוּן
זייערע קלייגע מחזורימלעך אוּן צי זאָגען זיי גוּט נאָך, ווען דעו
חזן ענדיגט. דערזעהט ער, אַז זיי געהען שלעכט אין שפּאַן --
שטוּרכעט ער זיי אוּנטער אוּן גיט זײ צוּ חשק מיטן קנעכעל
פוּן פינגער אוּן מיט אַ האַסטיגען אוּן בּרוּמענדיגען: אנוּ:נוּ-נוּן*

נאָר מחמת זיין געוואוינהייט אוּמצוּגעהן מיט פערך --
הערט זיך דאָס בּיי איהם אַ בּיסעל אָן װי גניאַינִיאָיניאָ!" װעי
ניגסטענס אַזױ דוּכט זיך אױס אוּריס בּנים, װעלכע שטעהען
און װערען פאַרשװאַרצט פוּן זיין אָנטרײבּעניש, ר' סענדערס
אונטערגצגאַרטעלטע טלית אוּן קיטעל אױיף זיין ברייטען גוּף
זעהט זיי אס װי די דריי פּעלצען, איינס אױיף איינס, װאָס
ער טהוט אויף זיך אָן װינטער:צייט, בּשעת ער לאָזט זיך מיט
זיין בּויד קיין אָרשע.,,. מעהר ניט -- װאָס דאָ, אָנשטאָט פער.
דישע הינטענס, זעהט ער פאַר זיך די רוּקענס פוּן דריי לאָ.
שיקלעך, אוּריס זשערעבּטשיקעס, װאָס װאַרפען אוּנגעדוּלדיג
מיט די פּלײיצעס נאָך יעדען גנונוּינוּ" אוּן נאָך יעדען שטורך.
פונקט עפּעס װי א ניער כאָמעט װאָלט זיי געריבען, אָדער
דער יאָך פוּן אַ ענגער דוּהע מיט אַ גלעקעל װאָלט זיי גע"
דריקט,.. מעהר ניט -- ס'איז אַ מקום קדוש! אַז ניט װאָלט אַ
סך גלייכער געװוען אָנצעטרײבּען די בּריקענדיגע פּאַרשױנדלען
מיט אַ לייצע אוּן געבען זי צוּ פאַרזוּכען דעם טעם פון
אַ בייטש: הו

-- היגיאָ, חדר.יונגען !

אוּן גראָד דאַיף טרעפען, אַז דער חזן צעציקעלט זיך
ציים. עמוד, ער צעקייט פּאַמעליך אַ שטיקעל פּיוּט אוּן לעגט
אַרײן דעם עולם אין מויל אַרין, װאָרים צוּ נעילה איו נאָך
ייט אוּן דער טאָג איז לאַנג, אוּן אין האַרצען נאָגט דער
הענית. היינט, װאָס האָט ער זיך צוּ איילען! גריזעלט ער אַ
פּסוק נאָך אַ פסוק אוּן צעציהט דאָס ,שטייגערעל" בּנעימותריג

40

און קהל ענטפערט אָפּ נאָך יעדער פּסוק: ,ד' מלךיי) אָדער ,די
אלך"י) אָדער , ד' ימלך לעולם ועד", אוּן עס פאַלט זי גאָר
קיינעם ניט איין, אַז פעטער אוּריס בּנים געהט אָן אַ חלשות
פונם חזנס געפּיעסטשעטען נגונדעל אוּן פוּן קהלס צוּבּאַמקענישען,
אָהן אַ סיף אוּן אֶהן אַן עק. אוּן ט'פאַלט גאָר קיינעם ניט איין,
אַז אין קאָכשטוּפּ-אַלמערל ליגט אָנגעגרייט פאַר אוּריס בּנים אַ
קאַלטט פּאָלקֶע פוּן אַ כּפּרה מיט װייסע חלה, אָבּער העכער
פאַר אַלעמענס קולות הערט מען ר' סענדערס קול. װאָרים אויי
סער זיין בּאַלענאָלישער פרוּמקייט מיינט ער נאָך מיטן הױכען
,די מלן" אָנצוּטרײבּען אוּריט חדה.יוּנגען אויך, זיי זאָלען ניט
פאַרגעסען ענטפערען דעם חזן מיט קהל צוּזאַמען, אַזױ װי אוּרי
האָט געשריבּען אין בּריעף פוּן ניזשני... ציהט זיך אַזױ פון
עמוד דאָס חזניש מחיהדיג געזאַנגעלע, פּאַװאָליע, ניט געכאַפּט,
אוּן עס קלינגט דײ בּלעכערנע עברי פוּן משונהדיגע פּיוט, אוֹני
געפעהר אַזוֹי; הי

-- מנוסי מסה בּמלל ממללים !

דער חון אָבּער האָט צייט און דאָס האַרץ חלשט איה
פוֹן תּענית און מתיקות, קוּמט בּיי איהם אַרױס:

--- מעינו.סיי-וויי, = מאַיװאַיסאָ, ‏ בּימע-װוצילעל, - מעימאַ-װואַ
װאָללעילים |

אוּן דאָ װאַכט שוין סענדער פּאַרדאָן איבּער זיינע עלאָי
שיקעט", ער איז אָנגעלאָדען װי אַ האַרמאַט אוּן קען זיך, אין
זיין האַמעטנער פרוּמקייט, ניט דערװאַרטען בּיז דאָס חזנדעל װעט
שוין אױסצאַצקען אַלע זיינע צאַצקעס. אוּן װי גאָר יענער האָט
געענדיגט זיין לעצטען דרײי-גאָרענדיגען דריידעל, אַזױ גיט זיך
עפּעס ביי ר' סענדערן ראָפּטום אַ ריס אָפּ, ער גיט אַ בּרוּם
אין בּויך אוּן אַ ריטשע אין האַלז אוּן עס דערלאַנגט אַ טראַך
מיט אַ דוּנערדיגען בּאַס:

*) אַדאָנצַי מאָלאָך
*י מעלעך

4!

די מלך!י) - |

אוּדיס בּנים זיינען אָבּער ניט אַזױ פרוּם אוּן זייעל כונת
איז כֹּלל ניט צוּנעגרייט צוּ אַזאַ שאָס. בּלײיבּען זיי שטעהן אַלע
דריי .פאַרציטערטע אוּן קענען ניט אַריינטרעפען מיטן ,די מלף*
אין פּינטעל אַרײין, שאָקעלט איבּער זיי ר' סענדער דעם שװע*
רען בּאַקיטעלטען אוּן בּאַטליתטען קאָפּ זיינעם, האַסטיג אוּן
גערייצט, װי אַ פערד בּיי װעלכען סאיז אױסנעגאַנגען דער
האָבּער אין אוּנטערגעבּונדענעם זעקעל, אוּן בּרוּמט:

-- נוּינוינו}. י

דער חזן ציקעלט זיך דערװיילע װייטער, אוּן װאָס וי"
טער אַלץ געמיטליכער, אַ מחיה ז הערען אַזאַ עברי:

--- צרופי צרף בצקון מצא.וואַ-װאַיקעיקים !

| אוּן ר' סענדערס האַרמאַט שיסט װידער אפ הינטער רי
קינדערשע פּלײצקעס אַזױ, אַז עס רייסט זיך זיי אָפּ, שונאי
ישראל, אין האַרצען:
-- נו, נוּ, די ימלך לעולם ועד! נוּנו!

און יעדער עכבּרט בּאַקומט נאָך אַ שטיסצו מיטן קנע
כעל פוּן בּאַלענאָלישען פינגער, י-

מען קען ניט זאָגען, אַז אַזאַ ציהען די נשמה פון איין
זייט אוּן אַזאַ האַסטיגער אָנטרײבּען פוּן דער צווייטער זייט אין
אוּריס בּנים שטאַרק געפעלען געװאָרען, ס'איז געקוּמען צוּ אַ
קאַטאַסטראָפע, ס'האָט געמוּזט קוּמען.,,. װאָרים בּיי אַ ווייטער?
דיגען שאָס אוּן שטורך האָט פייווקע, אוּריס חומש-בּחור,. מעהר
גיט. אויסגעהאַלטען אוּן דערלאַנגט ר' סענדערן אַ בּריק מיטן
פֿיסעל אויף הינטען, װי אַן אמתער צעיושעטער לאָשעק. או.
משמעות אַז פייװקע האָט איהם אַרײנגעטראָפּען אין אַ זעהף
געפעהרליכּער שטעלע, װאָרים ר' סענדער פּאַרדאָן האָט זִיך
נעבּיך פאַרדרעהט װי אַ בּויגעל, אַזױ גרױס אוּן שװער װי ער
איז, אוּן האָט זיך אין טלית אוּן קיטעל פּאַמעלעכענס גענומען
אַראָפּזעצען אויף דער ערד. דער בּאַלענאָלישער אס האָט זיך

*) גאָט האָט געקיגינט!

2

פאַרענדערט אין אַ מין קוויטשעדיגען װייבּעישען אָכצען.,, בּאָרמ-
האַרציגע אידען, מיט פלעשעף הלשותיטראָפּען, האָבּען זיך גְעי
נוּמען שטופּען פוּן אַלע זייטען, אוּן נייגעריגע װײכּער האָבּען
אַרױסגערוּקט די זיידענע קאָפּיטיכער פוּן עזרתינשים, קולי.קולות
האָבּען זיך געטראָגען;

-- ער חלשט!

-- ר' סענדער! ר" סענדעף |

-- מינטערט איהם! |

-- נעבּיך דעם תּענית ניט אױסגעהאַלטען!

-- דאַכט זיך, אַזאַ גבר!

-- רי סענדער !

ס'איז נאָך געווען אַ גליק, װאָס אַלע זיינען אין דעם טאָג
געווען בּאַװאָפּענט מיט פלעשער ,ט-אָפּענס", אוּן װאָס יעדערער
האָט געװאָלט מינטערען, בּאַװײוען זיין דאָקטאָריע,,, מען האָט
זיך אָבּער באַלך אַרוּמגעזעהן, אַז מיט אַזעלכע מיטלען װעט
מען דאָ גאָר ניט מאַכען, װאָרים בּיײי ר' סענדערן האָט זיך
גאָר, ‏ ניט פּאַר קיין אידען געדאַכט, צעשפּילט זיין אַלטער
,פעהלער",,, אוּן מען האָט איהם געמוּוט אַװעקפיהרען אַהײם
אונטער די הענט,

ערשט שפּעטער, נאָך מעריב, האָט מען זיך דערװאוּסט
פון ר' סענדערס מויל, אַז ניט דער שװערער תּענית איז גצי
ווען שולדיג, נאָ פייווקע, פייווקע אוּריס בּחורל, דער שײגאַץ,
דער , בּעזבּאַטשקעװיטש?,,, אוּן פייווקע האָט טאַקע געכאַפּט די
הייסע פּעטש, בּאַלד נאָך דער קאַלטער כּפּרה, סיי פוּן דֶער
מומעיפייגען, סיי פוּן ישראל דעם גבּאי, װאָס האָט מומעימייגען
געבּראַכט דאָס שעהנע נייעס, אוּן דערנאָך, אַז פעטער אורי
איז געקוּמען אױף סוכּות אַהיים, האָט ער פייווקען די הױט
אַראָפּגעשונדען, ר' סענדערן איז אָבּער דערפון גרינגער ניט
געװאָרען, אוּן אין האַוצען האָט ער אַ נדר געטאָן מעהר קיינ.
מאָל ניט איבּערצונעמען די אפוטרופסות איבּעד בּאַלעפאַטישע
זשערעבּטשיקעס, װאָס בּריקען זיך גאָר װען מען טריײיבּט זי
אָן אין דאַװונען, ער איז אַזױ אָפּגעלעגען שעהנע עטליכע װאָכען,

43

העט:העט בּין אין שקלאָוו האָט זיך געענדיגט דער פּריזיוו, די
פּערד זייגען געשטאַנען אין שטאַל, גענעסען אוּמזיסטען האָבּער
אוּן ניט געװען אפילו װער עס זאָל זיי שפּאַנען. אָבּער װער
װעט דאָ געהן טראַכטען פוּן פערד, אַז ס'האָט געהאַלטען מען
זאָל דעם חוֹלה אַװעקפיהרען אין מאָהליוו מאַכען אַן אָפּעראַציע.
נאָר גאָט אוּן זכותיאבות האָבּען געהאָלפען אוּן מ'אין זיך בֹּאַי
גאַנגען אָהן אַן אָפּעראַציע, נאָר מיט אַ נייער ,בּאָנדע", ר'
סענדער האָט זיך געשטאַרקט אוּן איז אױפגעשטאַנען אויף זיינע
אַלטע פיס, דעם פריהערדיגען כֹּח האָט ער נאָך אפילו ניט
געהאַט, נאָר צוּם מורה:הוראה איף ,חסידות" איז ער אַװעק.
געגאַנגען,

בּאַלד נאָך הבדלה, האָט איהם דער מורהיהוראה צוּגערוּ.
פען צוּ זיך, פוּנאַנדערגעפרעגט װאָס ער מאַכט אוּן געגעבּען
איהם אַן עצה ער זאָל צוּנעמען אַ ,שמייסער",, שאַ! ער
האָט פאַר איהם אַ ,מענשען", האָט ער פאַר איהם. ער איז
אָקאָרשט אַרױס פוּן פּריזיוו אוּן זוּכט אַזאַ ,שטעלע". ר' סעני
דער מוּן איהם קענען, ער הייסט נח.. נח פּאַנדרע.

-- רבּיניו, -- מאַכט רי סענדער גאַנץ פאַרוואונדערט -- ער
איז דאָך גאָר אַ קצב

-- עס מאַכט ניט אויס,,, ער ויל װערען א בּאַלענאָלע..

| סענדער פּאַרדאָן האָט קיין סך קשיות מעהר ניט געפרעגט.
אַז דער מורה.הוראה הייסט איהם, מסתּמא װייסט ער. /
| אָט אַזױ איז פּאַנדרע אַרױף קיניגען בּיי סענדערן אויף
דער פּאַרלאָזענער ,קעלניע" פוּן בּויד, אין בּאַלעגאָלישען צעך
האָט אפילו קיינער קיין פּיפּס ניט געטאָן, װאָס אַזאַ נייער
הברה-מאַן האָט זיך אַרײנגעריסען אין זייער פּרנסה. װאָרים ר'
סענדער איז אין צעך אַ מין גבּאי, אַ פאָרזיצענדער. און אַז
ר' סענדער הייסט -- מסתּמא װייסט ער...

ה 44

- ר' סענדער מוּסרט זיינע פערד.

4

זינט נח פּאַנדדע איז אַרױף דוכנען אױף דער הױכער
,קעלניע" פון סענדער פּאַרדאָנס פױיד, איז ער גאָר געװאָרען
אַן אַנדער מענש, אַזױ זאָגען אַלע., |

דאָס געדיכטע קצבישע בּלוּט האָט זיך איהם, דאַכט ויך,
אויסגעלויטערט, ע האָט אױפגעהערט צוּ טרײבּען זיינע
שטיק מיט שיקסעס אין די טונקעלע שייערען מיט הײ, אוּן
דערטאַפּט מען איהם אַמאָל אין אַ שמיטה מיט אַ צעפּאַטעלטער
גױע -- שלאָגט ער זיך ניט.,. ער איזן געװאָרען לייטישער,
ער טרינקט ניט אַװי אָפּט װי פויהער, אוּן מיט שמחהלע טוּרערוּ
חברט ער זיך זעהר וועניג,

סענדערס , שוּדאַקעס" קענען זיך גאָר ניט ָנלױיבען פוּן
זיין נייעם , שמייסעו",. שטרוי בּעט ער אויס אין בּױיך מיט אַ
בּרייטער האַנט, עלטערע אידען אוּן אידענעס מיט קאָשיקעס
העלפט ער אַרײינקריכען אוּן אַרויסקריכען פוּן בּויד, בּאַרג.אַרױף
אוּן בּאַרגיאַראָפּ פיהרט ער די פערד מיט אַ שטאַרקער האַנט,
עס טוייסעלט ניט אוּן עס גליטשט זיך ניט, װען נח פּאַנדרע
שטעלט אונטער די פּלײצע, אוּן דאָס טהוּט ער אָפטמאָל, ביי
שלעכטע װ;גען אוּן געשמאָלצענעם שניי, ער װעט ניט דערלאָזען,
װי אַנזערע בּאַלענאָלטשיקלעך, זיינע בּכּבודיגע פּאַסאַזשירען,
זאָלען מוחליזיין אַראָפּקריכען אוּן טאָפּטשען אין קויט אוּן אין

45

בּלאָטע, אַ כּפּרה צעהן גוים טאַר זין פּלײצקע! בּיז װאנ"ן
אַנדערע בּאַלעגאָלעס בּעטען זיך-איין בּיי די דוּרכפאָרענדיגע
פּױערים, יענע זאָלען העלפען שלעכּען די רעדער כוּן לייהם,
איז שוין פּאַנדרע פּצַרטיג מיט זיין אָנגעפּאַקטער בּױד, איינער
אַליין. ,נאָר אָהן טובות.,, ניאָ, ניאָ!" אַזױ שרייט פּאַנדרע צוּ
די פערד אוּן שפּאַרט זיך איין אין זייט פוּן װאָגען, אוּן די
בּױיד רוּקט זיך, אָהן עין-הרע, בּין זי קריכט אַרױס פון דער
טיעפסטער בּלאָטע,
צוּ ר' סענדער פּאַרדאָן אוּן צוּ זיין ,שמייסער", האָבּען
זיך בּאַלד אַ שאָט געגעבּען אַלע יחסנים פוּן שקלאָװ. װאוּ אַן
איידעלע זאַך, װאוּ אַ איד מיט אַ ,מיחוש"' װאוּ אַ מעובּרתע
װייבּעל, װאָס הנָּט מורא פאַר טרייסלען, אָדער פאַר געהן, אין
מיטען װעג, בּאַרג:אַרױף, צוּ פּוּס -- האָבּען זיך גענוּמען
שטופּען פאָהרען קיין אָרשע מיט סענדערס שמייסער, כאָטש
יקאָסטען קאָסט דאָס מיט אַ פּאָר גילדען טייערער װי בי אַנ
דערע בּאַלעגאָלעס. סענדער האָט געמאַכט בּרייטער די בּױד,
צוגעקויפט נאָך אַ פערד אוּן שפּאַן, נאָר ס'האָט ניט געי
קלעקט, אין װאָגען אין בּיי איהם שטענדיג ענג, װי אין אַ
הינער:שטייג, י
סענדער פּאַרדאָן אַליין האָט זיך פּשוט גענוּמען אויסרוהען
- אויף די עלטערע יאָהרען, סיי פוּן זיין שװערער האָרעװאַניע,
סיי פוּן זיין {פעהלער", ניט פּאַר קיינעם געדאַכט, װאָס פייווקע
אוּריס האָט איהם אינמיטען יוםיכּכּוּר אַזױ צעװעהטאָגט,. ער
שטעהט נאָר בּיים אײנשפּאַנען די פערד אוּן קאָמאַנדעװעט:
דערלאַנג מיר דעם כאָמעט! כּאַרציה דעם שנאָל! ליאַפּע מיר
אַרײן דיעגאַכץ אין אַקס! שיט צוּ האָבּער אין זעקעל!. און
בּיי נח פּאַנדרען בּרענט עס אוּנטער די הענט. בּיי אַ גוּטער
- פּאָגאָדע זעצט זיך ס; דצי צוּ, צוּ נחן אױף דער קעלניע, אוּן
מען טרײיבּט די פערד צוּזאַמען. ער לערענט נחן די חכמה פוּן
אַ ערדיגען שליאַך, כּוּן אַ שטיינערדיגען שאָסע, פוּן אויסקירעווען,.
| - פוּן בּאַרג אַראָפּ, ער לערענט איהם צוּם צעהנטען מאָל, עױ
-מוז דאָך װײזען, אַז ע ר איז בּאַלעבּאָס אוּן אַז פּאַנדרע א"ז

46

פלויז אַ שמייסער, אָפּגעפאָהרען עטליכע װיאָרסט, קוּקט זיך
ספנדער אַרוּם, אַז גח קען שױן די מלאכה ניט ערגער פאַר
איהם -- דעם אַלטען געניטען בּאַלענאָלע, דעם עלטסטען אין
צעך.. אוּן גיבּ נאָר אַ קוּק! פּאַנדרע הערט זיך פונדעסטועגען
צוּ מיט קאָפּ, פּוּנקט װי דער בּאַלעבּאָס דערצעהלט איהם דאָ
סתרייתּורה, ס'איז אַ דרך-אוץ כוּן אַזאַ געװעזענעם קצב! אָט
אַזוױ דאַרף טאַקע זיין!.. יי 1
פּאַרקלעהרט זיך אַ וויילע רי סענדער, קוּקט אָן דעם יוּנג
פון אַ זייט. ציהט אַרױס אַ פאַרשמאָלצעװעטען תּחילימל .פון
בּוזים, זאָטעלט אָן די מעשענע שפּאַקוּלען אויפן אַרבּעסדיגען
נאָן אוּן ,בּראָקט* שטילערהייט. די בּױיךד שאָקעלט זיך, אוּן
סענדער פֿיטן תּהילמל שאָקעלט זיך מיט, בּיז ער דרימעלט
איין מיט אַ פּסוק אין מױל אוּן גיט זיך אַ כאַפּיאױף מיט אַ
צווייטען פּטוּק אין מױל. אַ בּוּרטש אַריין אין תּהילימל אוּן אַ
גיק מיט דער נאָז, אוּן אַ שריי.אויף אוּן אַ ריס דעם קאָפּ פוּן
תּהילימל, אַ זיסע מידקייט אוּן נאָך אַ זיסערע אויפטשוּכען זיף,
גייטען זיך בּיי איהם כּסדר., אָט דאָס הייסט הנאה האָבּען
אויף די עלטערע יאָהרען! |
אוּן װאָס זאָל מען דאָ לייקענען! בּאַלעבּאָס אוּן שמייסער
זייגען איינער פוּן דעם אַנדערען שטאַרק צעפרידען, יעדערער
אין האַרְצֶען זעהט אין דעם איין דעם מוראיהוראהס בּרכה, זיין
גוּטע עצה, זיין װאוּנק.., אוּן יעדערער כוּן זיי מיינט, אַז דער
מורא:הוראה האָט א יה ם אויסדערװועהלט, איהם געװיזען אַ װעג /
צוּ פּרנסה. ר' סענז ער פאַרפעהלט איצטער קיין איינציגען שבֹּת
ניט. ער איז אײינער פוּן די ערשטע, װאָס קומען צוּם רבּין
אויף חסידות. אוּן שון אַפּאָר מאָל אין ער, נאָך הבדלה, צוגעי
גאַנגען צוּם מוראיהוראה, געוואונשען אַ גוּטע װאָך אוּן געדאַנקט:
|‏ -- רבּי, - אַזױ האָט ער צוּ איהם גערעדט, -- איהר
האָט מיך געראַטעװעט! דער פּאַנדרע איז אַ יונג, זאָג איך
אייך, רבּי! ער לאָזט דאָך מיך אַ פינגער אין קאַלט װאַסער
גיט אַרינטאָן... -
דעף חסידישער מוראיהוראה הצָט נאָר צוּגעשאָקעלט מיטן

4

שטריימעל אוּן עפּעס פאַרסודעט צוּגעשמייכעלט; אַ מין װאונץ
רי סענדערן, אַז מען דאַרף דערפוּן קיין סך ניט רעדען. אוּן
סענדער פּאַרדאָן אין טאַקע געוען זיכער, אַז נאָר אַ רוּח"
הקדש האָט גערעדט אינם רבּין, װען יענער האָט איהם געגעי
בּען די עצה, צוּ נעמען פּאַנדרען פאַר אַ סשמייסער", װאָרים
װי קוּמט דאָס אַ רב צוּ ויסען, אַן פון אַ קצבייוגג װעט ויף
אַרו סשיילען אַזאַ מויק אַ משרת, װאָס פאַרשטעהט אוּמצוגעהן
מיט פערד װי אַ געבּײרענער בּאַלענאָלצ+ ‏ /

אַ דאַנקבּאַרקײט צים רבּין האָט געטליעט אוך בּײ מאַנ.
דרען אין האַרצען. נאָר ער האָט פּשוט ניט געװאוּסט !
אַזױ ער זאָל דאָס אַרױסװײזען. װאָרים געה, שפריין פּלוצלינב
אַרײין צוּם מורה.הוראה אין שטוּבּ מיטן פּעלץ און בּייטש און
מיט די װאַטאָװע פּלוּדערען, בּשעת יענער זיצט גאָר מיט א
גענזענע פעדער אין האַנט אוּן שרײבּט חיבּוּרים -- אוּן זאָג
איהם.,, װאָס זאָל ער איהם זאָגען ? װאָס פאַר אַ אידישען
פּנים װעט דאָס האָבּען?..

אַנדערש וי אין טלית אוּן תּפילין, מיט אַ גענזענער 95*
דער אין האַנט, װי אינם טאָג פוּן פריזיו, װען דער מורה'
הוראה האָט איהם געבענשט, האָט זיך איהם פּאַנדדע ניט גע"
קענט פאָרשטעלען, האָט ער געװאַרט בִּיז ס'וועט זיך עמּעס
מאַכען, |
אוּן די שעה פוּן אָפּדאַנק איז געקוּמען,,, וען דער מורה-
הוראה איז זעהר אָפּגעשװאַכט געװאָוען פון זיין אידישעף
חולאת, אָפּגעגאַנגען נעבּעך מיט בּלוּט אוּן געמוּזט פּאָהרען קיין
מאָהליוו מאַכען אַ ,ריפּעראַציע", האָט ר' סענדער צוּגעשטעלט
אַ פרייע פּויד מיט אַלע דריי פערדך אין שפּאַן. און נח פּאַגײ
דרע האָט. מיט זיינע אייגענע הענט אַרױסגעטראָגען דעם רבּין,
זאָל לצבען, פוּן שטובּ, װי מען טראָגט אַ אזיבּענטעל" ' איך
װאַטע ; אַרײינגעזעצט איהם אין בּויד און אַרוּמגעװיקעלט מיט
קאָלדרעס וי אַן אתרוגעל אין פּאַקלי ע, װאָס מוּז זיך נאָרי
אויסגרינען..,

בּאַגלײט דעם רגין קיין מאָהליון ‏ האָט נאָר ישראל דער

גבֹּאי. אוּן נח האָט די דרייסיג װיאָרסט.שאָסע געפיהרט די בור
אוּן אָנגעטריבּען די פערד, איידער ר' ישראל האָט זיך ארומ"
געקוקט, איז מען שוין געווען אין מאָהליוו, אוּן װער האָט דעמ
מורה-הוראה אַרױפגעטראָגען אויפן צווייטען שטאָק אין שפּיטאָל!
ווייטער פּאַנדרע, עס זיינען אפילו אַרױסגעלאָפען משרתים אין
װײסֶע פאַרטוּכער אוּן געװאָלט העלפען, נאָר פּאַנדרע װעס ‏
דען לאָזען גוים צוּ האָבּען אַזאַ הנאה פוּן רבּין! און אַ מִלַּה
איז זיי וועניג ? |
| = מיט דער זעלבּער צאַרטליכקײיט האָט ער דעם רה"

חוראה מיט דער סיוער בּאָרד אַרױפּגעטראָגען אין זיין קְאַמעַי
רעל אין שפּיטאָל, אוּן אַ גאַנצע װאָך דערנאָך איז איהם פֿון
דער דאָזיגער בּאַריהרוּנג מיטן רבּינס אױסגעמאָגערטען, הייליגען
גוף, געשטאַנען אַ זיסע מאַטקײט אין אַלע זייגע שטאַרקע
אברים,

-- וי איך בּין אַ איד! -- אַזױ האָט ער, מיט טרעהרען
אין די אויגען, דערצעהלט דעם בּאַלעבּאָס זיינעם די טיפע
איבּערלעבּונג, -- ער װעגט דאָך אַ לױט, ר' סענדער! אַן אל.
דעלקייט פוּן אַ מענשען! שיך אין זאָקען, אַ שטריימעל װי אַ
באַק.דייזשע און אַליין אין עך גרינג װי אַ שטווי,, אַ מהיה
צוּ קוקען אױף איהם! קים װאָס ער געהט, קוים װאָס ער
דעדט,,, װי אַ פּיצעל קינד, אַ מחיה צוּ נעמען איהם אױף
די הענט!
|===-- בּייס דיר אָפּ די צוּנג! -- האָט אוף איהם רי טענדער
אָנגעשריען, -- אָט דאָס הייסט בּיי דיר אַ מהיה? דוּ גראָבּער
יונג דו! |

-- אִי, ר' סענדער, װי איך בּין אַ איד!.- האָט זיך
פּאַנדדע גענוּמען טומלען, װי אַ הייס-פאַרליבּטער, -- װאָס רעדט
איהר, װאָס! איהר פּאַרשטעהט ניט, ר' סענדער! אָט.. גע-
הרגעט מאָג איך װערען דאָ, אויף אַן אָרט!

.2

ניט מיט איין מאָל איז געקוּמען פּאַנדדעס פאַרענדערונג,
דער שניי אין די װעלדער האָט איהם זיין בּלוּט אָפּנעקיהלט,
די פרייע ווינטען, צווישען פעלדער, האָבּען פוּן איהם, בּיסלעכי
ווייז, ארױסגעיאָגט דעם ריח פוּן יאַטקע, אוּן דער װוײטער הי'
מעל האָט פּאַרשאַרפט זיינע פאַרשװאוּמענע אױגען
| == אַרױף איז נח אױף דער קעלניע אָנהױבּ װינטער, װען
עס כאַפּט פריהרען אין דער פריה, אוּן די פאַלדען פוּן דער
בּלאָטע װערען פאַרהאַרטעװעט, מיט אַ שליטען קען מען נאָך
ניט פאָהרען, אוּן מיט רעדער -- טרייסעלט אױס די נשמה,
דענסטמאָל איז ער נאָך געפאָהרען אוּנטער סענדערס השגחה אוּן
געקדאָנען שזאַרקע בּויכװעהטאָג פוּן אַואַ ‏ טרייסלעניש. נאָר ער
האָט זיך שטאַרק אוּנטערגעגאַרטעלט, פאַרבּיסען אַ ליפ אוּן גע.
טריבּען, ,ניאָיניאָ!" האָט ער זיך געכראַבּרעט און געשריען
אויף די פערד, אוּן געװאָלט האָט זיך איהם גאָר שרייען: 8 אָי
מאַמע, ראַטעװע !,,,*
| דערפאַר אָבֹּער, אַ װאָך שפּעטער, ווען ס'האָט אויטגע.
שאָטען אַ געדיכטער שניי אוּן אַ זאַװערוּכע האָט איהם איבּער.
געזיפט און אַ פראָסט האָט איהם אױסגעקאָװעט -- האָט זיך.
דִי שליטען געגליטשט וי אויף פּוטער,. אוּן פּאַנדרע האָט צוּם
ערשטען מאָל דערפיהלט, װאָס הייסט זיין אַ בּאַלעגאָלע ‏ אױף
דער ועלט,
: ער האָט, צוּם ערשטען מאָל, געפיהרט עטליכע אידען צוּם
אָרשער בּאַהן. ער האָט דרייסיג װיאָרסט כּסדר געטריבּען סענ"ײ .
דערס פערד דוּרך בּריליאַנטענע פעלדער, דוּרך ועגען אויסנע.
בּעט מיט פּוּך אוּן מיט געשטויסענע גלאָז. װוייסע שטערענדלעך
זיינען געהאָנגען אויף פאַראַיאָהריגע שװאַרצע אױסגעדאַרטע קוּ
סטעס, אוּן זילבּערנע אוירינגלעך אויף די בּעריאָזעס, פּוּכקע
הייבלעך זיינען געװען אָנגעטאָן ‏ אױױף פלעקענער, אױיף די

50

טעלעגראַף-סטאָלבּעס אוּן אױף די געפּאַסקעטע װאָרסט.שטײ-
גער אויפן וועג. ואוּ אַ שטיקעל אייזען, וֹאוּ אַ פערזשאַװער"
טער טשװאָק האָט עס געשטאַרט מימ װייסע חזיר.האָר אוּן מיט
גלעזערנע נאָדלען, -- פּאַרקיהלטע קלאָרע שטראַהלען אַרוּם איי-
זערנע שטערען.,. אוּן איבּער אַלץ אוּן אַלעמען לױכט אַ קאַלי
טע זוּן. נאָר אָנשטאָט פייער שיסט זי מיט פּראָסט, אָנשטאָט צו
שמעלצען -- פאַרגליווערט זי, בּיי יעדען פּאַרקערעװען זיך אויפן
גלאָטען שליאַך, סװיסטשעט די שליטען, װי אַ גרויסע בֹּאַנדוֹ"
רע, בּשעת מען רײבּט זי אָן מיט קאַניפאָל, בּאַ! אוּן מיט
אַמאָל װערט דאָס גאָר פינסטער, אַ וייסיגרינע כמאַרע רוּקט
זיך אָן, די בּױיד איז אַריין אין ווינטערדיגען סאָסנע:װאַלד, די
גאָדעלדיגע, בּרייטע לאַפּעס שטעהען אָנגעלאָדען מיט פאַרפרוי.
רענעם ווייסען שוים, אַזאַ שוים שלאָגען אָן ערב יוםיטוב די
װייבּער, די אשת-חילניצעס, פוּן אייער.וייסלען, איידער זי
שטעלען זיך בּאַקען די צוּקער-לעקעכער... דוּרכן װאַלד-װעג, װי
דוּרך אַ ריזיגער שפּאַקטיװע, קוּקֶען זיך דוּרך די נאָך.װײיטערע
וועלדער, אוּן יענע זענען דוּרכגעשלאָגען מיט אַ בּלויען רויכעל
אוּן מיט קיהלע קלעמעניש. עס כאַפּט אַזש צוּפּען בּיי דער
גשמה, פליהט אַװױס די בּױד פוּן װאַלד, װי פוּן אַ גזלנישן
הייל, אוּן עס װערט װייטער ליכטיג. גלאָז-שטערענדלעך צע.
בּליאַסקען זיך מיט טויזענטער חנדלעך, צעװינקען זיך מיט מיי
ליאַסען שמייכלעך. אַן אויסלעשעניש אוּן אַן אָנצינדעניש פוּן
טויזענטער שטיקלעך-בּרעקלעך פאַרפרוירענע רעגענבּויגענס. פאַר"
איאָהריגע בּייטען פוּן גרויסע קרויט.גערטנער צעפעכערען זיך
וי מוראדיגע פּוּכצָװע פעכערס, מיט טײערע שטיינער בֹּאַפלי.
טערט און מיט שטרויסיפעדערען בּאַפּוּצט, האָ.האָיהאָ, משוּגע
קען מען װערען! גױות מיט געפּלאָכטענע קערבּ פוּן ליקע
וקאָרע) קוּמען אָן פוּן ערגעץ.וואוּ, שווימען אַרױס אױף זייערע
בּרייטינאָזיגע לאַפּטיעס. אויף זייערע פּױעריִשע קעפּ זיינען אָנ
געדרעהט גאַנצע פּעק מיט רויטע, װאָלענע כוּסטקעס. גיבּען זֵיי
א בּליאַסק אין וייסען שני, וי לעבּעדיגע מאָהןבּלוּמען,
מכשפות זיינען דאָס גאָר, ניט קיין גויות ! פוּן זײערע קאָרענע

51

קערבּ הענגען אָפטמאָ? אַראָפּ געפרוירענע הענגלעך מיט ,קְאֲלי
נעס" אָדער ריאַבּינעס -- אַ נאַשערײ פאַר פאַרשמאַכטע מיילעף.
װאָס זיינען שין מיעד פוּן די װינטערדיגע קאַרטאָפליעס און
זויערע אוּגערקעס, אָבּער דאָ אין מיטען שליאַך, אין מיטען
דער פּוכיגער ווייסקייט גליהען די קאַלינעס װי הייסע קוילע,
װאָס ‏ מכשפות ‏ טראָגען ‏ זי אי ליקענע קערב
אוּן װערען ניט פאַרבּרענט., ‏ אָ.האָיהאָ! קוימענס רויכערען אין
דער װיטען, שװאַרצע װאַראָנעס קראַקֶען! אַן אָנשטעל איו
דאָס, ניט קיין װאַראָנעט! זיי זיינען ידיאחת מיט די גהות,
מיט די קאַלינעס, מיט די רױטע כוכטעס -- קראַקען זיי, ניאָ--
ניאָ--גיאָ פּאַדלעס! אַ בּראַנד זאָל זיך אין אייך אַרײנכאַפּען !-
ווער ווייסט, צי אָט די תּמעװאַטע סוּסים, װאָס פאָכען מיט די
עקען, האָבּען דאָ אױך ניט קיין חלק1. :
אין אַלעקסאַנדריע, אויפן מיטען װועג, כאַפּט מען אַ טרונק
בּראַנפען בּיי ר' שכנאן אין שענק, אוּן אוּנטער די פערדישע
מאָרדעס בּינדט מען אוּנטער זעקלעך מיט האָבּער. אַװױי הייסט
ר' סענדער, אוּן פּאָיען זי טאָר מען ניט איידער זי קיהלען
זיך אָפּ פוּן לויף, אַן ניט קריגען זי אַ ציטערניש אין די פיס.
אַזױי זאָגט ר' סענדער. די פערד דערקענען דעם אַלטען בּאַלע:
באָס נאָכן ריח נאָך, ער מעג אפילו שטעהן פוּן הינטען. אָבּער
וען פּאָנדרע געהט צו, קרימען זיי אױף איהם די גרױסץ.
בּלוי. שװאַרצע אויגען ; לאָזען אַראָפּ די אויערען אוּן שנאָרכצן,.
זי דערפיהלען אין זיינע אוּנטער-מלבּושים דעם אַלטען ריח פוּן
יאַטקע, פון פאַרטריקענט בֹּלוּט... כאָטש געבּליבּען איז פּאַנדרע-
פוּן די קצבישע צײטען בּלױז איין קורטקע. אוּן אױך זי
טראָגט ער אוּנטער אַ װאָלענער , דעליע" אוּן אוּנטער אַ שעפּי
סענעם פּעלץ. אָבּער טענדערס פערד, װאָס זיינען געװאוינט צוּ
דער פרייער לוּפט פוּן די פעלדער, דערשמעקען עס. אַ חושי
הריח פוּן פיעריפיסיגע! װי געפעלען אייך פּרעטענזיעס פון.
סוסים 1... פּאַנדרען פּאַרדריסט דאָס. ער איז פוּן קינדװיין אָן
געוואוינט צוּ קוקען אויף אַ חיה מיט פיער פיס, װי אוף א
זאַך, װאָס מען קוילעט דאָס, װען מען בּאַדאָרף. אַמאָל צוּליפּן ‏

52

מלייש, = אַמאָל צוּליב דער פעל. אוּן דאָ גיב נאָר אַ קוק וי
טענדער פּאַרדאָן פּאַדיעט אַרוּם, אַרוּם אַזעלכע חיות! ער גלעט
זיי אױף די העלזער אוּן רעדט מיט זיי װי מיט זיין גלייכען!
ווען דער אינגערער פערד, , שמענדריקע", װי ר' סענדער רוּפט
איהם, מאַכט אַן אָנשטעל, אַן ער ויל דעם בּאַלעבּאָס אָפּרײיסען
אן אַרבּעל -- שרייט אויף איהם ר סענדער אָן: ,װעסט שױן
אױיפּהערטן צוּ פּראַווען דיינע טריפהנע שטיק, צי ניט!* אוּן
;{שמענדריקע" קעהרט אָפּ דעם קאָפּ, פּלאַטערט מיט זיינע ווייכע
שװאַרצע לעפצען און בּאַװייזט די גרויסע וייסע צייהן זיינע.
אוּן עס דאַכט זיך, אַז ער לאַכטיאונטער פוּן סענדערס קללה.
ער װייסט, אַז ס'איז איף צוּמלייסען,. דער עלטערער מערד,
, שמאַרעװאָז",, אַ גרויסע בּאַשעפעניש אין בּרױינע אוּן וייסע
מלעקען, איז גאָר אַ גרויסער מפונק, אַ גרױסער אױסקלײבּער
אויף עסען, מישט איהם אוּנטער ר' סענדער, אױף טשיקאַװעס,
א ביסעל סעטשקע אין האָבּער, שטעהט ער, דער נאַשער, דער
לאַנג-אויערענדיגער גאַסטראָנאָם מיטן אונטערגעבּוּנדענעם זעקעל,
לדעהט מיט די אױערען אוּן גלאָצט מיט די אױגען אױפן בּאַ.
לעבּאָס, װי איינער זאָגט: עניט געטראָפען דעם אָרט!." אוּן
קייען טהוּט ער ניט, פּאַרשטעלט זיך ר' סענדער אַז ער אין
אין כּעס, גיט איהם כּלומרשט אַ שטוּרך, שמאַרעװאָזען, מיטן
גרייטען נאָז פוּן שטיוועל אין בּויך און רעדט צוּ איהם אַזױ:
, שוֹין גאָר אַזױ ? סעטשקע בּיסטוּ קראַנק צוּ עסען} מאַרציפּאַ.
געס זאָל איך דיר געבּען! אַן איידעם אויף קעסט בּיסטוּ בּײ
ימיר 1 דעם נייעם נגידס איידעם אפשר.." אוּן ,שמארעהאָן"
שאָקעלט אונטער מיטן גרױסען קאָפּ, װי ער װאָלט פערדיש.
שטוּם אָפּגעענטפערט;: ,אָט-אָט, בּאַלעבּאָס, געטראָפען אין פינ'
/מטל! טאַקע אַן איידעם איף קעסט!,,. מאַרציפּאַנעס !."

| ,דזשירקעליכע", די קליאַטשע, סענדערס דריטער פערד,
איז עפּעס גאָר אַ מאָדנער נפש. שטיל איז דאָס אוּן אוּנטער.
! טעגיג,. קיין קאַטאָװעסען פּראַװעט עס ניט אוּן קיין אויסלליי-"
בּערין אויף דער אכילה אי עס אױך ניט. נאָר ס'האָט אַן אַי
דער טכע. װי נאָר מען שטעלט זיך אָפּ, כאַפּט עס אַ ציטער.

53

נאָר ס'װואָלט געװאָלט מען זאָל זי איינדעקען מיט קאָלדרעט,
מיט ראָגאָזשעס, מיט שמאַטעס, די װעלט איז איהר ועניג!
אוּן דערפאַר טאַקע רוּפט זי ר' סענדער ,דזשירקעליכצ", ס'איז
אַן אָ שפּיעל איף אַ שקלאָװער קבּצנטע מיט פונלט אַזאַ ‏ צונע"
מעניש, װאָס פּוּצט זיך אויך מיט פינף פאַרלאַטעטע קליידלעך,
איינס קירצער פאַר דאָס אַנדערע, אוּן מיט דריי צעריסענע
זשאַקעטלעך. אָט אַזױ געהט זי איבּער די הייזער, אוּן רק וִי
קלאָגט זיך, אַז ס'איז איהר קאַלט, אָט-אָט ווערט זי דערפרוירען, אוּן
רק זי בּעטעלט בּגדים, אַן:אַלטען קאַפּטעל, אַ פאַטשײילע מיט לעכער,
אַ צעפליקטע װאַטאָוע קאַצאַװײקע אָהן קנעפּ. אַלץ אין בל
איהר רעכט, בּיי דער טראַנטשיכע, אַבּי נאָר מען קען עס
אַרויפציהען אויף זיך,

װי נאָר מען גיט אַ זאָג: ,טפּררוּ" אוּן מען שטעלט ויך
אָפּ בּיי אַ שענק אויפן װעג, אַזױ הויבּט שוין אָן ,דושירקעללי
כע", סענדערס קליאַטשע, צוּ קלאַפּען מיט אַ פּאָדקאָװע אוּן צו
טרייסלען מיט דער פעל פוּן ליטקע. דאָס גיט זי אָנצוּהערעניש,
אַז סיאיז איהו נעבּעך קיהלבּלעך אוּן ס'װאָלט געווען אַ יושר דער
ּאַלעבּאָס זאָל זי איינדעקען, -

ר'י סענדער דערקענט בּאַלד די טעלעגראַף:צײיכענס פון
זיין קליאַטשע, װאַרפט ער איהר איבּערן רוּקען אַן אַלטע לע
כערדיגע קאָלדרע אוּן רעדט צוּ איהר אַזױ. :

-- האָסט שוין קיין צייט ניט, דושירקעליכעז אַ /קְאַי
ליעלע" איז אויף דיר אָנגעפאַלען, אַ צייהן-טרייסלעניש1 נא!.
טראַסקעסט נאָך אַלץ מיטן קאָריקעל! אַ קאָלדרע אין דיר װֹעַי
גיג! אַ טכוירענע ראָטאָנדע װעל איך דיר בּאַשטעלען בּיי וְשׂאֵי
מע דעם סקאָרניאַק. אַ פּיזעמנע פוטער װעל איך דיף אױסי
שרייבּען פוּן ניזשני. סטאָי, טטאָי! שטעה שוין, שטעה אין קרענק!

נח פּאַנדדע לאַכט פוּן פוּלען האַלו, דערהערענדיג װי ה'
טענדער טענהט זיך אויס מיט זיינע סוּסים, אָבּער ר' סענדער
פּאַרדאָן אַלײין קוקט איהם אָן אַזױ ערנסט, פּוּנקט װי ער װאָלט
פאַראיבּעל געהאַט, װאָס דער ,שמייסער" מאַכט הוזק פון זייך
לייבּליכער משפּחה. און נח װײסט ניט, צי קוקט דאָס אַזױי +'

54

סענדער מיט אַן אמת, צי אויף צוּפלייסען. האַקט כּאַנדרע אָפּ זיין
קצבישן געלעכטער אוּן קערט אָפּ דעם קאָפּ, |

בּיסלעכווייזן געװאוינט זיך אָבּער פּאַנדדע צוּ די פערד,
ער לערנט זיך בּיי ר' סענדערן ליעב צוּ האָבּען די פיעריפי.
סִיגעַ ‏ בּרױטיגעבּער, ער דערקענט, אַז אַ פערד האָט שכל.
ס'האָבּען נאָר מלמדים פאַרשװעכט דעם פערדס כּבוד, זידלענ*
דיג זייערע תלמידים, די פאַרשטאָפּטע קעפּ זײערע.,, אַ פערך
פּאַרשטעהט אַ סך, ער איז פלייסיג אוּן געטריי. ער קען װערען
בּרוגז, ער קען זיין פרעהליך, ער פּאַרעקשנט זיך, אַז ער וװיל,
ער קען שטעהן פּאַרטראַכטערהײט, װי אַ מעקלער נאָכן יאַריד,
מיט אַן אוּנטערגעבּױגען פיסעל, ער קען ליעבּ האָבּען, ער קען
זיין דאַנקבּאַר פאַר אַ גלעט אוּן פאַר אַ גוּט װאָרט.,, הבּלל,
אַ סך גראָבּעײונגען װאָלטען זיך געמאָגט ווינשען האָבּען אַוי
פיצל פיינקייט, וויפיעל אַ געכאָליעטער פערד; אַזױכּיעל גוּטס.
קייט. פּאַנדדע װאָלט דאָס גאָר קײינמאָל ניט געגלױבט. ער האָט
זיך בּיסלעכווייז אויסגעלערענט בּיי ר' סענדערן צוּ אוּנטערפּאַ
טשען דעם אָפּנעמאַטערטען פערד אויפן רוּקען אוּן פיהלען, מיט
-הנאה, די גלאַטע װאַרימקײט פוּן דעם פערדס פעל, װי טס צאַ.
פעלט אוּנטער די גראָבּע מאַזאָליעס פוּן דער דלאָניע. ס'אין
אויך אַ נחת צוּ צוקוּקען זיך מיט װאָס פאַר אַן איידעלקיט
אַ פערד טרינקט פוּן עמער. עס מעג אין איהם בּרענעןן. דער
דאָרשט, װעט ער ניט ,שאָרבּען", װי אַ קלינשטעדטעלדיגע
יענטעװאַטע בּהמה, װאָס פאַר אַ ,פּאָמינעס" מען רוּקט איהר
גיט אוּנטער, מוּטנע װאַסער װעט אַ סוּס ניט טרינקען. דוקא
קלאָרע, קאַלטינקע גיבּ איהם!.. דעם דעק פוּן עמער מוּז ער
זעהן מיט זיינע אייגענע פערדישע אױיגען, אוּן אויך דענסטמאָל
ציהט ער דאָס װאַסער מיט די שפיצען ליפּען, װי דורך אַ
שטרויעלע, נאָר דער נייער נגיך פוּן שקלאָוו פאַרגינט זיך אַזױ
צו טרינקען! אַז ער טרינקט זעלצערקע מיט סאָק, ציהט ער
דאָס דורך אַ גלעזערנע רעהרעל אַזאַ, װאָס ער האָט געבּראַכט
פוּן מאָהליוו, אַנדערש פּאַסט איהם ניט,

ר' סענדער, גזלנים אוּן אַ בּער.
1 |

אַ מעשה מיט גזלנים,

נאָך פּורים.צייט װערט שוין דֶער שניי אויפן שאָטײ װי.
-כערן די שליטען מיט דער בּױד גליטשען זיך ניט אַזֹי װי
. עס בּאַדאַרף צוּ זיין, ‏ ואזיניט:וואוּ, אין גריבּלען, שטעהט א
קאַלט װאַסערעל, פוּל מיט שטיקלעך אייז, וי צעבּראָכענע שױי
. צען שווימען די שטיקלעך איבּערן װאַסער, אינדערפריה הענ.
גען נאָך ווייסע צעפּלעך אױף די דאָרפישע סטרעכעס פוּן בי
.דע זייטען שליאַך ; אוּן בּייטאָג, אויף דער זוּן, קאַפּעט פין זיי,
זי פוּן חלבנע איבּערגעקעהרטע ליכטלעך, מיט טראָפּענדלעך
. פייער, ס'זעהט אויס, אַז מ'האָט זיי אָנגעצוּנדען איבּערגעקעהרי
. טערהייט, טריפט פוּן זיי אַזױ אַהױס דער גאַנצער חלב אין
פייע , מעהר געלאָשען זיך וי געבּרענט, בִּיז זיי צעשמעלצען
זיך אינגאַנצען...

הױבּט אָן דער װעג קאַליע צוּ ווערען. פּאַסאַזשירען מייי
דען אויס אַזאַ שליטען-װעג װי נאָר זיי קענען. זײ פאַרטרויען
די בּאַלעגאָלעס אָפּצעפיהרען זייערע סחורות צוּם אָרשער בּאַהן,
. אָדער אָפּנעמען זיי דאָרטען, קוּמט אָפּטמאָל אויס צוּ טרײבּען
די בּויד אָהן , שוּדאַקעס", מיט בּלױן קאַסטענס סחורה, זעקלעך
-מעהל אוּן שאר ירקות. נוּצען אױס די באַלענאָלעס אַזאַ געלע,
גענהייט אוּן טרייגען די פערד -- ניט בּייטאָג, װוען דער שנײ
שמעלצט זיך, נאָר צוּ פאַרנאַכט:צוּ, װען עס כאַפּט פריהרען,

56 .

װען די בּלאָטקעלעך ציהען זיך איבער מיט איז. גליטשט זיך
זאַן זײ בּוֹיד אַ סך בּעסער אוּן אַ סך גיכער, אַלֵיין איז מען
. רזהיגעו, בּרונזדיגע בּאַלעבּאַטים טרײיבּען ניט אין האלו אוּן
. גאַקען,. אידענעס מיט קוישען קרעכצען ניט,
אָט אין אַזאַ פאַר פּסחדיגען ‏ װעטער, פאַרנאַכטליך, זיצט
| זיך ר' סענדער אויף דער קעלניע מיט נח פּאַנדרען זיין , שמיי
; סער", די בּויך איז געפּאַקט מיט סחורות פּאַר שקלאָװער קרע.
מעד, -אוּן אַ שוּדאַק" איז אויף אַ רפואה ניטאָ, פּאַנדרע טרייבּט.
די פערד אויף דעם שליאַך, צווישען אָרשע אוּן שקלאָו, אוּן
דער בּאַלעבּאָס זיינער זיצט לעפען איהס, גוּט אייננעדעקט, און
האָט ניט װאָס צוּ טאָן. זאָגען תהלים איז שוין צוּ כמורנע.
דער שניי אוּנטען און דער הימעל אױבּען -- האָבּען איין בּלאָ.
-טיגען אויסזעהן, נעמט ר' סענדער אַ טיפען שמעק טאַבּאַץ.
אוּן צערעדט זיך, ער פאָהוט דאָך שון, געלױבּט דער אי
בערשטער, צװישֶען אָרשע אוּן שקלאָוו אוּן צוריק שוין גוּטע
| פערציג יאָהר,. האָט ער װאָס צוּ דערצעהלען װעגען יעדען בּוים
-אויפן װעג, װענען יעדען שטיין, ועגען יעדער הייזקע, װאָס
באַװײיזט זיך אין דערווייטענט. אוּן דאָס איז שוין אַ בּאַקאַנטע
שוואַכקײט פוּן עלטערע בּאַלענאָלעס: אַלע מעשות האָבּען מיט
זי" אַליין געטראָפען ; אוב ניט מיט זיי אַליין -- איז מיט זי
הערע טאַטעס, אױבּ ניט מיט די טאַטעס אין מיט די זיידעס,
װאָס דען! װי היינטיגע יּנגע בּאַלעגאָלעס, װאָס קענען נאָר
דעם ,שליאַך", װי אַ לאָשעק, אוּן אַ בּיסעל ווייטער -- ווייסען
זיי גִיט װער ס'האָט זי , בּאַטערכעט?,,,
| -- געווען איז דאָס... -- אַזױ האָט ר' סענדער אָנגעהױבּען
דערצעהלען,--געטראָפען האָט דאָס דאָ אין וועלדע?, פאַר , אַלעק.
טאַנדריש", אין וועלכען מיר פּאָהרען בּאַלד אַרײן, אַצינד אין
- דאָס אַ װעלדעל, אַמאָל איז דאָס געװען אַ דעמבּענער װאַלד.
|אַ פינגער ניט אַרײנצוּשפּאַרען. האָט מען איהם אױסגעהאַקט,
א שריד ופּליט איז פוּן די דעמבּעס ניט געבּליבּען. אַװעקְגעי
פיהרט זיי אין די גרויסע שטעדט, זאָגט מען, צוּ מאַכען פוֹן
זי מעמעק, ‏ זאָגט מען,.. אוּן אָפּגעװאַקסען איז אַ ,דעריגער"

57

טאָטנע-װעלדעל, זאָלען זיך די װעווערקעס מיט איהם פרעהפן!

איז אָט, דוּרך דעם אַמאָליגען װאָלד, האָט דער טאַטע
מיינער, ר' זימעל, עליו השלום, געפיהרט דִי פּאָטשט פוּן שקלאָװ
קיין אָרשע אוּן פוּן אָרשע קיין שקלאָו, די בּאֵהן איז נאָך
דענסטמאָל אין אָרשע ניט געגאַנגען, בּריעף אוּן פּאָסילקעס זֵיי,
נען גענאַנגען מיטן אַקס אָדער מיטן שליטען, געג:נגען מיש
צטאַפּען: איך -- גיבּ איבּער אָרשע, אָרשעַ גיט איבּער סְמאָ.
לענסק, אָדער אױף װיטעבּסק. אוּן אַװי װײטער אוּן װײטער,
בּיז עס דערגעהט צוּ מאָסקװע אוּן צוּ , פּײטערבאַרג", היינטיגע
צייטען װאָלט מען אַואַ פּאָטשט גערוּפען,אָקסען-פּאָטשט", נאָר
דאַמאָלסט האָט מען זיך ניט געקענט אָבְּוװואוּנדערן, הי גיך
,פּראַװיטעלסטװע" שטעלט צוּ אַ בּריעף. כאָטש אַ בריעף פון
מאָסקװע -- אַהער איז געגאַנגען דריי װאָכען, און פוּן גיושגי --
נאָך לענגער. |

איז אָט -- פיהרט דער טאַטע, עלין השלום, אַ
פוּלע בוד מיט פּאָסילקעלעך, אַלע מיט אַדרעסען: ,װגאָראָדוּ"
אָט אַזאַ אוּן אַואַ, ,גאָספּאָדינו" אֶט אַזאַ אוּן אַזאַ. פיין, װי
ס'בּאַדאַרף צוּ זיין.,. אַ פוּלע בּויד!,, איבערגעצויגען מיט גע
פּעכטע לייװענטער אין געװען די בּױיד. אַזױ האָט ,פּראַװי-
טעלסטווע" פאַרלאַגנט; פרעמדע פּאָסילקעס זאָלען זיך ניט פאַה* ‏
געצען, די אַדרעסען זאָלען ניט צעשואוּמען װערען. /

קאַלט אין גראָד געווען -- אַ סכּנה, אינמיטען שבת,
- בוימער האָצען געקלונגען װי בּלעך. די בּײינער האָבּען גע
קנאַקט. האָט זיך דער טאַטע, עליו-השלום, בּאַװאָרענט װי עס
געהערט צוּ זיין ;: מיט אַ װאַטאָװען לייבּעל אוּן מיט געשטעפּטע
װאַטאָװוע מייטקעס, אוּן פוּן אױבּען -- אַ װאָלענע קורטקע טיט
אַ פּאָר גראָבּע בּאַלעגאָלישע מכנסים, פערשטעהסטו מיך, אוּן
איבּער דעם -- אַ נייעם שעפּסענעם פּעלץ װאָס כאַפּט אַרוּם די
לענדען אוּן לאָזט זיך אַראָפּ אין פאַלדען בּיזקעל די פּיאַטעט,
אוּן איבּערן פּעלץ אַ בּוּרקע, פאַרשטעהסטוּ מיך, פוּן די אמתע
סאָלדאַטסקע סחורה, װאָס מען קויפט אָפּ, פוּן הינטעןאָרום, גי

8

דער ,אינטענדאַנסטװע*י) אין מאָהליוו, אוּן איבּער דער בּוּרקע
ווייטער אַ פּעלץ -- אַן אנטיק זאָג איך דיר. אַן אָפּגעטראָגענער
אפילו, אָבּער פוּן יענע סאָרטען פאַררעגענטע אוּן פאַרטריקענטע
פּעלצען, װאָס אַז מען טהוּט זיי אָן מאַכען זיי אָן אַ רעש אוּן
אַז מען טהוט זיי אױס -- בּלייבּען זי שטעהן אין װינקעל, װי
,אַ סוכּה אױף קנעפּ", מיט אַ מוראדיגען קאָלנעו-האָר -- אָנ
שטאָט סכך.,. אוּן אָט דוקא, אין אָט די דאָזיגע אַמאָליגע פַּעל.
צען, זאָג איך דיר, אין געבּליבּען די גאַנצע װאַרימקײט, ואָגֿ
איך דיר !.., נוּ, היינט די שפּיציגע װאַטאָװע היטעל, כוּן דרי
סען מיט בּאַראַשקע און פוּן אינװעניג מיט קאַץ, װאָס גליטשט
זין אַראָפּ בּיז איבּער די אויערען, אַז סאיז אַ מחיה, אוּן איי
בערן היטעל אַ װאָלענער שאַוף, פאַרבּונדען מיטן קנופ אוני
טערן בּאָרד, אוּן אַרוּם שאַרף -- די דריי קאָלנערס כוּן צויי
טעלצען אוּן איין בּוּרקע צװישען, ועל כּולם -- אַ קאָזאַצקער
בּאַשליק מיטן שפיץ אַרױף. אַ עוּרעם!,, שאַ.. פּאַרגעס ניט די
בּרייטע שטיװועל, אינוועניג געדעקט מיט האָזען איבּער צװיי
פאָר װאָלענע זאָקען, װאָס דעוגרייכען בִּיז די קניע, אוּן די
גוּטע ראַשעיער װאָליקעס -- איבּער די שטיװעל. אַ ה;לפצַנט,
זאָג איך דיר, װאָלט זיך ניט געמעגט שעמען מיט אַזאַ פּאָר
פיס.., היינט די גאַרטלען ! אָרוּם יעדען פּעלץ אַן אַנדער גאַר*
טעל, מיט אַן אַנדער קאָליר, כּדי ניט צוּ פאַרקיהלען דעם בּויך.
נו, וועניגער װי צויי פּאָר הענטשקעס קען מען דאָך ניט אֲני
טאָן, לעדעונע אוּן װאָלענע. וכל המרבּה הרי זה משבּח,
װער עס טהוט אָן דריי פֹּאָר װעט די פינגער אַװדאי ניט אָפֹי
פריהרען ! די װאָלענע הענטשקעס -- אינוועניג אוּן די לעדערנע
פון אױיבּען, אַלע נאָר מיט איין גראָבּען פינגער. אוּן אַז דער
אָנגעטאָנענער לעדערנער פינגער האָט זיך געטאָן אַ ריהר, האָט
זיך געדאַכט, אַז אַ בּלינדע קליאַטשע האָט אַ דרעה געטאָן
מיט אָן אויער, אינגעלויין האָט זיך מִיר דאָס שטענדיג אַזֹי
אויסגעדוכט,,. אָט אַזױ, פאַרשטעהסטוּ מיך, נחקע, פלעגט מען

*) צזשמעלער פון מיניטער,

59

אַמאָליגע יאָהרען אַרױספֿאָהרען װינטעריצייט אין װעג אַריקן,
ציט װי די היינטינע זיידענע בּאַלעגאָלטשעקלעך, װאָס טהוען
אָן אַ װוײיבּערשען קאַפּטעל מיט אַ פּראַנצעװאַטען פּעלצעל, מיט
אַ טאָטעריש היטעלע, אַ קיילעכדיגס, אוּן הענטשיקלעך שיטעי
רינקע, דוקא מיט אַלע פינף פינגער,,, ,דריזשנען" זײ טאַקע
פאַר קעלט װי די שלח-מנותיטרעגער. , שצאָגעלס" געװאָרען, צוּ
אַלדי קאַדיק!

| איז אָט אַזױ אָנגעטאָן אוּן אָנגעפּעלצט אוּן אַרוּמגעבּוּנד ען
פאָהרט ער אַריין, דער טאַטע מיינער, עליויהשלום, אין אָט דעם
וועלדעל, װאוּ מיר פאָהרען איצטער. דער טאַטע זיצט, אָהן צין.
הרע, װי אַ סטאָג היי אױף דער קעלניע; אוּן צוּ איהם צוּגע:
טוּליעט זיצט אברהמעלע, דער שמייסער זיינער, אַה ליכטיגען
גףעדן זאָל ער האָבּען! אוּן טרײיבּט אָן די פערד. פאַר ,שו'
דאַקעס" האָבּן זיי קיין אָרט ניט געהאַט, וייל די בּױד אין
געוען פוּליגעפּאַקט מיט פפּאָסילקעס" אוּן מיט פאַרהתמעטע
קעסטלעך סחורות פון אָרשער פּאָטשט, אָפּגעפאָהרען ביזקעל
מיטצן װעלדעל בֹּשלו), ערשט מיט אַמאָל -- סטאָי! אַ װעל.
בענע ‏ פיער געזוּנטע גױים, אין פּאָדיאָװקעס, מיט לאַנגע שטיי
וואַלעס, לויפען אַרױס פון בּיידע זייטען װאַלד אוּן האַלטען אִם
די פערד, זיי שרייען עפּעס, סקאַליען די צייהנער אויפן טאַ.
טען, עליו-השלום. נאָר שריי היינט, שריי מאָרגען, אַז ער אין
אַרוּמגעװיקעלט, אָהן עי-הרע, מיט דריי קאָלנערס אַהוּם די
אויערען אוּן פאַרבּונדען מיט אַ בּאַשׁלִיק. נאָר די שפּיץ נאָו
זעהט זיך אַרױס, מיינט דאָך דער טאַטע, עליו-השלום, אַז דאָט
ווילען זיי אוּנטערפאָהרען מיט דער בּויד בּין קאָפּוסט -- אויפן
וועג קיין שקלאָו, װעט ער עפעס נעמען מאַכען מחזקות מיט
די חזירים? אַז די בּױךד אין געפאַקט מיט פּאָסילקעס, און
פיהרען פיהרט ער דאָס פאַר. ,פּראַװיטעלסטװע", איז ער פּײ
זיך תּקיף! גיט ער אַ שטורך דעם ,שמייסער" זיינעם, אברהמלען,
אוּן אַ ;נוקע", ער זאָל, הייסט עס, טרײבּען די פערד װייטער
אוּן ניט אַרײנלאָזען זיך אין שמוּצס מיט די ערלים. ערשט דאָ
דערזעהט דער טאַטע, ניט היינט געדאַכט, אַזן בּיי זיין ,שמיי"

66

ער" זיינען אױיסגענלאָצט ביידע אױגען פאַר שרעק. ער גיט
א קוּק אַראָפּ צוּ די ערלים -- יענע ציהען פוּן די כאָליאַװעס
דײ. גוּסע מעסערס, אוּן די צױמלען פוּן די פערד לאָזען זי
דערווייל פון האַנט ניט אַרױס. אוּן איירער מ'גיט זיך אַ קעהר--
כאַפּען זיך אַרױיף צוויי פוּן זיי אויף בּיידע פליגלען פוּן שליטען
אוּן הױבּען אָן טרענען די בּויד מיט די מעטערס. פון די שני.
טען גיגּען זיך אַ שאָט פּאָסילקעלעך אין שניי אַרײן, װי עפּעל
פון אַ לעכערדיגען זאַק. קוּמט אברהמעלע דער שטמייסעראַ
גיסעל צו זיך, ער גיט זיך אַ שטעל.אויף אױף דער קעלגיע,
הױיבּט אָן ציהען די לייצעס אין שמייסען די סוּסים מיט אַלע
כּחות, כּדי זי זאָלען זיך ראַפּטוּם אַרױסרײטען פין די פרעמדע
גויעטקע הענט, אָבּער בּוה הרגע שפריננט צו איהם צוּ. פון
הינטען, איינער פון די עדלים װאָס טרענצן די בּיד און
דערלאַנגט איהס, ניט הײנט געדאַכט, אַ זעץ מיטן מעסער אין
גאַקֶען,. דוּרך אַלע קאָלנערס איז דער מעסצר דוּרכגעגאַנגען ‏
אברהמעלע א'ז, פאַרשטעהט זיך, ניט געװצן אַזױ גוּט אָנגעַטאָן
װי דער טאַטע. בּלױן װאָלענע קאָלנערס זינען דאָס געװעף
האָט דאָס איהם נעבּעך געטראָפען אין ריכטינען אָרט. ער האָט
גאָף געגעבּצן אַ הױב מיט ביידע אָרעמס, גצמאַכט ,קככי", װי
אַ געקױלעטע גאַנו, להבריל, די לייצעס אוּן בּייטש + שטעקעל
זיינען איהם פון די הענט אַרױסגעפאַלען אוּן גלייך נאָך זי --
אברהמעלע ‏ אַליין, קאָפּ איבּער האַלו אונטער די הגָלאָבליעס
צווישן די פערדישע פיס. װי אַ מענש, װאָס װאַרפט זיך שװי.
מצן, איז ער אַראָפּגעפאַלצן, און מצהר קיין פּיפס ניט געטאָן,
דערזעהט דער טאַטע, עליו-השלום, אַזאַ מעשה -- גיט ער
זיך אַ בּוכצע, װי גרויס ער איז, מיט אַלע דריי פּעלצען אוּן
מיט די װאָליקעס אין בּויד אַרײן, װאַרפט זיך אַרױף מיטן בּויך
אויף , די פּאַסילקעס, קלעמט זיך אין זיי איין מיט אַלע כּחות,
און שרייט פון די קאָלנערס פוּן זיינע מיט קולייקולות, איינמאָל
פּאַר אַלעמאָל: ער װעט ניט דערלאָזען מען זאָל ראַבּעװען
,קאזנאַ"! איינמאָל פאַר אַלעמאָל: דאָס געהערט , קאַזנאַ"!..
| = װערען עפּעס די גזלנים נתפעל? פּאַר אקאַונאַ"/.. װאוּ

61

קאַזנאַ, װאָס קאַזנאַ? אַז דאָ אין סאַמע אינמיטען װאַלד, מעהר
װי שניי אוּן דעמבּעס זעהט מען קיינעם ניט. טרענען די גזלנים
אָפּ די גאַנצע בּויד, בּרעכען אָפּ די רייפען אין פרוּנען דעם
טאַטען, עליו השלום, אַראָפּקײקלען פון די פּאָסילקעס. נאָר ריהר
איהם אוּן ריהר, להבדיל, אָט דעם בּוים פון ואַלד, אַז אַלײן איז
! ער גיויס אן שװער, קיין עין הרע, אױף מיר געזאָגט געװאָי
רען ! אוּן די דריי כּעיצען מיט די שטיװועל מיט די װאָליקעס
װעגען אײך עכּעס, האַז אוּן אייננעקלעמט האָט ער זיך אין
די פּאָנילקעס װי אַ בּער, אוּן בּרוּמען בּרוּמט ער פוּן אַלע
לאָלנערס ניט מיט זיין קול,,. האָבּען די גזלנים ניט געמאַכט
! קיין לאַנגע מחזקות אוּן גענוּמען בּאַאַרבּײטען איהם מיט די מעסערס,
וואוּ װער עס האָט געקענט דערלאַנגען. איינער אין רוּקען, דער
|צווייטער אין האַלז, דער דריטעף אין די פיס, דער פערטער
אין,.,. איך בּעט איבּער דיין כּבוד, פאַרשטעהסט דאָך אַלין, װאוּ
מען מיינט, זיי דאָבּען געהאַקט מיט די פיער מעסערס װי אין
קרויט אַריין,. נאָר, געה, נעם דירך דריי פּעלצען, מיט לייב.
לעך, מיט קאָלנערס, מיט קוּרטקעס! די איזערנע שפּיצען האָי
בּען זיי צעבּויגען, די בּלאַנקע שאַרפען האָבּען זיי צעראַצט,
בּיון הייסען שװייס האָבּען זיך די גוים אָנגעהאָרעװעט און
מעהר װי די הױט, געלױבּט דער אױבּערשטער, האָבּען זיי דעם
טאַטען. עליו-השלום, ניט צעשטאָכען. ליגט דער טאַטע אוּנטער
זיינע פּעלצען מיטן רוּקען צַרױף אוּן פיהלט, אַז דאָס בּלוּט
רינט איהם אוּנטערן העמד אין װאַרימע ריטשקעלען. נאָר ער
ריהרט זיך ניט פוּן אָרט אוּן שרייט אין איין קול: ,ס'אין פאַר
קאַזנאַ! ראַטעװעט !... ראַטעװעט!... ס'איז פאַר קאַזנאַ..* בי
דער אױבּערשטער האָט געהאָלפען אוּן ס'האָט זיך דערהערט אַ
קלוּנג פוּן אַ גלעקעל, אַ צװייטע בּױך אין אָנגעפאָהרען אַנטי
קעגען, פוּן שקלאָוו אויף אָרשע. אוּן געזעסען זיינען אין בּויד
ניט קיין אַנדערע װי יאָשע קאַזיאָל מיט די בּנים מיט זיינע.
-קוּש-ע-בּראַנד קענכטו?! איז דאָס איינער פוּן זיינע בּנים. זיין
טי ערגר מוּזינקעל איז דאָס. אַ סך שפעטער איו ער בּיי יאָשען
געבּוירען געװאָרען, נאָר ס'איז געװען אַ שעהנע חברהצקצ אֶהן

62

איהם אויך! אַרײנפאַלען צוּ זי צװישען די פינגערלעך אי
גאָר ניס געװען פוּן די געשמאַקע זאַכען. האָבּען אָבּער די
גזלנים ניט געװאַרט בּיז מען װעט זיי אָנטאָן כּבוד אוּן זיינען
זִיךְ צעלאָפען, געה זוּך דעם פאַר-אַייאָהריגען שניי!

האָבּען יאָשע קאַזיאָל מיט די בּנים אָפּנעפיהרט דעם הרוג,
אברהמלען נעבעך, מיטן טאַטען קין קאָפּוסט, צװעלף װיאָרסט
פאַר שקלאָװו, מילא אברהמלען, אוּנן צוּ לאַנגע יאָהר, איז שוין
גיט געװען װאָס צוּ מינטערען, די צונג אין איהם, ניט פאַױ
קיינעם געדאַכט, געווען אַרױסגעהאַנגען. ער איז שוין לאַנג גע.
װען אָפּגעגאַנגען מיט בּלוּט, פאַרקיהלט נעבּעך אוּן האַרט װײ
קאָרע. האָט מען זיך גענומען צוּם טאַטען, עליו.השלום, ער איז
געלעגען אַ געחלשטער, אַז מען האָט איהם גענומען אױסטאָן
די פאַרבּלוּטיגטע פּעלצען, האָט ער זיך אויסגעטשוּכעט אַבּיסעל
אוּן גענוּמען יאָמערן: ;אַי, אַי, צעשניטען דעם נייעם פּעלץ}
אַזאַ נייעם פּעלץ צעשניטען !.,.* נאַכען צוּ איהם די בּאַלעגאָלעס,
יאֶשע מיט די בּנים הייסט דאָס: ,זאָרגט זיך ניט, ר' זימעפ,
פאַרן פּעלץ, זאָרגט זיך בּעסער פאַר אייער הױט!.." ,מין
הויט,, מאַכט דער טאַטע, עליו.השלום, אוּן שאָקנלט מיטן קאָפּ
װועט דך מירצעשעם פאַרהיילען, אָבּער דער פּעלץ ! אַזאַ פּעלץ !...=
און פאַלט ווייטער אין חלשות, פוּן וועהטאָג אוּן צוּטוּמלעניש
האָט צר אויף אברהמעלע זיין ,שמייסער" אינגאַנצען פאַרגעסען,
ער איז נעבּעך אַלין אָפּנעגאַנגען מיט בֹּלוּט. פוּן קאָפּ בּיזקעל
די פיס איז ער געװען צעשטאָכען. האָט מען איהם גענוּמען
מיגטערען אוּן אָפּרײבּען זיין נאַקעטען לייבּ מיט בּראַנפען. אַמאָ.
ליגע רפואות ! טשוּכעט זיך דער טאַטע, עליו.השלוס, אויס פוּנם.
שאַרפען ריח אוּן פוּנם בּרענען אוּן זאָגט צוּ די בּאַלעגאָלעס
ונל

-- ,װאָס גיסט איהר מיר עפּעס אַװיפיעל משקהת פון
דוויסען;! גיסט מיר בּעסער אַרײן אינװעניג..." כעיכט.
בע } אַזױ האָט ער טאַקע געזאָגט, עליו.השלום: ,װאָס גיסט
איהר מיר עפּעס דרויסען 1,, |

,שמענדריקע", דאָס אינגסטע פערדעל, האָט דערוויילע געי

63

גוּמען פאַרואַרפען דעם קאָפּ אױף הינטען אוּן שצירען מיט ר
גרויסע צייהן פוּן אונטער דער אױבּערשטער ליפּ. האָט זיך נת"
פּאַנדדען, ר' סענדערס שמייסער, אױסגעדוּכט, אַז שמענדריקפ.
הערט זיך אויך צוּ צום סוף פוּן דער מעשה, אוּן העלפט *.
סענדערן לאַכען פון זײַן טאַטענס חכמה. האָט ער איהם ניט.
פאַרגינעריש שטאַרק א ציה געטאָן בּיי דער לייצע אוּן אַ גצי
שריי געטאָן:

-- ניאָ, ניאָ, ממזר! דיין עסק אפשר ? גיאָ, ניאָ!

אוּן האָט גאָר ניט באַמערקט, אַז בּיסלעכווייז הױיבּט ער
זיך אָן צוּגעװעהנען רעדען מיט די פערד, אַזױ װי ר' טענדער
זיין בּאַלעבּאָס, אַבּיסעל אין כּעס, װאָס שמענדריקע האָט איהם
איבּערגעגעשלאָגען אינמיטען צוּהערען זיך, האָט ער איהם נאָך.
מוסיף געװען מיטן בּייטש איבּער דער ליטקע אוּן נייגעריג 8.
פרעג געטאָן פיי ר' טענדערן:

-- איז ער, הייסט דאָס, געבּליבּען גאַנץ, ר' זימטל, דער
טאָטע אייערער! י

|-- גאַנץ װי אַ ריבּען! עליו.השלום,,. די דריי פּעלצען
האָבּען איהם דאָך גאָר געראַטעװעט! אַ הינטיגער בּאַלצגאָלע;
אין אַ היינטיגען פעלצעלע זאָל דאָס בּאַקומען אַזאַ פּאָרציע מע,
סערס -- װאָס װאָלט פון איהם געבּליבּען } געהאַקטע ,קאָנקלע..
טען? װאָלטען פון איהם געבּליבּען,,, די פּאָסילקעלעך, פרענסטו 1--,
פוּן זי האָט אויך קיין האָר ניט געפעהלט. אַלע גאַנץ געװעף
אַז דער מאָהליווער ! פּאָטשטמײסטער האָט דערהערט די מעשה,
װי אידען האָבּען זיך מוסר-נפש געװוען פאַר , קאַזנאַי, האָט ער
געהייסען אַרױסגעבּען ,נאַגראַדעס", דעם טאַטען, עליו-חשלום,,
צעהן זילבּערנע רוּבּעל, און דער אלמנה פוּן שמייסער -- אַ
בּלאָהינק : פינף-אוּן-צװאַנציגער, גישיקשה, ס'איז. איהר צענוץי
געקומען !...

אָי אַמאָל האָט פּראַװיטעלסטװע געלעבּט בּעסער מיט אי,-
דען. - היינט וועלען זי דיר אויך געבּען פיהרען פּאָסילקעס!.
נאַגראַדעס װעלען זיי דיר געבּען!.. נאָר אברהמעלע, נעבּעך,
איז ‏ שוין פוּן. דער נאַגראַדע ניט געהאָלפען געװאָרען, ליגט אויפן.

4

קאָפּוסטער בּית-עלמין, אין די פאַרבּלוּטיגטע קליידער האָט מען
אֵיהם, נעבּעך, מִקבּר געװען, אַזױ האָט זער רב געהייסען..

-- אוי,, אוי, בּאַלעבּאָס! -- קראַצט זיך פּאַנדרע מיטן בּייטש*
שטעקעל אונטער דער װאַטצָװער װינכעריהיכעל, -- געדאַרפט אָנ
טרעכען אויף מיר, די גזלנים! װאָלט איך מיט זײי געלערענט
בּלק, װאָלט איך.. |

-- בּאַלעבּעטשע ניט! -- האָט אױף איהם סענדער אָנ
געעריען, -- עס גצהט צו נאַכט. אין אַ בּייזער שעה זאָל ניט זיין
אויסגערעדט.,. ניאָ, ניאָ! -- האָט ער זיך מיט אַ נאָל צעשרי-
ען אויף , שמענדריקען", סמאָרקע מיר ניט מיט דיינע ,מימ.
כּערלעך" אוּן קוּק זיך מיר ניט אום, װי אַ נייער חזן אױף קהל!.
פאַר , קאָפּוסט" װעֶל איך דיר קיין האָבּער סיי װי סיי גיט"
געבּען !..

2

אַ מעשה מיט אַ בּער.

עטליכע װיאָרסט פאַר קאָפוּסט אין שוין געװאָרען גאַנץ
פינסטער, נאָר דער שניי אױף די לאַפּעס פון די נאָדעל-בּױימער
האָט נצָך בּלאַס געלויכטען, אַ פרעסטעל האָט דורכגענוּמען דעם
װײכען שניי אױיכן שליאַך, אוּן די בּױד האָט זיך גוּט גע"
גליטשט, |

און ר' סענדער האָט דערזעהן מיט װאָס פּאַר אַ ניגיר
נח פּאַנדדע הערט זיך צוּ צוּ זיינע רייד, האָט ער זיך אונטערי
געװאַרימט מיט אַ גוּטען שמעק טאַבּאַק און האָט דערצעהלט אַ
צווייטע מעשה:

-- אוּן אָט:אָ.דאָ אין װאַלד, פּאַנדדע, װי דוּ קוּלסט, האָט
זיך אַמאָל ,כּאַרנאַדיעט" אַ בּער.. אַן אנתער בּער! דוּ בּיסט
נאָך דענכטמאָל אױף דער װעלט ניט געװען. איך אַלײן בִּין נאָך
געװען אַ אינגעל, אָלאָרעט נאָך ,ברימצוה". האָט דער טאַטע,
עלין-השלום, גענוּמען זוּכען כִבַּר מיר אַ תּכלית, מאַכען מיך

65

פאַר אַ באַלעגאָלע, נעײַען מיך אױף דער קעלניע. אַפריי
הער -- בּיזקעל קאָפּוּסט אוּן צוּריק, דעונאָך -- בּיז אַלצקסאַני
דריע, דערנאָך בּיז אָרשע. בּין װאַנען איך האָבּ מיך צוּגצי
וואוינט, װאָרים אין אָנהױבּ האָט מיר אויסגעטרייסעלט די נשמה,
בּױכװעהטאָג האָבּ איך געקראָגען פוּן די רעדער, אוּן שווינדלע.
ניש -- פוּן דעם שליטען, כ'בּין ערשט אַױס פוּן ישיבה, ואוּ
כ'האָבּ, פאַרשטעהכטו מיך, געלערענט אַ בּלאַט גמרא. בּין איך
געוען שװאַך פוּן שטענדיג זיצען בּיי דער הרובּע. אוּן בּיו די
לוּפט אין פעלד האָט מיר פּאָליבּעט", איז אַויבּער אַ עטיק
צייט, אוּן אָט.., װי איך דערצעהל דיר, האָט זיך דאָ פאַרכיהרט
אַ בּער. אַלע האָבּען פוּן איהם גערעדט אוּן קיינער האָט איהם
ניט געזצהן, עפּעס אַ פּאַסטוּך האָט פוּן איהם דערצעהלט, אַ
קעלבּעל האָט ער איהם צעריסען, נאָר װאוּ, װאָס, װעמעןן
דאָס האָט קיינער ניט געװאוּסט. דער פּריץ פון ,הויפעל* איז
אַרװױס אויף אַן ,אָבּלאַװע" מיט הינט אוּן מיט יעגער אוּן מיט
בּיקסען, װי עס בּאַדאַרף צוּ זיין, געשמעקט, געזוּכט, גענישטערט,
דריי שעג אוּן דריי נעכט, געבּראָכען די בּיינער די גויים אוּן
געשמיסען די גױות אין אַלע דערפער, וְאוּ ער איז דוּרכגע*
גצַנגען, אַלץ װי עס בּאַדאַרף צוּ זיין, אוּן דעם בּער האָט ער
פּאָרט ניט דערטאַפּט. איז שטיל געװאָרען. אוּן די מעשה מיט
דעם צעריסענעם קעלבּעל איז פאַרגעסען געװאָרען, מאַלע װאָס
אַ פּצַסטוּך אַ שכּור דערצעהלט! אפשר איז עס גאָר געװען אַ
װאָלף אוּן אפשר אין גאָר קיין קעלבּעל ניט צעריסען געװאָרען,
אפשר האָט דאָס דער פּאַסטוך אַליײן געמאַכט בּורא:מיני-מזונות
איבּער דעם קעלבּעל, ער, זיין גע מיט זיינע ממזרים, איבּער.
געלאָזען פיסלעך מיט אױערען אוּן געמאַכט אַ געװאַלד. מען
קען אַזעלכע מעשות!..
דאַרף זיך אָבּער טרעפען, אַז דער בּער זאָל טשיקעװען
דוקא אויף אוּנוערע פערד, גראָד אױף אונזערע. נאָר דער אוי-
בּערשטער האָט אוּנז מציל געװען. אַ נס בּוּן הימעל געוען,.
אָט װעסטוּ בּאַלד הערען !...
- אוּן וויסען דאַרפסטוּ, אַז אָסיען-צייט, איידער רבּי ,בער"

6

מיט זיין טײערער פוטער בּעט זיך אױפן גאַנצען װינטער אוּן
לעגט זיך אָפּרוּהען אין זיין נאָרע מיט דער לאַפּע אין מויל--
האָט ער ליעב גוּט אַריינצעאכלען, וי ס'געהערט צוּ זיין. סזאָל.
איהם קלעקען אויף גאַנצע פינף וודשים..,. איז איידער ער פאַרי
פּאַסט זיך, װערט דאָס אַ גזל, אַ ראַזבּאַיניק, אַ ,הלעיטנו",
אַ פרעסער אוּן אַ זויפער, די װעלט איז איהם װעניג. דער"
טאָפּט ער אַ וילדען בּיהנשטאָק אין װאַלד, פאַרמאַכט ער די
אויגען מיט כּונה, כּדי די בּיהנען זאָלען איהם ניט בּייסען אוּן
פרעסט אױיף די האָניג מיט דעם װאַקס מיט די אייעלעך פוּן
דער ,מאַטקע", אַלץ מיטאַנאַנדער, מייז אין מייז; אוּן ניסלעך
אֹיז ניסלעך, אוּן געפּנרטע פיש בּיים בּרעג טייך איז אויך רעכט,
אַבּי אָנשטאָפּען די בּערישע קישקע. דענסטמאָל אין אַ גרויסע
סכּנה צוּ בּאַגעגענען זיך מיט איהם. דערטאַפּט ער אַ פאַרבּלאָני
דזשצטע בּהמהלע, קױלעט ער זי אַװעק מיט אין פּאַטש פוּן
דער לאַפּע. דעם ערשטען טאָג עסט ער אויף איהרע אייטער
מיטן לעבּער מיט די נירען. דעם טאַטען זיינעם װעט דיר רבּי
,בער" פאַרקויפען פאַר אַ פּאָר נירען!.. ס'איבּעריגע פאַרשאַרט
ער צווישען קוּסטעס אוּן קוּמט אױיף מאָרגען אַן אױסגערוּהטער.
אַן , אױסגעפּאָפּענער* אוּן פרעסט ווייטער, מיט פאַרשטאַנד אוּן
מיט ישוב:חדעת. אַזױ עטליכע טעג נאָכאַנאַנד, בּיז עס בּלײבּט
גיט קיין ‏ שריך ופּליט פוּן דער גאַנצער בּהמהלע..

פאָהרען מיר אַזױ, דאָ, נאָך קאָפּוּסט, מיטן טאַטען, עלי"
השלום. דער אָסיעןױװעג איז שלעכט אוּן אױײפן האַרצען איז
שפלדיג. די בּלעטער פאַלען, די פערד -- קוים װאָס זי שלעי
פּען זיך אין בּלאָטע, ניט געװען דעמאָלסט היינטיגע שאָסײען
גלאַט אַזױ זיך געוען אַ וועג, דוּרכגעריבּען פוּן גויעשקע פוּהרען,
מיט גריבּער און מיט גאַנצע נאַלדען קיט, שמאָל אוּן טיעף
צווישען די בּוימער, געװען ערטער, ואוּ די פוּהרען האָבּען גע.
מוּזט אָפּװאַרטען בּיז די אַנטקעגען-געקומענע װעלען דורכי
פאָהרען. |

שלעפּען מיר זיך אַזױ, גראָד אויפן ש"עכטסטען שטיק
וועג, - צווישען צוויי װענט מיט הױיכע בּױמער, אוּן מיט אַמאָל

דערהערען מיר הינטער זיך אַ טרוּמײיט מיט אַ קנאַק פוּן אַ
נאַהײקע. װאָס אין! דרייען מיר זיך אוּם אוּן כאַפּען א קוק
הינטערן בּויד -- ערשט, ס'איז אַ ,שטאַפעט"! דעם פּריצס אַ
דינער. פוּן ,הױפעל" געשיקט עפּעס איינקויפען אין אָרשע,.
אָדער אָפּשיקען פ. רחתמעטע בּריעף קיין מאָסקװע. דער שװאַרץ
יאָהר װוייסט איהם דאָרטען! נאָר געפליגען איז ער, דער
;שטצַפעט", רייטענדיג. אַ צעהיצטער, אַ פאַרפֿלאַמטער. אָנגעלאָ-
פען אויף דער בּרייטער בּויד אוּנזערער, האָט ער גענוּמען שמלי-
סען מיט דער נאַהײקע אוּן טרומייטערען אויף איהר מיט אַ װיל*
דער רציחה. פּונקט װי סװאָלט געװען עפּעס א לעבּעדיגע זצך.
מיר זאָלען פצָהרען גיכער, האָט דאָס געהייסען, װאָרים ער קען
ניט דוּרכפאָהרען, נאָר געה, טרעט איהם אָפּ דעם װעג אין איין
מינוּט! אַז פוּן איין זייט -שטעהען דעמבּעס מיט גליטשיגע, הוי-
כע װאָרצלען אוּן פוּן דער צװייכער זייט ציהט זיך אַ קאַנאַ"
װע -- פוּל מיט װאַסער. קיין פרייער שפּאַן ערד ניט געװען,
ואוּ זיך אַ קערעװע צוּ טאָן, דערזעהן, אַז דאָס טרוּמייטערען
אוּן שמייסען הינטער דער בּוױיד העלפט ניט-- האָט דער ,שטאַי
פעט" גענוּמען זידלען זיך אין טאַטען אַריין אוּן אין דער מאַ.
מען אַריין אוּן אין דער מאַמעס מוָמען אַרײן, אַלץ אױפן
גויעשקען שטייגער, אוּן -- ,זשידי!* אוּן ,זשידאָװסקאַיאַ מאָר.
דאַ!" אוּן ,אַטראָדיע זשידאָװסקע"., אוּן נאָך אַזעלכע שעהנע
ווערטלעך, לסוף אין ער זיך מיישב, כאַפּט אַרױס אַ פּיסטאָל
אוּן שיסט אוס., אין דער לוּפטען אַפּנים. װאָרים ס'האָט
קיינעס ניט געשאַדט. נאָר אַ הילכיגער װוידער.קול היָּט גע"
ענטכערט פוּן װאַלד אַרױס. אוּן כ'װאָלט געמעגט שװוערען אַז
עפּעס האָט דאָרטען אַ בּרוּם.געטאָן בּאַלד נאָכן שאָס. אָבֹּער
וועמען זאָל ליגען אין קאָפּ צוּצוּהערען זיך, אַזן דאָ פוּן היג"
טען, יאָגט אוּן פּלאָגט אַן ערל מיט אַן אמתען פּיסטאָל אין
האַנט אוּן שרייט אויף די צייהן: ,דאַראָהוּ זשידי!" אַז ניט ועט
ער בּאַלד דערשיסען אי אוּנז, אי אונזערע קרעציגע פערד,.

| = דערהערט דעם שאָס מיט דעם װידעריקול פוּן װאַלד, איו
דער טאַטע, עליהשלום, גרין געװאָרען װי אַ בּלאַט. האָט ער

68

זין = איינגעהויקערט אוּן גענומען שמייסען די פערך מיט אַלע
בּוחות, גענומען זוכען אַ בוײטערען אָרט, װאוּ צוּ נעמען זיך
אָן אַ זײט אוּן דאָ שיקט אוּנז גאָט צוּ אַ ,סטיעזשקע", װאָס
פּאַרנעמט זיך פוּן שליאַך בּאַרג-אַרױף אוּן אין דער קרוּם, װױ
אַ קלין) אין װאַלד אַרײנגעשטאָכען. גיט דער טאַטע אַ ציה
מיט בּיידע לייצעס אוּן אַ טרייבּ אַריין די פערד מיט אַ האַל.
ער בּױד אין דער קרוּמער סטיעזשקע אֵויין. בּלײבּען מיר
אַװױ שטעקען ניט אַהער אוּן ניט אַהין, אוּן דעם פּריצס ,שטאַ.
פעט" צעיאָגט זיך, לויפט דוּרך, װי אַ בּליץ, און איז נאָך מכבּד,
פאַרבּיירייטענדיג, דעם טאַטען, עליויהשלום, מיט דער נאַהאַיקע
איבּערן קאָפּ. שיער אַן אױג איהם ניט אַרױסגענוּמען. קאַרצַב
קען מיר זיך, מיט פבּױד אוּן פערד, אויף צוּריק, ואוּ, װאָס! די
פערד שטעלען זיך דיבּאָם אוּן די רעדער געהען ניט. נאָר
דער , שטאַפּעט? אַלין פּאָבּריקעװעט אַצינד פראַנק אוּן פרלי
אויפן שליאַך, אוּן אונז געלאָזען שטעקען אין סטיעזשקע, וי
אין קלעם, האָפּ, האָפּ, האָפּ! ער ריט אַװעק אוּן טרוּמייטערט,
דאַכט זיך. אין איהם דאָך גאָר װאויל װי די װעלט!. האַז
גאר מיט אַמאָל דערזעהען מיר, אַז עטליכע קלאַפּטער הינטעף
איהם רייסט זיך עפּעס אַרױס אַ שװאַרצע חיה פוּן צװישען די
גױימער. װי אַ כמאַרע האָט זי זיך אַרױסגערוּקט אוּן האָט זיך
צעדונערט: ײבּוהוּיהו!." מיט עטליכע שפּרונג האָט זי אָנגע.
יאָגט דעם ,שטאַפעט", אַרױפגעװאָרפען זיך אויפן הינטען פון
זיין פערד, אוּן מיט בּיידע פאָדערשטע לאַפּעס אַ ריס געטאָן
צוּ זך, אוּן ואוּ רבּי ,בּערעל", פאַרשטעהססטוּ מיך, גיט אזא
דיס מיט בּיידע לאַפּקעלעך, װעט שין קיין גראָז אױף דעם
אָרט מעהר ניט װאַקסען, אַ געמױערטע װאַנט װעט ער דיף
אוּמװאַרפען, ניט נאָר אַ ל.בּעדיגע זאַך. האָבּען מיר טאַקע
גלייך דערזעהן, אַז דעֶר פערד האָט זיך אין מיטען גאַלאָפּ גע.
שטעלט דיבּאָם, מיט אַ צעפּלאָשעטער גריװע אוּן מיט אַ צע.
שפּרײטען עק. ער האָט נאָר מוראדיג אַ הירזשע געטאָן אוּן

א) קיל,

69

איבּערגעקוליצט זיך אויף הינטען, מיט זיין רייטער, מיט דעם
טרימייט אוּן מיט דער נאַהאַיקע, קאָפּ-אַראָפּ צוזאַמען. נאָר דער
,שטאַפעט" איז, בּיים פאַלען, אָפּגעװאָרפען געזאָרען אָן אַ זייט,
אוּן פוּן אוּנטער ‏ דעם צעקאַליעטשעטען פערד האָט זיך 7י
שװאַרצע חיה װידער אַמאָל אַרױסגעריסען, אַ טרייסעל געטאָן
מיטן קאָפּ,. געשטעלט זיך אױף די הינטערשטע פיס, װי אַ
גידול אַ מענש, להבדיל, אוּן מיט איין זעץ האָט זי דעם פערד
אויפגעשפּאָלטען דעם בּויך אוּן אַרױסגעלאָזט איהם אַלע קיש.
קעס. דאָס פערדעלע האָט נעבּעך גלייך גענוּמען מאַכען מיט די
פיס, וי' אַן איבּערגעדרעהטער זשוּק... אַ רחמנות געווען צוּ הע:
רען זיין כאָרכלען אוּן הירזשען פאַר דער גסיסה. אַ רגע האָט
דאָס געדױערט. נאָר מיר האָבּען דאָס אַלץ געזעהן, פוּן דער
הויך, פוּן דער קעלניע אַראָפּ; אוּן די סטיעזשקע, װאוּ מיױ
האָבּען זיך אַריינגעקלעמט, איז אויך געװען אַ סך העכער פון
שליאַך.,. זעהען מיר, װי דער ערל, דעם פּריצס שטאַפעט, ליגט
דאָרטען, אויסגעצויגענערהייט, עטליכע טריט פון בּער, װי בּיים
טאַטען אין װײינגאָרטען, אוּן ניכאַי װאָלט ער נאָך געשװיגען
אוּן אַװעקגעקאַראַבּקעט זיך -- שרייט ער נאָך דער חיר 1 עראֵי
טויטשאַ!",., *) |

פאַרגעסט רבּי בּער דעם פערד, מיט דעם אָפענעם לינגֿ-
אוּן לעבּער, אוּן לאָזט זיך געהן צוּם ערל. ער װאָלט איהם
אודאי דורס געװצן, גלייך אױפן אָרט, פּאַר זיינע גװאַלדען
רבּי בּער האָט פיינט, אַז מען שטערט איהם אינמיטען דער
סעודה, אָבּער איין לאַפּע זיינע האָט זיך פאַרפּלאָנטערט אינם
פערדס געדערים, אַ בּלוּטיגע קישקע האָט זיך איהם פאַרדרעהט
אָרוּם די נעגעל וי אַ רויטער מאָטיק פאָדים, פאָכעט רבּי בּער
מיטן קאָפּ אוּן מיט דער לאַפּע, וי אַ מענש, להבדיל, וויל זיך
אָפּטרײיסלען פוּן גליטשיגען פּלאָנטער אוּן ריטשעט מיט רוּנות.
אוף אונזערע פערד ציטערט די שקורע פוּן רבּי בּערעלס.
,זמירות", אַ שווייס האָט פוּן זיי אַרױסגעועצט, די קע האָ-

+) ראַטעװעט}

בּען זיי בּאַהאַלטען צװישען די פיס און שנאָרכען מאיימ"
דיג,.. דערזעהט אָבּער גלייך דער טאַטע, עליויהשלום, אַו א
מענש איז אין ככּנה. אַן ערל אפילו, װאָס שיסט אוּן שלאָגט
זיך, אַ גױ אַ פּאַרך, נאָר אַ מענש! פאַרגעסט ער אױף זיינע
אייגענע פערד אוּן אויף מיר אַלין, להבדיל, כאַפּט אַרױס פוּן
בּויד עפעס אַ לעדיגע בּלעכענע כּלי, שפּרינגט אַראָפּ פוּן קעל.
גיע אוּן הױבּט אָן צוּ טראַסקען אין בּלעך מיטן בּייטש:שטעי
קִצל. הימעל עפען דיך! אָט אַזױ טראַסקענדיג מיס אַלֶע כּוחוֹת,
לאָזט ער זיך לויפען צוּם ערל אוּן צוּם בּער. אוּן אַ טאַראַראַם
האָט ער אָנגעמאַכט מיט זיין בּלעך -- מתים װאָלט ער געקענט
אויפוועקען. אין װאַלד הילכט אָפּ, פאַרשטעהסט! מיך, אַזאָ
ליאַרעם פוּן אַ בּלעכערנעם פּױק אַ סך שטאַרקער,

דערהערט אַזאַ מזמור -- האָט זיך רבּי בּער גלייך אַראָמּ.
געלאָזט אויף אַלע פיער. נאָר איין רגעלע האָט ער זיך אוּם-
געקוּקְט איף הינטען, אַ ציה געטאָן לוּפט מיט זיין חזירשען
שנוּק אוּן געכאַפּט לױיפען הינקענדיג אױף די קרוּמע לאַפּעס
אַראָפּ שליאַך. װי אַ פּלימעניק נאָך ירוּשה איז ער געלאָפען!
געווען אַ טריאַטער צוּ קוּקען װי ער האָצקעט זיך אַװעק אַזױ
גיךיגיך, מיטן בּרייטען הינטען. אָקאָרשט אַ מוראדיגע חיה און
מיט אַמאָל גאָר אַ דערשראָקענע הינקענדיגע אידענע... האָסט
אפשר געזעהן װי עלקע די גבּאיטע, מיט דער קורצער פיסעל,
האָט זיך געלאָזען לויפען מיט איהר פוּלען קאָשעק אין מאַרק..
אָט דעמאָלסט, בּשעת די ,צישיליסטען" האָבּען אין שׂקלאָוו גע"
װאָרפען בּאָמבּעס לעבּען דער ,קאַכעלניע" אוּן אין מאַרק אי
געװאָרען אַ בֹּהֹלה... האָסט נאָך אפשר געהערט וי זי האָט גע"
שריען אַװעקהינקענדיג: ,אָי, אידען! צוּ מיינע קראַנקע פיס
פְאָסְט נאָך מען זאָל מיר געבּען מיט אַ בּאָמבּע!," אַז אָט
פונקט אַזױ האָט אויסגעזעהן רבּי בּער אַנטלױפענדיג אויפן אָר"
שער שליאַך, אוּן אינמיטען דערינען איז ער זיך מיישב, רייסט
זיך אַרײין אין װאַלך אָן אַ זיט, אוּן ניטאָ. בּאַהאַלטן זיך...
גאָר סימנים נאָך זיך האָט ער י אָ איבּערגעלאָזען... גאָר פיינע
| סימנים ‏ װאָרים רגּי בּער, דאַרפסנוּ װויסען, אַז ער דערשרעקט

21

זיך פּלוּצלינג, קריגט ער גלייך אויפן אָרט אַ שװאַכען מאָגען
וי אַן עלטערער פּראָצענטניק, װאָס בּאַקימט אַ ידיעה, אַז מען
האָט איהם אָנגעזעצט.,,. דער טאַטע, עליו-השלום, האָט מסתּמא
דעם סוד געװאוּסט אוּן איז איהם אַרײנגעפאָהרען, רבּי בּערען,
מיטן בּלעכענעם בּאַואַבּאַן אינמיטען אָנבּייסען..

דערזעהן, אַז די חיה אין אַנכלאָפּען, האָבּ איך זיך שױן
מעהר ניט נעקענט איינהאַלטען, אַואָפּגעשפּרוּנגען כּוּן דער קעל.
גיע אוּן געלאָפען העלפען דעם טאַטען, קודם כֹּל האָבּען מיר
בּיידע גענוּמען דעם ,שטאַפעט" פאַר די הענטעלעך, אױנגע'
הױבּען איהם אוּן אַװעקגעפיהרט איהם צוּ אוּנז אין בּױד אַרײן,
ער האָט געבּויטשעט מיטן קאָפּ, אױסגעלוּנקען זיך, אַפּנים,
האַלז-אוּן-נאַקען פאַלענדיג פוּן פערד.

דערנאָך, אַז דער ערל אין אַ בּיסעל געקומען צוּ זיך,
האָט ער זיך צערעװעט, האָט ער זיך, װְאוּ פריהערדיגע רוּנזה,
דער גאַנצער פּאַראַד מיטן טרוּמײיטער! איצט האָט ער שון
געטרומייטערט אױף די איגענע כֹּלים,. אױסגעװישט זיך די
אויגען מיטן אַרבּעל, אױסגעסמאָוקעט זיך -- האָט ער זיך נאָך
אַ בּ סעל געריבּען דעם נאַקען, אױפּגעשטאַנען אוּן געהאָלפען
אוּנז אַרױסשלעפּען די פערך מיט דער בּויד פוּן דער סטיעזש-
קע, װאוּ זיי האָבּען זיך פאַרקלעמט, טאַקע דוּרך זיין שיסערײ
אוּן דורך זיין נאַהאַיקע, מיט וועלכע ער האָט דעם טאַטען,
צליו-השלום, אָנגעשראָקען, נאָר ס'איז געװען אַ נס. מיר האָ-
בּען בּאַשײנפּערליך געזעהן, אַז דעם ערל אויפן פערד האָט
אונז דער אױבּערשטעף צוּגעשיקט, װי אַ רפואה פאַר דער
מכּה, ואָרים װען ער, דער היר, פאַרלױפט אוּנז ניט דעם
וועג, װאָלט רבּי בּער אוּנזערע אייגענע פערד אויף שטיקער
-צ:עריסען, אוּן אפשר, חס ושלום, אוּנז אַלײן.
קוים מיט צרות אַרוסגעפיהרט די פֶערְד אויפן שליאַך --
איז געבליבען, אַז מען זאָל זיך פאַרקירעװען צוּריק קֵיין קְאָי
פּוּסט. װאָרים דער בּער האָט זיך געקענט ערגעץ.ואוּ פאַר-
טאיען, אויף אָרשער װועג, און טשיקעוועט אויף אוּנז. געזאָגט --

12

געטאָן, אַ קנאַק מיט דער בייטש אוּן צעיאָגט די פערך אוף
אַלע רגלים, צוּריק קיין קאָפּוּסט.

| = אין קאָפּוּסט איז גלייך געװאָרען אַ געפּילדער: ,יי זי-
מעל צוּריקגעקוּמען! אַ שטאַפּעט! אַ בּער!." די מעשת האָט
| פאַרקלונגען גאַנץ שטאָדט. דער פּריסטאַד איז גלייך געקוּמען
צולויפען אין צעך פאַנאַנדערפרענען, ס'האָבּען זיך צוזאַמענגע.
גוּמען גויים מיט העק, מיט וידלעס, מיט קאָסעס אוּן מען האָט
זיך בּקאָמפּאַניע אַװעקגעלאָזצן אויפן אָרשעה שליאַך, נאָכגע.
!. גאָנגען איז מען נאָך די צייכענס פון שיטערע מיסט, װאָס רבי
גער האָט נאָך זיך איבּערגעלאָזען, ער האָט זיך גאָר.גאָר בֹּאַי
גאַרישט רבּי בּער. עטליכע װאָרסט ווייטער, נאָך דער פּאַדלע
פוגם צעריסענע! פערד, האָט מען איהם דערטאַפּט דעם תּנאי
בּרא, װי ער פאַרגראָבט זִיךְ אין אַ נאָרע צװישען קוּסטעס אוּן
גרומט, אָפּנצשװאַכט פון שרעק אוּן פוּן קראַנקען מאָגען.. האָי
צען איהם די גויים געטאָן זיין רעכט. אָפּנערעכנט זיך מיט
איהם פאַרן פערד, פאַרן , שטאַפעט", פאַר אונז אויך, די פעל ‏
זייגע האָט אָפּגעקױפט דער פּריץ פוּן הויפעל. אוּן זיין פלייש
האָבּען די גויים צעטיילט צװישען זיך, גערויכערט אוּן געפרע.
סען אוּן פּאָסמאַקעװצט זיך. זיי זאָגען, די גויים, אַז בּערישע
ליטקעס זענען זיס וי צוּקער, טפו! געה גלױף זײי!. נו אוּן
דער טאַטע, עליו השלום, האָט געקראָגען כוּן פּריץ אַ פּאָר
קערבּלצעך מיט אַ פּאַטש איבּערן פּלײיצע, אַ דאַנק, הייסט דאָס,
פארן ,שטאַפעט", װאָס ער האָט איהם אָפּגעראַטעװעט,. דער
געראַטעװעטער ערל אַליין האָט פאַר איהם די היטעל געריסען,
געגייגט זיך אוּן געבּוּקְט זיך, װאוּ נאָר ער האָט דעם טאַטען
באַגעגענט. אַז ער האָט חתונה געהאַט, דער גױעץ, אין ער,
מייגסטוּ, אפשר ניט אַראָפּנעקוּמען צוּם טאַטען מיט זיין פּלוניתי
:טע, מיט אַ פּלאַש װישניאַק, און געקלאַפּט זיך אַ האַלבּישכּורער
אין האַרצען : ,וען ניט דוּ, ,זימליאַ" זימעל) װאָלט איך שוין
לאַנג געלעגען אין דער ערד מיט די בּיינער מיט מיינע טריפה.
גע, דאָס האָט מיך גאָט געשטראָפּט מיטן בּער פאַר מיין שמיץ
מיט דער נאַהאַיקע, זימליאַ..." אַזױ האָט ער זיך, דער ערל,

י 73

(געקלאַפּט עליחטא פאַר זיין יוּנגער פּלוניתטע אין די אױגען
אוּן געװישט זיך די טרעהרען... שאַ! נח, ,דזשירקעליכען" אוֹּני
זערער איז, דאַכט מיר, קאַלט געװאָרען. זי נאַכט שוין מיט א
זײטעל, די אַלטע שקראַבּע. דוּ זעהכט דאָך, זי װאָלט שײן
געווען אַ בּעלן אָנטאָן אַ סאַמעטענע קאַפּאָטע מיט װאָלענע
פּלוּדערען, ניאָ, ניאָ, טראַנטשיכע! |

פוו דער מעשה איז געווארעז אַן אמת.

4

נאָך קאָפּוסט איז דער װאַלד געװאָרען געדיכטער, אוּן
נאַכט איז צוּגעפאַלען. סענדערס בּויד, פוּל מיט סחורות, ‏
האָט זיך געגליטשט אויפן שאָסײי, צווישען צוויי גרינע מויערען
פּוּן סאָסנעס, בּאַלאָדענע מיט שניי, סענדערס פערדלעך, אַלע
דריי, האָבּען דערפיהלט, אַן דעם גרעסטען טייל װעג איז מען
שוין דוּרכגעפאָהרען, זיינען זיי געװאָרען פרעהליכער איפן
לויף. בּפרט , שמאַרעװאָן", דער פרעסער, וועלכער איז געשפאַנט
געווען אין די האַלאָבּליעס צווישען ,דושירקעליכען" --- סענדערס
קליאַטשע -- אוּן צווישען זיין יוּנגען תּכשיט ,שמענדריקע".
שמאַרעװאָז" האָט שוין דערפיהלט, מיט צעהן װיאָרסט פריהער,
די װאַרימע שטאַל אוּן דעם פוּלען צעבּער מיט האָבּער, אָהן
,סעטשקע"... האָט ער זיך פוּן בּאַגײיסטערונג געשמיסען מיטן
צרוינעם עק איבּער די װוייסע פיס אין געלע ,עפּעל" אוּן גע"
סטאַרעט זיך, געצויגען מיט אַלע כּחות. נח פּאַנדרע, װאָס האָט
שוין געקענט אַבּיסעל אַלע שטיק כּוּן סענדערס סוּסים און
געלערענט זיך רעדען מיט דעם בּאַלעבּאָס וערטלעך, האָט
שמאַרעװאָזן* אַ פּיק געטאָן מיטן בּייטשישטעקעל אין הינטען
אוּן אַ זאָג-געטאָן צוּ סענדערן אַזױ: :

-- הען, װי ער שטעלט רגלים! ס'האָט זיך אין איהם
צעשפּיעלט די טרפהנע קישקע.. |

5

ר' סענדער האָט אָבּער אַ שמעק געטאָן טאַבּאַק אוּן איהם
גאָרניט געענטפערט. ס'האָט איהם אַ בּיסעל פאַרדראָסען פוּן
פריהער, װאָס נה נעמט זיך ניט שטאַרק צוּם האַרצען ניט דעם
געשטאָרבּענעם , שמייסער", װאָס גזלנים האָבּען געהרגעט בּײ
מענדערס טאַטען אין בּויד, ניט דעם טצַטענס ואונדען, ניט
דעם טאַטענס המצאה מיטן בּער,.. פּאַנדרע האָט זיך אפילוּגוט /
צוּנעהערט, מיט בּיידע אױערען, מיט דרך-ארץ. נאָר אָהן אי
צעריגע התפעלות! פאַרקערט, ער האָט גאָר געזאָגט, דער קצב.
"וּנג, אַז ער װאָלט זיך געװאָלט בּאַגעגענען מיט די גזלנים,
אנשטאט אברהמעלע. שמייסער, װאָלט ער מיט זײי געלערענט
בּלק..,

-- אַ שטיק שטיין! - טראַכט בּיי זיך ר' סענדער אוּן
כאַפּט אַ קוּק, פון דער זייט, אויף פּאַנדרעס פּלײצע, אויף זיין
איינגעטוּליעטען פּנים.--אַלץ איז בּיי איהם האַרט און בּולט, װי
געגאָסען פוּן טשוגוּן, אַ קצב.יונג בּלײיבּט אַ קצב.יונג, |

איין זייט בּוימער האָט זיך דערװייל אָטּגערוּקט פון וועג,
אַ וויסט שטיקעל פעלד האָט זיך גענוּמען ציהען בּיי דעם דאָי
זיגען זייט פוּן שליאַך. ס'איז געװאָרען נאָך טוּנקעלער אוּן
יכמוּרנער, ס'האָט געפעהלט, פוּן איין זייט, דער שניי אױף די
בּוימער, װאָס האָט פויהער אַ בּיסעל מעהר געלויכטען. אוּן
טרויעריג איז געװאָרען. אין דער סוּמנער פינסטערניש האָבען
זיך נאָר געהעצקעט די דריי פעדד אין שפּאַן, װי די רוחית.
װי דריי קוּרצע כװאַליעס האָבּען זי זיך געװיגט: איין כװאַליע
אַרױף, די צוייטע אַראָפּ. אוּן צװעלף פּאָדקעװעס האָבּען געי
קלאַפּט צוּם טאַקט, אַ מאָדנעם פּאָדקאָװע:שטײגערעל האָבּען זי"
אױיסגעקלאַפּט...

סענדערס בּויך האָט זיך פאַרקירעװעט אוּן אַ. קאַלטער
װינט האָט מיטאַמאָל גענוּמען בּלאָזען פוֹן הינטען; פון
דאָרטען -- װאוּ דער געפרױרענער דניעפּער שלענגעלט זיך
ערגצץ.וואוּ, די פערד האָנען גענומען דרעהען מיט די אויערען
אוּן ציהען שטאַרקער די לוּפט מיט די בּרייטע נ; {יעכער,

-- ס'אָ גס -- טראַכט בּיי זיך ר' סענדער, -- װאָס די לעצטע

6

יאָהוען הערט מען דאָ ניט פוּן װעלף. אַז ניט איז דאָס שַ
פּאַסקוּדנער - ווינטעל. פוּן הינטען בּלאָזט ער, וי דורך אַ רובע{
לאָזט ניט צוּ קיין ריה פוּן װאָלף צוּ די פערדישע געזער..

נאָר ער האָט זיך אַ פּנים דעם אָװענד אַרײנגענוּמען אין
קאָפּ אָפּצוּשרעקען פּאַנדדען, ריהרען איהם, דעם שטיינערנעם
קצב.יוּנג. פאַרגעסט סענדער, אַז אָקאָרשט האָט ער אַלײן אָנ
געשאָלטען נח פּאַנדרען, װאָס צר ,רופט אַרױס" גזלנים צוּ דעף
נאַכט-צוּ, שלאָגען זיך מיט זיי,,, אוּן הױבּט אָן אַ נײיע מעשה:

--- פּאַנדדע! מיראָן דעם , לעשניק"? (װאַלד שומר) האָכטוּ
געקענט? בּיסט נאָך אפילוּ דאַן געװען אַ שנעק, נאָר האָסט
איהם נאָך געדאַרפּט געדענקען. אַ װרעד אַ גױ געװען ,עלי-
הסנאָבּעל!" אַ יאַנדע האָט ער אַ אידיש קינד אין װאָלד ניט
געלאָזט קלייבּען, צַהאַ, געדענקסט טאַקע ?.. װאָס דען! זוּ װעסט
אוּם-שבּת ניט געהן קלייבּען יאַגדעם אין װאַלד, בּשעת בּאַלעבּאַ-
טישע קינדער לערנען פּרק.. אָנגעשטעלט האָט מיואָנען דער
פּריץ פוּן , הויפעל", ער זאָל איהם היטען דעם װאַלד, גויים זאָ-
לען קיין בּערװענעס ניט גנבענען, דאָלץ ניט האַקען, סכך נאַר
אידישע ככּות פוּנם יעלניק ניט קלאַפּען, האָט ער איהם אויס*
געבֿױט אַ היזקע -- האָט איהם דער פּריץ אױסנעבּױט, אַ
װיאָרסט פינף פוּן דאַנען האָט זי געמוּזט ערגעץ.װאוּ זיין, עט.
ליכע װאָרסט פאַר שקלאָװ,.. װאָס רעד איך -- אַ הײזקע 1 אַ
פּריץ װעט געהן בּוען אַ ,לעשניק" אַ הייזקע! יענער איז גע*
ווען קאַרג װי אַ הונט. אַ שפּענדעל האָט ער געזשאַלעװעט, אַ
,זעמליצנקע" אין דאָס געװען! הצַלבּ אין דער ערד, מיט אַ
בּלעכערנער פּושקע, אָהן אַ דנאָ, אָנ טאָט אַ קוימען. אָט אַזאַ
פּאַלאַץ האָט דאָס דער פּריץ מיראָנען אױיסגעבּױט, און אַן
אַלטען בּיקס האָט ער איהם געגעבען װאָס מאַכט אָן מעהר
רעש וי ער טרעפט., ענאַ! צָט האָנטוּ! אוּן טצָמער קוּמט אַ
גוי אַ כאַמרוּליע האַקען אַ בּוים - זערעיס איהם אױכבן אָרט!,
,אי יאַ אָטװעטשאַיו!,,, **) איך, דער פּריץ הייסט דאָס.

") און איך בִּין פאַראַנטװאָרטליך}

דך

איז אָבּער אָט דער מיראָן גאָר געװען אַ המן, אַ צורר
היהוּדים, װאָרים, דאַכט זיך, װער וייסט דאָס ניט, אַז אידען
האַקען ניט קיין בּוימער אוּן גנבענען ניט קיין האָלץ. ס'איז
ניט קיין אידישע מלאכה. װְאוּ האָט אַ איד העק אוּן זעגען אוּן
שליטענס אויף צוּ שניידען אוּן פיהרען געהילץ ?,.. אָבּער מיראָן
פלעגט זיך טשעפּען צוּ אידען. אַ קאָפּ האָט ער ניט געלאָזען
אויפהויבּען, פאָהרען אידען פוּן אַ יאַריד --- איז רעכט אוּנטערי
גנבענ נן זיך צװוישען די בּוימער, איפן שליאַך, אוּן שיסען אין
דער לופטען,,, כּדי אידען זאָל זיך, שונאי ישראל, אין האַרצען
אָפּרײיסען, אידישע פערד זאָלען זיך ,איספּודזשען" אוּן צעטראָ.
גגן כּאַד שרעק. פאַרבּלאָנדזשען זיך אידישע קינדער בּיים קלייי
ב.ן יאַגדעס אַבּיסעל אָן אַ זייט, ערשט אַהאַ! מיראָן, דער
קוּו נאָסער, װאַקסט אויס מיטן בּיקס אוּן לאָזט זיך נאָך זיי לוי-
פען. פריהער שרייט ער זיי נאָך ,לאָװי! לאָװי!* (כאַפּ! כאַפּ)
דערנאָך, אַז זיי זיינען װײט, שיסט ער אס אין דער לוּפטען
אוּן צעלאַכט זיך נאָך, דער מיאוּסער ערל, פוּן זיין חכמה.
קינדער פלעגען קוּמען אַהים טויט מיט די בּיינער, אָפּטמאָל,
געבּעך, מיט נאַסע מייטקלעלעך פאַר שרעק..

דאַרף זיך איינמאָל מאַכען, אַז ער טהוּט אָפּ אַזאַ שפּיצעל
מיט איצע.ח:ידל. האַסט איהם ניט געקענט? װי קוּמסטוּ איהם
צוּ קענען! דער ,חוֹזר" פוּנם קאָפּוסטער רבּין געװען. פּאַנדרע!
װאָס אַ ,חוזר" איז װייסטוּ דאָך, בּרוּך השם. אױך ניט.. אַ
,חוזר" איז אַן איבּערזאָנער בּיים רבּין, זאָל לעבּען. דהיינו:
דער רבּי זאָגט אָפּ אַ שטיק חסידות אוּן דער ,חוזר" געדענקט,
װאָס הייסט געדענקט! װאָרט אין װאָרט, װי פוּן סדוּר אַרױס,
אַ פּינטעלע װעט ער דיר ניט פאַרפעהלען, שפּילסט זיך מיטן
זכּרון פוּן אַ ,חוזר"? דער רבּי -- אַ חלוש, קען דאָך אוּמעטוּם
ניט זיין, איז אָט! פאָהרט אַרוּם דער חוזר אוּן טיילט איין די
חסידות פוּן קאָפּוסטער רבּין אין אַלע שטעדטלעך. אוּנזער מורה.
הוראה, זאָל לעבּען, מיינסטוּ פאָהרט אַלע מאָנטאָג און דאָנערש.
טאָג אין קאָפּוסט אַרײנכאַפּען אַ שטיק נייע חסידות ! סװאָלט
איהם ניט געקלעקט די הלת אױף המוציא. די עטליכע רובּעל

78

אַ. װאָך. װאָס ער נעמט,,. היינט איו דאָ ר' בּרוּך דער תוררי
אַמְאָל איז געװען ר' איצע דער ,חוזר". איז אָט, פאָהרט זיך|
אַזױ ר' איצע, עליויהעלום, פוּן קאָפּוּכטער רבּין קיין שקלאָװ,
צוּם דאַמאָלטדיגען מורה-הוראה, + עליו.השלום, טרעפט ער, הייסט.
דאָס,. ר' איצע, , מיט די האַלאָבּליעס אין מנחה אַרין". ס'א,
זוּמער-צייט אוּן ס'הױיבּט אָן צוּ װערען פינסטערלעך, האָט דאָךן
די איצע דער חוזר מורא ער זאָל ניט פאַרפעהלען אַ מנהה"
דאַװנען, בּעט ער דעם בּאַלעגאָלע ער זאָל אַ וויילעצקע בּלײבּען
שטעהן אוּן ער אַליין, ר' איצע, קריכט אַראָפּ פוּן ועגעל, רײיבּט
זיך אָפּ די הענט מיט פייכטע גראָז, געהט אַרײן בּיחידוּת אין
װאַלד, אַ. בּיסעל ווייטער פוּן שליאַך, אוּן שטעלט זיך לעבּען
אַ בּוים שמונה עשרה. ס'אין שטיל אֵרוּם. אַ מחיה. ר' איצע
שאַקעלט זיך אוּן דער בּוים, אױבּען, שאָקעלט זיך אויך. ר' איצע,
עליויהשלום, האַלט שוין אין בּוּקצן זיך בּיי ,,מודים אנהבֿו =
אוּן מיטאַמאָל, אינמיטען-דערינען : טראַך--טצך---טאַראַ--ראַך!...

אָט װאָס אַן ערל קען אָפּטאָן!.. פאַרשטעהסט דאָן,
מסתמא, אַליין, אַז ס'איז געװען מיראָן ‏ דער לעשניק. דאָס
האָט עו, דער ערל, אוּנטערגעטשיקעװעט ר' איצעיחסידל בּיים
דאַװנען אוּנטערן בּױם. אוּן אינמיטען דבקות, אינמיטען
התבּודדות, אױסגעשאָסען אין דער לוּפטען. דער בּאַלעגאָלע האָט
| די איצע:חסידל געפוּנ ען אַ געחלשטען, מיטן כּנים אין שישקעס,
מיט אַ בּלוּטיגען בּייל אויפן שטערען, צעקלאַפּט זיך, אַכּנים, בּיים
כּאַ: ען,. געמיינט שוין, שונאי-ישראל, אַז ער איז אַ הרוג, מ'האָט
אים קוים אָפּנעמינטערט,

איז אָט, זאָגט מען, אַז ר' איצע דער חור איז געקוּמען
צוּ זיך אוּן האָט זיך דערװאוּסט װער סהאָט אים דאָס אָפּגע.
טאָן אינמיטען שמונה עשרה, האָט ער, זאָגט מען, געשאָלטען
דעם ערל, אַז װעלף זאָלען איחם אויפפרעסען אוּן, אַז נאָר ד"
שטיווצל זאָלען פוּן איהם בּלײבּען אַלס סימן.. כּדי אַלע
זאָלען וויסען, אַז ס'האָט איהם דער אױבּערשטער בּאַצאָהלט,
איהם אוּן ניט קיין אַנדערען..,

ווינטער-צייט, אין עטליכע חדשים אַרוּם, פאַר תגא, הױבּט

פױ

זיך אָן בַּיי ‏ די גױים אַ שלעפּעניש און אַ טובלעניש כונם
,יוזעל", אוּן בּיי אידען, להבדיל, אַמאָליגע צייטען, פלענט מעף
פאָהרען צוּם רבּין אױף ,ניטל"י), נעמען אַ בּיסעל משקה בּיים'
רבּינט טיש אוּן זינגען אַ ניגוּן, פאַרקאָכט זיך בּיי מיראָנען די
טרפהנע בּלוּט.., פון גלח האָט ער געװאוּסט, אַז אידען האָבּען ‏
געטאָן דאָס רעכט דעם ,יועל" זייע יען, אוּן אַז אידען פאָהרען
מיט שליטען צוּם רבּין קיין קאָפּוּסט אין דער נאַכט פוּן זייער
חגא האָט ער איך געװאוּסט. האָט זיך א'ן איהם אָנגעצוּנדען
אַ העליש פייער, האָט זיך אין איהם, איינמאָל פאַר אַלעמאָל:
היינט בּיינאַכט מוּז ער מאַכען אַ אידען פאַר אַ קאַליקע ! האָט
ער ק'דםיכּל גוּט ,אַרײנגעגאָסען אין לאָמפּ", כֹּדי אָננעמען זיף
מיט טרפהנער גבוּרה, אוּן דערנאָך אָנגעלאָדען דעם אַלטעך
קרעמנאָווען בּיקס מיט שראָט. ניט מיט קוילען, נאָר מ'ט שראָט!.
װי מען געהט שיסען פױיגלעך, טאַקע מיט דער כּונה צוּ קאַ-
ליעטשען, ניט דערשיסען אױיף טױט -- נאָר קאַליעטשען. מען
האָט דערנאָך געפוּנען דעם בּיקס -- װייסט מען, לעבּען די
צעגריזשעטע שטיוועל האָט מען דעם ביקס געכוּנען..

געמאַכט די שעהנע הכנות, געהט זיך מיראָן אַרױס פוּן
זיין זשעמליאַנקע מיט צעשפּרייטע טריט אוּן מיטן בּיקס פאַר.
װאָרפען הינטערן פּלײצע, מעשה גבּור, אוּן רוּקְט זיך צװוישען
די פאַרשנייטע בּוימער צוּם שליאַך, אפשר װעט אַ אידישע.
פוּהרעל אָנפאָהרען, װעט ער שױן ויסען װאָס צוּ טאָן, װעט
ער זיך אָפּרדעכענען פאַרן ,יוזעל" װעט ער. אוּן װי ער געהט
אַזױ, -- ערשט עס בּאַװײזט זיך איהם צװישען די בּױמער אַ
גרינער פייערל, דערנאָך צוויי פייערלעך, נאַ, טראַכט זיך מי-
ראָן אין זיין שכּורן קאָפּ, קױם דערװאַרט זיך אויף אַ ושי
דאָווסקע שליטען מיט אַ לאַמטערנע, מיט צויי לאַמטערנעם,
מיט דריי לאַמטערנעס,,. גיבּ נאָר אַ קוק, ויפיעל גרינע לאַמי
טערנעס! אַ שמחהה אױף אידען! ג;הרגעט אונזער גאָט און
פרעהען זיך. װאַרט, װאַרט!.,

*) ,ניטל" --- אַ חסידישער יום-טוב, אַ מין צוּלחכצ"ס-פאַראַדע אויף?
סילוועסטער.

50

און, רעדענדיג צוּ זיך אַװי קריכט ער מיט די ידים
אָכן ציקס, הינטערן פלייצע, נאָר פוּן די עטליכע גרינינקע
פייערלעך זיינען דערװייל געװאָרען גאָר אַ סך פייערלעך, זײ
האָבען זיך צעשאָטען אַרוּם איהם. ואוּ ער גיט זיך אַ קעהר,
דערזעהט ער גרינע פייערלעך, פוּן די גווּטע סמנים!.. און
בּאַלד דערהערט ער שון אין שניי עפעס װי גנבהשע טריט
אוּן אַ מאיומדיגען שטילען װאיען, פוּן די געשמאַיאַקע זאַכען!
עפעס גאָר ניט קיין אידישע קולות, װאָס ?.. הױבּען אָן אונוער
מיראָנטשיקען צוּ לױפען קאַלטע יאַשצערקעס איבּערן רוּקען
ערשט דאָ טשוכצט ער זיך אויס. נאָר צוּם שיסען קוּמט עס
ניט. װאָרים װאוּ װעט ער דאָ שיסען! אַז רבּי װאָלף מיט
ר' ,װעלוולען", מיט ,װעלוועליכען" מיט די קליינע , װעלװע.
לעך" זיינען שוין לעבען איהם.. ער װי?ל ליפען, נאָר וואו
װעט ער דאָ לויפען! אַז ער איז אַלײן פאַרקראָכען צװישען
די געדיכטסטע בּוימער אוּן איז אַרוּמגערינגעלט מיט דער שעה.
נער חברה פון אַלע זייטען, הױבּט ער אָן פאָכען מיטן בִּיקס
אַהין אוּן קלאַפּט זיך אָן אָן אַ בּוים, מיטן בּיקס אַהער -- אוּן
קלאַפּט זיך וייטער אָן אָן אַ בּוים.,

די ערשטע, פאַרשטעהט זיך, דערנעהנטערט זיך צוּ איהם
די װאָלפיכע, וויסען דאַרפסטוּ, אַז מען טרעמט זיך, חס.ושלום,
אין װעג מיט װעלף -- האָט מען פריהער פאַר אַלץ צוּ טאָן
מיט דער נקבה מיט זײערער. זי געהט דאָס פאָראויס, זי, הייסט
דאָס, אין בּיי זײ די גאַנצע אשתיחיל, פיהרט אָן מיטן ראַזבּאָי
אינמיטען װאַלד, זי מאַכט דאָס די ערשטע בּרכה איבּער דער
שחיטה, אוּן נאָך איהר -- פּאַלען שוין אָן די זכרים.., ניט אלל.
נער אוּן נים צוויי און ניט דריי, מיט די שעהנע אויגעלעך,
פוֹן די גוּ--וּטע סימ.,. האַ 1 ? -- אַזױ האָט פּלוּצלינג ר' סענדער אלי
| גערגעריטען זיינע ,סימנים" -- קוק! פּאַנדרע ! װאָס איז דאָס דאָר.
טען! װצה איז מיר ניט געשעהן! קוּק, קוּק! שמע ישראל!י

81

5 ,2

געווען טאַקע װאָס אָנצוּקוּקען. צװישען די סאָסנעס, בּיים
עק פּוּן דער זייטיגער פעלד אין װאַלד, זיינען טאַקע אַרױסגעי
שפּרוּנגען צוויי גרינע, שװעבּעלדיגע פייערלעך; אוּן נאָך זײ --
צוויל פּאָר קלענערע פייערלעך... נאָר איידער נח פּאַנדדע האָט
זיך אַ ריהר געטאָן, האָבּען שוין די פערד דערשמעקט די חיות,
האָבּען זיך מאוימדיג צעהירזשעט אוּן די גריװעס האָבען זיך זײ
געשטעלט דיבּאָם. צעיאָגען זיך אוּן אַנטלױפען איז שוין ניט געי
וען װאוּ. די װעלף האָבּען זיך, װײזט אוס, געדעקט מיטן
ווינט, װגס בּלאָזט כּוּן הינטען, אוּן אָפּגעשניטען זי דעם שליאַך
גאָר פּלוצלינג, נאָר איין ,שמענדריקע", דער אינגסטער פערי
דעל, האָט זיך געכאַפּט רייסען, װאַרפען זיך, װי אַ בּןיהיד
פאַרן אָפּשמײסען איהם. ,דזשירקעליכע" אוּן ;שמאַרעװאָז" זיינצן
מיט אַ שפּרוּנג אױף צוריק שטעהן געבּליבּען אַראָפּגעלאָזען די
קעפּ צױּ די פאָדערשטע פיס, עפּעס אַזױ טרועריג, מיושבדיי
נאָר די שקוּרע האָט אויף זיי אינגאַנצען געציטערט. דזשירקע?
ליכעי; די קליאַטשע, האָט זיך מיטאַמאָל דערמאָנט, װאָס די
מומע האָט איהר אַמאָל אָנגעזאָגט, װאָס מען טהוּט בי אַזא
צרה.., אוּן האָט צעוויגט איהרע שווערע פאָדערשטע פּאָדקאָװעס.
גענוּמען קלאַפּען מיט זיי אין שנייאיגען שליאַך אַרין, זעץ נצָך
זצץ, זעץ נאָר זעץ. קוּקענדיג אויף איהר, האָט ,שמאַרעװאָז"
אויך גענוּמען טראַסקען מיט די פיס, אוּן נאָך איהם האָט זיך
'שוין,שמענדריקע* אויך צעכראַצּדעט אוּן גענומען נאָכטאָן וי
בּיידען. אַלע דריי האָבּען זיך דערבּיי אויסגעדרעהט אין די הֹאַי
לאָבליעס װי אַ פעכער, רעכטס אוּן לינקס אוּן ,שמאַרעװאָז"
אינדערמיטען, כּדי אויסצוציהען דעם פראָנט, אוּן מיט די פיס
בּאַװעגט, װי שערער-יוּנגען מיט גרויסע שערען, טאָמער שפּרינגט.
צוּ אַ װאָלף צוּ די אַראָפּגעלאָזטע הצלזער זאָל ער, דערװיילע.
װאָס, כאַפּען מיט אַ פּאָדקאָװע איבּערן קאָפ.

82

בּיים שװאַכען אָפּשײן פוּן שניי האָט זיך פוּן דער זייט
אאַװֹיזען אַ װאָלפיכע, אַזױ גרויס װי אַ קאַלבּ. כּמעט אויסגע.
צויגען אויפן בּויך האָט זי זיך גענעהערט, װי א קאַץ, װען זי
קריכט צוּ אַ פױגגלע. די מאָרדע מיט די פאַרשניטענע אויערען
האָט די װאָלפיכע געהאַלטען צװישען די לאַפּעס אוּן די שוע'
געלדינע אויגען קוּקען קרוּם אַרױף צוּ די פערד, װי די פערד--
צו איהר, אַזױ קוּקט זי צוּ די פערך, אוּן נאָך איהר צװיי ינ.
גע וועלף -- לערנען זיך, אַפּנים, פוּן דער מאַמען, מאַכען איהר
נאָך. ס איז אַלץ וועלפישע סטראַטעגיע, כּדי אָנשרעקען די פערד
צוֹם טױט; װעלפישער היפּנאָז אי דאָס, כּדי די קױבּנות זאָלען
גאָר קיין תּקומה ניט האָבּען, ניט האָבּען קיין כֹּח צוּ שטעלען
זיך אַנטקעגען,
= דאָס אַלץ האָט נאָר געדױערט איין מינוּט. אַ מינוּט פוּן
מאַרשטאַרונג בּיי ר' סענדערן אוּן צעטוּמעלטקײט בּיי נח פּאַ.
דרען, די פערד האָבּען אין דער מינוּט ניט געפיהלט קיין האַר
איער זיך, האָבּען זיי אַליין געזוכט װי זיך צוּ בּאַשיצען, דער
פשרדישער חוּש פוּן זייערע אוּר-עלטערען האָט זיי געלערענט.
אָּער אין דער צווייטער מינוּט איז שוין פּאַנדרע געקוּמען צוּ
זיך, מיט איין פלינקען בּויג האָט ער אַרױסגעכאַפּט, פון אונ.
טער די היי אין בּויד, דעם שװערען איזערנעם לֹאָם, מיט
וועלכען מען לעהנט אוּנטער די שליטען וען זי בּלײיבּט שטעהן
אויד אַ גליטשיגען בּאַרג-אראָפּ, אוּן מיט װעלכען מען הױבּט
אויף די שװערע קוליעס סחורה פוּן װאָנען, װען מען דאַרף זײ
אַרױסקײיקלען,. ער האָט אַ נעם געטאָן דעם לאָם אין דער
דעכטער האַנט, װי אַ קאָזאַק זיין פּיקע, אוּן די לייצעס אין
דער לינקער האַנט. דערביי האָט ער זיך אַ שטעל געגעפען,
וי גרויס ער איז, מיט איין פוס אױף דער קעלניע אוּן מיט
דער צווייטער פוס איף אַ האַלאָבּליע. אַצינד זאָל זי קומען
עוועלוועליכע* מיט איהרע בּנים!.

אוּן װעלוועליכע האָט זיך ניט געלאָזען בּעטען, פּאַמעלעך,
וי אין טריאַטער, הױיבּט זי אָן צוּ הױבּען די פאַרשפּיצטע
מאָרדע פוּן צװוישען די לאַפּעס, אוּן הױיבּענדיג אַזױ די גרינע

83

פייערען פוּן די אויגען, ציהט זי אויס אַ מאוימדיגען װאָי, װעלי
כער װערט אַלץ שטאַרקער, װאָס העכער זי הױבּט אױף דעם
זשעדנעם קאָפּ, אוּן עס דאַכט זיך, אַז זי ציהט די פײערען
אין די אויגען, אוּן דאָס װיסטע װאָיען -- פוּן דער שנייאיגער
ערד אַרױס... אוּן נאָך איהר, די געטרייע בּנים איהרע, טהוען
אַלץ נאָך װאָס די מאַמיכע טהוּט. אַזױ אַ פֹּאָר מאָל נאָכאַנאַגד.
א װאִיע אוּן אַ קריך-צוּ, אַ קריך.צוּ אוּן אַ װאָיע.

-- אוּ--אוּ--וואוּ--אוּ !.,. -- ציהט זיך דער וועלפישער הו
געריגער געװיין איבּערן װיסטען שטיק פעלד אין װאַלד. אַזײ
פאַרװאָגעלט אוּן אכזריותדיג הערט זיך עס אָן. װי װען חית.
יתומים װאָלטען זיך געקלאָגט פאַר די צוויי מענשען אױף דער
קעלניע: מיר ווילען דען צערייסען אייערע פערך! מיר זײינען
טוט הוּנגעריג ! וועה--ווצה--וועה!...

אַ גרויל איז פּאַנדרען דוּרכגעלאָפען איבּערן רוּקען. דער
זעלבּער גרױל האָט זיך, דאַכט זיך, איבערגעגעבּען די פערד
דוּרך די לייצעס... װייל די פעל האָט אױף זי אָנגעהױבּען
דריבּנע צוּ ציטערען, אוּן אַ מין פערדישער פאַרשטיקטער קרעכץ
האָט זיך געריסען פוּן זייערע אַראָפּגעלאָזטע נאָזלעכערי.

פּאַנדרע האָט דערפיהלט, אַז מען טאָר אַצינד קיין אייני
ציגע רגע ניט פאַרלירען. האָט ער, כּמעט ניטווילענדיג, שטאַרק
אַ ציה:געטאָן מיט דער לינקער האַנט די לייצעס, ניט אַרױס.
לאָזענדיג דעם לאָם פוּן דער רעכטער, אוּן שאַרף אַ פייף גע*
טאָן מיט די ליפּען, איבּערגעשניטען די סוּסים זײער הינערי
פּלעט,,,

די פערד האָבען גלייך דערפיהלט אַ האַנט פון אַ מצנשען
אוּן פון אַ בּאַשיצער איבּער זִיך, האָבּען זײ אַלע דרי" װי
צוּזאַמענגערעדט זיך, ראַפּטוּם אַ ריס געטאָן די בּויד פוּן אָרט אוּן,
הירזשענדיג אוּן מיט אַראָפּגעקװעטשטע אױערען, צעטראָגען ויך,
װי די רוּחות, גלייך אויף די װעלף, גלייך אױף זיי.

פונם שטויס איז רי' סענדער געקומען צוּ זיך און גענוֹי
מען שרייען ; ;אַטוּ! אַטוּ! אַטוּ!." אַ סגולה צי װעלף אי
אַזאַ געשריי, ,אַטוּ! אַטוּ!,ף האָט פּאַנדרע אוּנטערגעכאַפּט מיט

84

| אַ בַּרוּם-צּאַס אוּן, שטעהענדיג אױף דער קעלניע, אָנגעציעלט
זיך מיטן לֵאָם אין דער קרוּם. אוּן װידער צעגאָרגעלט זיך, װײ
פון אַ פּוסטער פאַס אַרױס:. |

-- אַ טוּואו! א כאָלעויע אין אייך! /

פוּן אַזאַ פּלוצליכען געשריי אוּן אָנפּראַל פון דער בוד
האָבּען זיך די װעלף אַ מאַרדעװע געטאָן אױף צוּריק, געלאָ.
זען דוּרכלויפען די שליטען, נאָר בּאַלד האָבּען זיי זיך געכאַפּט,
אַז די וועטשערע. מיטן געשמאַקען פערדען-שווייס אַנטלױפט פון
זיי, האָבּען זי זיך אַלע דרי אַ לאָז געטאָן נאָכיאָגען. די
װאָלפיכע פוּן איין זייט, די וועלפלעך פוּן צװייטען זייט.

כֹּחה האָט מעהר די װאָלפיכע אוּן כיטרעקייט -- אױך.
פאַרלויפט זי די פערד דעם וװעג, אָט אָט, דאַכט זיך, ווערט
זי צעטראָטען ! אָבּער פוּן אוּנטער די פערדישע פּאָדקאָװעס גיט
זי זיך שלאַנגיש אַ דרעה:אויס אוּן ציעלט זיך אַ כאַפּ צוּ טאָן
,דזשירקעליכען", די קליאַטשע, בּיים אַראָפּגעבּױגענעם האַלן..

רי' סענדערן האָט אַ שוינדעל געטאָן אין די אױגעף
אַלץ האָט זיך איהם אויסגעמישט: די האַלבּימשוגענט יללה פון
די וועלף, דאָס צאַפּעלדיגע היר זשען פוּן די פערד, דאָס סקריפּען
פוּן בּויד, דער געקלאַפּ פוּן די קאָפּיטעס. גאָר נאָהענט לענען
איהם האָבּען זיך אויפגעריסען צװויי וועלפישע פּיסקעס מיט פאַר.
סקאַליעטע צייהנער. , שמע ישראל!" בּאַלעבּעטשעט רי סענדער
מיט האַלבּ-געחלשטע ליפּען,.. אוּן אינמיטען מיש.מאַש גיט,
דאַכט זיך, פּאַנדרע, זיין שמייסער, אַ בֹּרוּם פוּן בּויד אוּן, שטע.
הענדיגערהייט, אַ שטױס מיטן שװערען לאָם פוּן די קאָזלעס
אַראָפּ, אוּן גלייך נאָך דעם אַ מאַך מיט בּיידע אָרעמס, װי מיט
פליגלען, ער פליהט דאַכט זיך!. אַ מוראדיגע יללה שאַלט אױף
פון אונטערן שליטען, אוּן די פערד צעשפּרינגען זיך אַלץ
ווילדער, אַלץ ווייטער אוּן װייטער אין אַ מין געשלענגעלטען
גאַלאָטּ, האַלז אוּן נאַקען װועלען זי בּאַלד בּרעכען! , שמענדרי.
קש" שלעפּט לינקס אוּן ,דזשירקעליכע" גיט זיך אַלע װילע אַ
װאָרף אױף רעכטס. אוּן ,שמאַרעװאָז" -- אינדערמיטען קען
זיך קֵייךְ עצה ניט געבּע. און מיטאַמאָל װערט סענדערן

. 5

שװאַרץ פאַר די אויגען, ער זעהט מעהר ניט קיין װייסשן
שׂליאַך: די בּויד גיט זיך אַ זעץ אוּן פּלײבּט שטעהן, ר' סעני
דער גיט זיך אַ האָצקע אױף הינטען, קױם װאָס ער דערכאַפּט
זיך מיט בּיידע הענט פאַר דער קעלניע, שטיקער שניי פאַלען
איהם איבּערן לאָפּ פוּן די צעטרייסעלטע בּױימער, בְּלייבְּט שר
אַזױ זיצען, איינגעקלאַמערט, װי אויף אַ משוּפּעדיגען דאַך. ער
קוּקט זיך אוּם -- די פערד האָבּען די בּױד פֿאַרטראָנען, צוי
שען טאָסנעס, אויף אַ בּאַרג;אַרױף אוּן שטעהען, זיי שגאַרכען
נאָר װי צעריסענע בּלאָזיזעק, און,, ניטאָ מער קיין װעלףן
אָבּער אויך פּאַנדדע איז מעהר אין שליטען ניטאָי.

רי סענדער הױבּט אָן צוּ טאַפּען אָרוּם דער קעלניע, וֹה
אין הינערפּלעט, אַ קאַלטער שוייס זעצט איחם אַרױס פון אה"
סער זיין װאַטאָװער בּאַלענאָלישער היטעל: געװאַלד, רבּונוּ של
עוֹלם! װאָס טהוט זיך דאָ היינט אַרוּם איהם!...

ר' סענדער גיט אַ כאַפּ די אָפּנעלאָזענע, פאַריתומטע לי.
צעס, װעלכע זיינען אָקאָרשט געװען בי פּאַנדדען אין זיין
שטאַרקער האַנט, אוּן איצטער שלעפען זיי זיך אַראָפ.קצלניע,
אויסגעטונקט אין שניי,,, ער פּרוּבט אַ ציה טאָן אַהער, אַ
ציה טאָן אַהין, נאָר ס'איז אַן אוּמױסטע טרחה! די פערד האָי
בּען זיך פאַרקלעמט צווישען די בּוימער, פּאַרקראָכען בּיזן האַלוּ
אין משופּעדיגען באַרג שניי זיי שנאָרכען נאָר אוּן װאַרפען
מיט די קעפּ אוּן מיט די צעפּלאָטשעטע גריװעס, װי זיי װאָלטען
זיך געװאָלט אָפּטרײסלען פוּן אַ גרויסען איבּערגעלעבּטען שרעק,
אִויסטשוּכען זיך פון אַ שװערען חלום.. אָבּער פּאַנדרע, נת
פּאַנדרע, איז ניטאָ!
{ = דרעהט סענדער אס דעם קאָפּ אויף הינטען אוּן אֵצֵי
שרייט זיך מיט געבּעט, װי הושענא-רבּה אַרוּם בּעלעמער:

-- נח! נחה!' ניי--ען!

ענטפערט איהם פוּן װואַלר אַ װידערקול., קרימט איהם
איבּער אין דער װיסטעד פינסטערניש: |

= ניל--איי-עך !

-- געװאַלד געשויען! -- שעפּטשעט ר' סע:דער מיט
אָפּנעשטאָרבּענע ליפּען, -- זיי האָבּען דאָך איהם פאַרצוּקט דעם
יוּנג... דאַכט זיך אַלײין געואָגט -- ניט רעדען אין אַ בייזער
שעה,, אַ גלגול האָט מיך געצויגען פאַר דער צוּנג: װעלףן
ועלף !,.. טו, נאַ דיר וועלף!.. |

פוּן די פערך האָט געזעצט אַ װייסע פּאַרע. פוּן ,דושיר.
קעליבעס" מויל, װעלכע איז געווען פאַרקלעמט פּאָפּערעק, צװי.
שען צויל שטאַמען, האָט געקאַפּעט מיט געדיכטע שטיקער
שוים,., זי האָט געקרימט איין אױג צוּם בּאַלעבּאָס, מיט צער.
בּעלי-חיים געקייקעלט דאָס װײס:אַפעל, װי אַ האַרטיגעקאָכטע
אי: -- ,7 סענדער, מיר איז קאַלט! כ'װעל מיך נאָך חס.
זֹשׁלום צוקיהלען !..,

ר' טענדערן אין אָבּער גאָר ניט געלעגען אַצינד אין
קְאָפּ צוּ טרײיבּען קאַטאָװעס מיט זיין קליאַטשע. מיט בּיטערניש
האָט ער זיך דערמאָנט אָן דער מעשה מיטן בּער, װאָס ער
האָט היינט דערצעהלט פאַנדרען פאַרנאַכט.,, אוּן װי דעם טאָ.
טענס פערד האָבּען פאַרטראָגען די בּויד אין אַ שמאָלער סטעזש:
קע אין װאַלד, אויך דאָס אין מקוּיט געװאָרען, אָט האָסטוּ דירי
{סטעזשקע"! נעכטיגען װעט ער דאָ הײגט..

-- נח! נה! -- האָט ער זיך אַ פאַרצווייפעלטער צעשריען
אין דער נאַכט אַריין,

-- ניל--עך! -- האָט איהם איצערגעקרימט דער וידער.
קָוֹל, פּאַראיידעלט זיין בּאַלצנאָלישע שטים : אָט אַזױ דאַרף מען
שדייען אין פינסטערען װאַלד, ניט װי דוּ, גראָבּער-יונג!

נאָר גלייך נאָכן װידעריקיל האָט סענדער דערהערט אַ
שװאָכע שטים ערגעץ.וואוּ אין דערווייטענס:

}רענעדדניעגע..‎ =

אַ ציטערניש פון פרייד האָט סענדערן דורכגענומען אַלע
גלידער: סאין דאָך נח! ער לעבּט דאָך דער יוּנג! ער איז
גאַנץ ,., מיט מיה אוּן מאַטערניש, װי אַ גרויסער אַלטער זשוק,
האָט זיך ר' סענדער מיט אַלע זינע פּעלצען, וייניט.איך
אַרױסגעקאַראַבּקעט פוּן דעם משופּעדיגען שליטען, געלאָזען די

87

פערד אױיף גאָטס בּאַראָט, געכאַפּט לויפען אָפזױכען דעם שליאַך.
אוּן לויפענדיג געשויען מיט אַלע כְּהות:

-- נחה! נח!

-- פעיענדער! -- האָט זיך שון גאַנץ קלאָר דערטראָגען
פּאַנדרעס קול פוּן װאַלד.

| -- הע! װאָס איז! -- האָט זיך סענדער צוּנעהערט. ער

װאָלט געמעגט שװערען, אַז פּאַנדרעס קול בּרוּמט מיט נצהו.
עפּעס גאָר ניט װי בּיי אַ פאַרצוּקטען מענשען!

צוימאָרגען, גאַנץ פריה, אי שטאָדט געגאַנגען אויף
דעדלעך, אין שקלאָװער מאַרק, לעבּען בּאַלעגאָלישען צעך, אויפן
בּרוּדיגען שניי -- אין געלעגען אויסגעצויגען אַ גרױסע, גרױע
חיה, מיטן געלען בּויך אַרױף. איהרע צײהנער זינען געװען
אויסגעשטשירעט אוּן פאַרבּלוטיגט, איהרע לאַפּעס -- צוּזאַמענגע.
קאָרטשעט אוּן פאַרגליװערט. אוּן דער האָריגער עק -- אױסי
געשטרעקט, דויך איהר צעקאַליעטשצטען האַלןאוּן-נאַקען איו
איהר געווען דוּרכגעשטאָכען אַ שװערער אייזערנער לאָם; כּדי
דער צולם זאָל זעהן בּאַשײנפּערליך, װי אַזױ פּאַנדרע האָט וי
חיה דערהרגעט.,, און גלאַט -- א קשיה אױף אַ װאָלף, טאָמער
פאַרטאַיעט ער זיך, טאָמער לעבּט ער אָפּ. טוּ ליגיזשע אַז דו
ליגסט!

דער העלד פוּן טאָג, נח פּאַנדרע אַליין, האָט זיך ניט
געוויזען, מחמת בּאַשײדענקײט איז ער בּעסער געשטאַנען אין
צעך, בּיי דער סטאָיקע, אוּן געמאַכט אַ כּוסה מיט חברהישמיי.
סער, אָנשטאָט איהם, מיטן בּייטשישטעקעל אוּנטערן אָרעם, איז,
אינמיטען אָנגעלאָפּענעם עולם, געשטאַנען ר' סענדער פּאַרדאָן
מיט זיין אייגענעם כּבוד אוּן האָט פּאַװאָליע אוּן פּאָדראָבּנע
דערצעהלט, װאָס פאַר אַ נסים ס'האָט מיט זײ געטראָפען פאָ.
ריגע נאַכט, אין קאָפּוּסטער װאַלד; אוּן װאָס פּאַר אַ שװאַרצע
גבוּרה ער האָט אין זיך אָט דער נח פּאַנדרע -- זיין שמייסער,

8

װער זאָל עס גלױבּען: פליהענדיג הענדומיפּענדוּם מיט בּוֹיד
אוּן מיט די צעוילדעװעטע דויי פערד דאָט ער נאָך כּאַרטיג
געמאַכט אַזאַ שטיקעלט אַרבּײיט. ניט איין האַנט אוּן שטעהענ
דיגערהייט, איז ער אָט דער ,װעלװעליכען" פאַרפאָהרען מיטן
לאָט אין גאָרגעל אַרֹיין, אוּן הצָט זי, װי איהר זעהט, ,אָטראַזוּ"
(ג; ייך) צוּגעשפּיליעט צוּ דער ערד..,. אמת, מחמת האַסטיגקײט
האָט זיך פּאַנדרע, בּמחילה, אַלײין איבּערגעקוליעט אוּן אי
אַרויסגעפלויגען פוּן שליטען, אוּן טוענט װי אַזױ? מיטן קאָפּ
דער װאָלפיכע אויפן בּויך, כאַינאַ! אַן אַנדערען װאָלט זי נאָך
מים די נעגעל אַלײן דורס געװצן. נאָר פּאַנדרע איז גלייך
אױיפגעשפּרוּנגען אוּן גענוּמען זעצען איהר מיט די שטיװאַלעס
אין פאָרענט,,, אָט װי איהר זעהט! אַלע ריפען האָט ער איהר
צעפּראָכען, אַ לאַטקע געמאַכט פוּן איהר, האָכּען די קלענערצ.
וועלפלעך דערזעהן, אַז זי אעת-חיל איז געכאַלען, זיינען זי
פוּן פּאַנדרען אַנטלאָפען, װאוּ דער עװאַרצער כעפער װאַקסט.,
אַז מיר האָבּען זיך דעונצָך, נאָך אַ שעה שרייען, געפוּנען אין
װאַלד, איז ער אױף מיר אָנגעגאַנגען, אָט דער פּאַנדרע, אַ
צעפלאַמטער,, אַ צעיאַכמעטער, מיטן לאָם אויפן פּלייצע. אוּן
אויכן שפּיץ לאָם פוּן הינטען אין איהם אַראָפּגעהאַנגען אָט די
, וועלוועליכע", װי אַ הענגעל פיש בַּיי זלמן דעם פישער. זי
האָט נאָך נעמאַכט מיט די לאַפּעס, אָט די בּריהכע, אוּן דאָס
טרפהנע בּלוּט האָט איהר נאָך גערונען איבּער פּאַנדדעס פּעלץ,
אַז די פערד האָבּען דערשמעקט דעם ריה פוּנם דערהרגעטען
װאָלף, האָבּען זי וייטער געװאָלט צעטראָגען די בּױך,. מיט.
מאַטערניש האָבּען מיר די דריי סוּסים אַרויסגעפיהרט אוױפן
שליאַך, פוּן צווישען די בּוימער אַרױסגעשלעפּט, אוּן אַ װאָרף
געטאָן זײי דעם געהרגעטען װאָלף צוּ די פיס. נאַט, פערדישע
קעפּ, זעהט! ,שמענדריקע" מיינער האָט איהם נאָך מכבּד גע-
וען מיט דער קאָפּיטע איבּערן קאָפּ. װאָס זאָגט איהר, פאֲרי
ענדינט סענדער, וי ער האָט זיך דאָס צעכראבּרעט מיין תכשיט!
אויף אַ. געממיתטען װאָלף איז אַזאַ לאָשעק װי ,שמענדריקע"
אויך אַ גבּור !., |

09

; פצטעריזשאָמט, דער סקאָרניאַק, האָט אָפּנעקױפט די פֹעֶל.
: פאַר די פּאָר קײרבּלעך, װאָס פּאַנדרע האָט אָפּגעלײזט, האָט שר
מכבּד געװען אַלע בּאַלעגאָלעס אין צעך אוּן האָט אינגאַנצען
. געװואוּנען זייער האַרץ. װאָרים פוּן דאַמאָלסט אָן האָט מען איהם
אַרײינגענומען אין ,חברה בּייטש" אוּן ער איז געװאָרען אַ. יי
| עריגער, מ'האָט געקריגען דרך-ארץ פאַר פּאַנדרען, אוּן אידישע
. דינטטמטידען האָבּען איהם נאָכגעקוּקט פוּן די גענסטערלצך איך
אַלע ‏ גאַסען,

= אָבּער מעהר פאַר די בּאַלעגאָלעס אוּן מעהר פּאַר די
דינסטמיידלעך האָבּען פוּן איהם אָנגעקװאָלען די אידישע תדרי
אינגלעך, זיי װאָבען אַלעמאָל פאַרנעטערט פּאַנדרעס גבה"ה
יאמֵילוּ דאַן, װען ער איז נאָך געווען אַ לאָטרע, אַ קעכישנגן
װען אַלע האָבּען נאָך זיין נאָמען ניט געקענט הערען,. ה",
חברה קלײנװאַרג, האָבּען אַלעמאָל געהאַלטען, אַז פאַנדרט איו
אַ פאַרשטעלטער שמשוףהגנור אין אַ פאַרשמאָלצעװעטער פַֹּי
- דיאָװוקע... אָבּער אין איין העלען טאָג װעט ער נאָךְ אויפשטעהן
אוּן אויסלייזען שקלאָװער אידען פוּן גלות... אצינד, נאָך דער
| מעשה מיטן װאָלף, האָבּען זיי געזעהן בּאַשײנפּערליך: כִּי הוא
זה! אַז ס'איז טאַקע ער, שמשון.הנבּור, עליו השלום, מיט די
ביינער,,. זיינער אַ גלגול! אוּן דער װאָלף -- דאָס איז דער
יוּנגער לייבּ, װאָס שמשון האָט צעריסען מיט די בּלויזע הענט!
איי װאָס, װאוּ אין דער האָניג, װאָס שמשון הגבּור האָט דערי
גאָך אַרױסגענוּמען פוּן לייבּס בּויך, לױפענדיג צוּ אַ שיקסע ‏
קיין תּמנה! יאָ, טאַקע, ואוּ איזן דער האָניג! דער האָניג, דאָט
איז. דער שיטערער דיעגעכץ מיט װעלכען פּאַנדערס פינגער זי
נען שטענדיג אויסגעשמירט. עפעס מאָדנער האָניג! שװאַרץ.
בּרוין איז ער, דער האָניג, ער עפּושט אונטער און לאָזְט זיך
; שווער אָפּװאַשען, נאָר אויף אַ גבּור פרענט מען קיין קשיות נִיט.

0

פּאַנדרע חתנט זיך,

4

אוּן ר' סענדער האָט אויפגעהױבּען זייגע שפּאַקולען מיט
די מעשענע האַלאָבּליעס אוּן דערזעהן, אַז נח פּאַנדרע אין אַ
יונג מיט בּיינער, אַז װאָס ער טהוט אין מיט מזליבּרכה, אוּן
מאַר װאָס עה נעמט זיך -- בּרענט דאָס בּיי איהם אונטער די
הענט. ועלף וילען איהם צערייסען -- פֿאַרקױפט ער זייער
פּעל, בּאַלעגאָלעס פאַרגיגנען איהם ניט זיין נייע פּונסה --
ווערט ער גאָר בּיי זיי דאָס אױבּערשטע פוּן שטױסעל. דער
מורא.חודאה אַלײן האַלט פוּן איהם, אוּן השובע בּאַלעבאַטים
שלאָגען זיך פּאַר אַן אָרט בּיי איהם אין בּױד, -- איז איהם
גאָר איינגעפאַלען, ר' סענדערן, אַז מ'דאַרף איהם פאַרשדכנען,
פאַנדדען, אוּן מיט וֹעמען? טאַקע מיט דער אײגענער
מיזינקע, מיט מערינקען, |

מ'װאָלט פריהער מיט א יאָהר געװען רעדען זין טאָכ.
טער אַזאַ שידוּן, װאָלט ער צויי מאָל אויסגעשפינען, ערשטעבס,
אין נח פּאַנדרע, פאַר זיין פּריזיו, געװען בּאַקאַנט אין גאַנץ
שטאָדט אַלס אַן אַױסװאורף, אַ לאָטרע, שמחהלע טוּרערוּס
חברל, אַ חשוּד בּיי פרומע אידען אױף טרפה.. אוּן צווייטענס,
האָט גאָר ר' טענדער געטראַכט פוּן אַ בּןתּורה, פוּן אַן אָרײ
מען ישִיבהיבּחוּר אױף קעסט. די עלטערע טעכטער אויסגעגע.
צען אַלעמען פאַר פאַלעגאָלעס, דעם טאַטען, ר' זימעלם יחוּם

י

הס-ושלום גיט פאַרשועכט, זיין ,פירמע" אין צעך ניט קאַליע
געמאַכט,,, אָבּער קיין קדיש נאָך זיך לאָזט ער פאָרט ניט אי
בּער, ניט געבּענשט האָט איהם דער אױבּערשטער מיט זכרים.
טאָ זאָל כאָטש אַן איידעלער איידעם זאָגען נאָך איהם קדיש,
אָהן גרייזען !... קוּמט גאָר אַ געװעזענער קצבייוּנג אוּן צעדרעהט
איהם, ר' סענדערן, אַלֶע זיינע פּלענער אױף די עלטערע יאָה-
רען,

נאָר איידער ר' סענדער טראַכט נאָך פרעגען אַן עצה
ביים חסידישען מורה.הוראה -- האָט זין שון פּאַנדרע אַלין
לאַנג געזוּכט אַ דרך, װי אַזױ בּאַקאַנט צוּ װערען מיט ר' סעני
דערס טאָכטער, וי אַזױ איהר געפעלען צוּ װערען,

מערע, סענדערס מיזינקע, איז אַ הױכע אוּן אַ שלאַנקצ ‏
מויד, מיט אַ לאַנגען טוּנקעליבּלאָנדען צאָפּ אוּן מיט בּרױנע
פייערדיגע אויגען, פאַר איהר זעלטענעם װאוּקס רוּמט מען זי
,מערע די הויכע", אוּן ניט פאַרגינערינס האָבּען איהר געגט-
בען אַ צוּנעמעניש: ,בּוּטשאַן", מחמת איהרע מאָגערע פיס. מען
איז אין שטעדטעל ניט געוואוינט, אַז אַ פּאָר מיידעלשע, געטאָקטע
טיס זאָלען אַרױסקוקען פוּן אונטערן פּראָסטען קלײדעל, װאָס
מען פאַרקאַשערט בּיים פּראַניען גרעט אויפן בּרעג אָזערְע. װי
אַ פּאָר פּאָלקעט, װי פוּן אַ װילדער, זעלטענער פױגעל, האָבּען
מערעס פיס ארױסגעקוקט. אוּן האָט זי נאָך אָנגעטאָן איהרע
רויטע װאָלענע זאָקען, האָט זי בּיים גרעט-װאַשען אויסגעזעהן
פוּן דערווייטענס טאַקע װי אַ , בּוּטשאַן", װאָס שטעהט אין גע'
מויזעכץ אוּן בּויגט זיך אַראָפּ נאָך אַ זשאַבּקעלע. פּאַר אַ װיאָרסט
האָט מען זי געקענט דערקענען. אָט דאָס זיינען פיס ?... װיי"
בערשע פיס דאַרפען בּטבע זיין דיק, אָהן עי-הרע, קיילעכדיג
אוּן שער װי די ליימענע מילכיגע קרוּגען, אָט דאַמאָלסט איז
דאָס אַן ,אָסאָבּע", אַ נקבה, אַ פּאַרשױײן..

אָבּער נח פּאַנדרען, וועלכער איז אַליין געוען פוּלבּלוּטיג,
אָנגעגאָסען, אוּן האָט געטראָגען אױיף די ביינער אַ האַרטען
אָדערדיגען לייבּ, זיינען דוקא שטאַרק געפעלען געװאָרען אָט
די דינע געטאָקטע איקרעס פוּן מערצם פיס, זיי האָפּען איהם

92

דערמאַנט דעם גאַנג פון אַ וּנגער קליאַטשע, דעם שפֿרוּנג פון
יוּנגע געפּענטעטע ציגעלעך, װעלכע ער האָט אַזױ פיעל ארי
בּערגעטראָגען אױיף די פּלייצעס אין שעכטהויז,. פריהער..
אַמאָל,,. װען איז דאָס געװען ?

מיט אַ בּאַזוּנדער חנודיגער פלייסיגקייט, מיט אַ בּאַזוּנדער
צלעגאַנץ* שפּאַנט נח איין די פערד, װען מטרע קוקט אַרױס
פוּן סענדערט הייזקע, װען איהר בּלאַסער, לאַנגליכער פַּנים בֹּאַ
ווייזט זיך אין דער פּויערשער פענסטערל מיט פיער, שיבּלעך,.
ער שטופּט דאַן אַרײן די שװערע הינטענס פוּן די פערד צויי
שען די האַלאָבּליעס, װי קינדער אין קוּנע; ער פאַרװאַרפט די
שווערע כאָמעטען איבּער די פערדישע קעפּ אוּן העלזער און
טרעפס אָן װי מיט אַ רינג אױיפן פינגער. ער פאַרשנאָלט און
פאַרשנורט די גראָבּע רימענע פּאַסען אַרוּם די האַלאָבּליעס און
אַרוּם די פערדישע בּייכער, וי אַ נגידישער יוּנגערמאַן פאַרציהט
זיינע שנוּר-שיך.,. אוּן זאָל זי דאָס כאָטש איין מאָל אַ שׂמיי
כעליטאָן, אָט די דאָזינע ,מערע די הױכע"! נח אין ניט עי
וואוינט צוּ אַזאַ קאַלטקײט, נח איז געוואוינט, אַז מיידען זאָלען
זיך לאָזען קנייפּען אוּן אייננעמען פאַר איהם די כֹפּרה. אוּן
אָט די דאָ -- קוּקט אַלץ צוּ, אַלץ װאָס ער טהוט, מיט אַ פּאָר
בּרוינצ, פרעמדע אויגען -- װי ניט זי מיינט מען דאָס.. אוּן
גאָר פּלוצים גיט זי אַ װאָרף מיטן צאָפּ, װי אַ יונגע קליאַטשע
מיטן געפלאָכטענעם עק, וען זי טרייבּט פוּן זיך אַ צוּגעגעסענע
פליעג, אוּן ניטאָ! אַװעק פון פענסטער... הען, אַ פּאַראַד אַ
בּיסעל! |

נחן האָט דאָס גענומען פאַרדדיסען. ער האָט אױף מֹֿעַי
דען גענוּמען זוּכען חסרונות. זי איז דאָך בּאמת היך אוּן דאַר.
עס פּאַסט גאָר ניט פאַר א נקבה, אוּן בּלאַס איז זי, װי אַ נְעַי
שיילטע קאַרטאָפעל, קיי אוּן שפּײ,.. געמעגט אַ בּיסעל בּעטער
אױספּאַשען זיך בּיי ר' טענדערן אין שטוּבּ. ער, פּאַנדדע, זאָל
זי אַ נעם טאָן אין די ידים, קנאַקט זי בּיי איהם װי.. אַ פרײ
שע מצה, װי אַ טרוּקענע דראַניצע. זי װעט דאָך בּיי איהם
הלשן אין די הענט, װעט זי דאָךְ. װאָס טױג איהם, פּאַנדרען

4

אַואַ װײבּעל! ער דאַרף חתונה האָבּען מיט אַ מױד -- בּלוּט
אוּן מילך זאָל זי זיין! געזוּנט װי די ערד, אַקער אוּן פאַרזייה
אוּן טאָפּטשע! ס'אַלץ איינס. עס װאַקסט..

אַזױ האָט זיך פּאַנדרע געװאָלט מיאוּס מאַכען סענדערס
מיזינקע, געלעגט זיך אַליין בּוימעלדיגע פּלאַכטערס אױיפן האַרי
צען, אָבּער דער װעהטאָג איז פוּן דעם געװאָוען נאָך גועטער.
אַ בּענקעניש כאַפּט איהם אָרוּם אָכּטמאָל אין װעג, אױף דער
קעלניע, ווען ער דערמאָגט זיך אָן איהר. אוּן פוּן איהרע חסרונות
ווערען גאָר מעלות, איהר בּלאַסקײט, דאָס קוּמט דאָך -- טראַכט
ער זיך -- דערפון, װאָס זי זיצט צוּכּיעל אין שטוּב. ר' סעבי
דער װיל דאָך שפּילען דעם אנתן חסיד, בּיי איהם װעט אַ
טאָכטער ניט אַרוּמלױפען מיט שניידער.יונגען, בּיי איהם װעט
אַ טאָכטער ניט טאַנצען מיט בֹּחוּרים אױף פרעמדע התונות, אוּן
שבּת, נאָך טשאָלענט, װעט זי זיך ניט לאָזען קנייפּען אין פראַג.
צאָװוקער װאַלד פוּן ,חתנים", אוּן װעט זיך בּײנאַכט ניט שוּשי
קען צװישע! די גערטנער, װי דאָס טוּען פּראָסטע מיידלעך,
סענדער איז אַ שטרענגער טאַטע. זיצט זי אין שטוּבּ. סענדערן
איז גוּט. ער פאָהרט זיך אַרוּם איבּער פעלדער אוּן װעלדעה
בּאַמקעט בּיים מורה.הוראה, פּרענעלט אין בּית מדרש.. אוּן דו,
מערינקע -- זיץ אין שטובּ! די לוּנט פון זיין הייזקע אוּן
דער ריח פוּן זיינע כאָמעטען ליגען איהר אין די בּיינער. אָבּער
ווען מען מאַכט אַזאַ ,בּוטשאן" מיט לאַנגע פיס חתונה אוּן מען
קאַרמעט זי אוּנטער, אוּן מען גלעט זי אוּן מען האָלוּבּעט זי
אוּן מען פּאָהרט מיט איהר אַמאָל אַרױס הינטערן שטאָדט אייני
קויפען הינער אוּן איער בּיי די גויים, אַ אידענע װי אַ צימעס
װאָלט דאָס דאָך געװאָרען! אַ קראַסאַװיצע װאָלט דאָך דאָס גע.
װאָרען! אַ -- אַ.. כאַלעריע דיר, ,דזשירקעליכע", אין די בּייי
נער אַרילן !*

נח פּאַנדדרע מוּן אױסלאָזען זיין כּעס צוּ סענדערס קליאַי
טשע, װאָרים דאָס האַרץ הױבּט איהם אָן צוּ ללאַפּען פוּן אַזעל.
כע מחשבות. עס געהט איהם אויס לוּפט אוּן די שטאַרקע צייהן
פאַרשטשירען זיך איהם פֿאַר װעהטאַג. ס'אין אַ װעהטאָג, װאָס מען

94

װיסט ניט װֹאוּ ער זיצט אוּן האָט ניט קיין נאָמען און ציהט,
פּונדעסטוועגען, דעם ,קליאָק" פוּן די בּיינער.
,דזשירקעליכש* גִיט, לויפענדיג, אַ בּריק מיט דער הינ'
טערשטער קאָפּיטע אין הילצעונעם פאָרענט פוּן װאָגען. דאָס
ענטפערט זי אויף פּאַנדרעס שמיץ מיטן בּײטש, דאָס הײסט:
אוב דוּ, באַלעגקָלע, בּיסט ,פאַרפּדעגעלט? אין סענדערס מױד,.
היינט װאָס שלאָגסטוּ מיך: שלאָג בּעסער דיך אַלין ! קאָפ אָן
וואָגען שלאָג ! |
פּאַנדרע פּאַרשטעהט זעהר גוּט ,דזשירקעליכעס" טראַסק
מיט דער קאָפּיטע אין קטלניע, אוּנטער זײינע פיס, אוּן פאַרי
שעמט זיך אַ בּיסעל, בּאמת, װאָס האָט ער צום פערד?.. ער
איז דאָך שױן מעהר ניט דער פריהערדיגער קצבייונג, װאָס
האָט געקוּקט אויף יעדער בּאַשעפעניש, װי אױף אַ זאַך, װאָס
אַו מען דאַוף שעכט מען דאָס.. יעדער היה טהוט װעה. מאַ.
לע װאָס אַמאָל איז געװען, פאָרן פּריזיוו... מיט אַ יאָהר צוריק
האָט ער נאָך געפיהרט קצבישע ליעבּעס מיט דינסטמוידען אוּן מיט
שיקסעט הינטער די גויעשע שייערס. די צעשואוּמענע לײבּער,
| זי שווערע בּוזימס, די אָנגעגאָסענע פיס, די רויטע צעהיצטע
פּניטער, די דיקע פייכער,. מיט איבּערגעפּאַרעטע מילך האָט
פּוֹןְ זי אַלעמען געשמעקט, טרפהנע מײלער האָבּען זי אַלט
געהאַט, אוּן אָט די מערע, מערינקע די הױכע, זי האָט אויך
אַ פּאָר עפּעל הינטער איהר שטוביגער ציצענער קאָפטעל, אוּני
טשר דער בּלויער ציצענער קאָמטע אין קוייטען. אַ פֹּאָר קלייי
גע עפעל מיט שפיציגע הענגלעך, אָקאָרשט פוּן בּוים אָפּגערי-
סען אוּן אוּנטערן בּוּזים בּאַהאַלטען. אַן עפּעלע רעכטס אוּן אן
עמעלע לינקס, װי די שפּיזען שטעכען זײי איהם, וי צװיי
פּיאַווקעס ציהען זיי איהם בּיים האַרצען,. װְאוּ בּאַהאַלט מען
זיך פון זי 1., :

גי

אַ פּאָר מאָל האָט שוין פּאַנדדע אויפגעעפענט דעם מױל
צוּ אָנהױבּען מיט איהר אַ שמועס. נאָר אַרױסקוּמען פלעגט פײ
איהם עפּעס 8 קול, װי פוּן אַ חורבה אַרױס. דוּרך וינטען אוך
שנייען אין דער קצבישער קיל נאָך רויהער געװאָרען, פֿאַרי
ווילדעטער, אוּן מערע, דערהערענדיג אַזאַ לשון, גיט א װאָרף
מיטן לאַנלען צאָפּ אוּן גיט אַ פרעג: עװאָיאָס ?* אַזױ געצויגעך
אוּן פרעמד, אַז נון פאַלט איין דער מאַמעס.מוּטערס מילן,

אַז פּאַנדרע איז נצול געװאָרען פוּן װאָלף אוּן האָט איהם
פאַרטאָג ‏ געבּראַכט אַ טויטען צוּ שלעפּען, אויפן שפּיץ לאָם, האָט
ער איהם קודם.3ל אױסגעשפּרײט נעבען סענזערס הייוקע, גאַ,
האָט ער זיך געטראַכט, אָט דאָ װעט זי שוין אַ קוּק טאָן און?
װעט בּעסער װערען, זי װעט שוין רעדען מיט איהם,

אַ בּיסעל האָט ער געטראָפען. מערע אין טאַקע גייגעריג
געװאָרען, זי איז אַרױסגעלאָפען, פאַרװיקעלט אין אַ פּאַטשײלע
אוּן די בּרוינע אויגען זיינען איהר געװען אויפגעריסען. טיט
לאַנגע בּלאַסע פינגער האָט זי אַ ריהר געטאָן דעם שלײמ'גען.
שוואַרצען װאָלפישען שנוּק, אַ פּרוּב געטאָן די שאַרפקײט פוּן
די אויסגעסק:לעטע רייסצייהנער. אוּן, אַז ר' סענדער האָט דער"
וזיילע גענוּמען דערצעהלען, װאָס ער, פּאַנדרט, האָט דאָ אָפּע-
טאָן, װי אַזױ ער האָט געראַטעװעט די פערד, אוּן דערשטאָכען
די װאָלפיכע מיט סכּנת:נפשת, האָט זיך נחן געדוּכט, אַז מע"
רעס אויגען האָבּען אַ בּליץ געטאָן מיט בּאַװאוּנדערוּנג. אַזױײ
גליקליך איז נאָך פּאַנדרע קיינמאָל אין לעבּען ניט געװען פוך
זיינעטװועגען האָט ר' סענדער אַזױ געמענט שטעהן מיטן פּײיטש.
שטעקעל אוּן דערצעהלען בּין פאַרנאַכט. אָבּער מערעס קוק האָט
איהם צוּפיעל שכּור געמאַכט. ס'האָט זיך איהם פאַרדרעהט איך
קאָפּ, ער האָט פּאַרלאָרען די װערדע פון אַ גבּור, אוּן, מצשה,
אינגעל, גענומען קאַטשען די געהרגעטע חיה אוױפן שניי, גשבו"
מען חנדלען זיך, װאַרפען זי פוּן רוּקען אויפן בּויך אוּן פוּן בוין
אויפן רוּקען. ער האָט אַליין געפיהלט, אַז ער טהוט אַ נאַרישײ

, קאף

קייט, אַז זיין כראַבּרען זיך איצט איז אין גאַנצען איבּע . או
אַזױ טהוען נאָר קליינע אינגעלצך, װען עלטערע מײדלעף /*
קצן אויף זיי.., נאָר אָפּהאַלטען זיך האָט ער מעהר ניט גע;
קענט. דערהערט ער מיטאַמאָל, ‏ װי מערע גיט שטיל אַ זאָג
צוּ סענדעריכען, צוּ איהר קליינטשינקער פאַרקנייטשטער מאַמעלע!

-- שלעכּט זיך צַרוּם מיט זיין װאָלף, װוי מיט אַ טאָרבּע..

נחן האָט גלייך אַ זעץ געטאָן דאָט בּלוּט אין פּנים. ער
האָט זיך פּלוּצלינג פאַרשעמט פאַרן גאַנצען צוואַמענגעלאָפּענעם
עולם, װאָס קוּקט אויף איהם. דער געפּגרטער. װאָלף אוּן די
גאַנצצ גבורה, װאָס ער, פּאַנדרע, האָט בּאַװיוען, נעכטען אין
װאַלד, זיינען איהף מיטאַמאָל נמאס געװאָרען, װי אַ שפּ=
לעכעל װעיט נמאס אַ דערװאַקטען קינד, אוּן טאַקע, בּאמת,
װאָס איז דאָ פאַר אַ גבורה, אַ װאָרף טאָן אַ ‏ שװערען לאָם
און דוּרכשטעכען אַ חיה? קינדער טהוען דאָס מיט אַ נאָדעל
און מיט אַ פליעג אוך..

דערפאַר, שפעטער, אַן מען האָט דעם געהרגעטען װאָלף
געצּראַכט אין מאַרק, פאַרן צעך, אין פּאַנדרע מעהר אױף דער
גאַס ניט אַרױס, דעם נאָז האָט ער זיך געשעמט צוּ בּאַװײזען ‏
ער איז בּעסער געשטאַנען אין צעך בּיי דער סטאָיקע מיט אַ
חברה ינגע בּאַלעגאָלעס אוּן געגאָסען א'ן זיך איין גלעזעל
נאָך דער צווייטער. איי.ע נאָך דער צוייטער. אוּן אין האַרצען
האָט גענאָגט..,

דערנאָך זיינען אָנגעקוּמען די טעג פוֹן , בּעזדאָראָזשיצט?,
פאַר פּסח:צייט, װען דער שניי שמעלצט זיך אוּן די װעגען
ווערען פאַרגאָסען, אוּן דער שליאַך װערט צעשויינקט און פוּל
מיט גריבּער. קיין שליטען קען זיך ניט גליטשען אוּן קיין ראָד
קֶען זיך ניט דרעהען, אוּן האָרעװען מוּן מען מעהר װי אַ
װערד. פאַר דער קרעטשמע אאַלצקסאַנדריע", איף דעם מיטען
וועג קיין אָרשע, מוּן מען זיך אײנשפּאַנען צואַמען מיט די
סוּסים אוּן העלפען שלעפּען דעם װאָגען בּאַרג-אַרױף, מען רייסט
זיך די געדערים. אוּן אַהים קוּמט מען צוּריק פאַרשפריצט און
פאַרדריפּעט בּיזקעל גאַרטעל, מען מוּז קְרֹםכֹּל װאַשען די

ט

זערד,, דערנאָך, להבדיל, זיך אַלין. מען מוּן נאָך דערבּיי אַכײ.
טוּנג געבּען, אַז די אויסגעמאַטעיטע פערד זאָלגן דערבּיי ניש
נאַפּען קיין קאַלטען טרוּ.ק. אַן ניט, זאָגט ר' סענדער, קענען
זיי, ‏ חס-ושלום, קרעפּירע:. דער עיקר ,שמענדריקע", אַ יױג
פערדעל, ערשט אָנדערהאַלבּען יאָהר אין שפּאַן. אַ ציטעריגע
ואַך, אַן ,איידימעל אויף האָבּער",.,

נאָך אַזאַ טאָג פּוּן האָרעװאַניע פאַלט מען אַנידער אױיף
דעם געלעגער װי אַ שטין, אוּן װעמען ליגט עס דאַמאָלסט אין
קאָפּ -- מערע, װי זי קוּקט אוּן װאָס זי זאָגט ?.. איבּריגענס,
זינט פּאַנדרע האָט זי געהערט אַ זאָגיטאָן סענדעריכען, אַז עך
שלעפּט זיך אַרוּם מיטן װאָלף, װי מִיט אַ טאָרבּע, בּרענט אין
איהם אַ בּיטערע שנאה צוּ איהר... מיטן בּייטש װאָלט ער זי
צעפּאַסעװעט, אַזאַ דראַ:יצע מיט פױיגעלשע פיס, אַזאַ פּגירה,
אַזאַ בּלייכע נאָז, אַזאַ מילכיגע לאָקש, אַזאַ -- |

נאָר דאָ, װי אויף צוּ.להכעיס, האָט זיך מיטאַמאָל צע.
שפּיעלט דער זוּמער. די ערד איז ווייך געװאָרצן אוּן אויך פּאַני
דרעס האַרץ אין ווייכער געװאָרען, טונקעלע בּענקענישען האָבּען
זיך אין איהם צעבּליהט.

הינטער די אָרשער בּרעמלעך הױבּט זיך אָן אַ גרינער
גן.עדן, װאָס פּאַנדרע האָט, אַלס קצבייונג, כּמעט װי ניט גע.
קענט. די גויעשקע כאַטקעס, זײערע גרויע שייערען און בּרוּ
דיגע שטאַלען זיינען צעװאָרפען אין דער גרינקייט פוּן דער
וועלט, װי קוּפּעס מיסט. נאָר װאָס פאַר אַ בּאַט-עף האָט אַ
דערפעלן סאין אַ טראָפּען אין שקלאָװער אָזערע. שפּײ אין
דניעפער ויפיעל דוּ װילסט! דער דניעפּער בּלײיבּט אַלעמאָל
בַּלוֹיי.,

פאַרבּיי אַ געמױזעכץ פּאָהרט פּאַנדדע דוּרך מיט זיין
װאָנען אוּן מיטאַמאָל גיט זיך די גאַנצע לופט אַ צאַפּעל, אַ
מאָדנער טרוּקענער געמוּדמעל צעשפּרייט זיך, פּרר... פּררר...
פּרררר !., דאָס האָבּען די פערד איבּערגעשראָקען, אינם גרינעם
אייאיר, אַ גאַנצע מחנה מיט ,זוּמער-שניידערלעך", אַזעלכע מיגי
היישעריקלעך מיט גרין-גאָלדיגע, לאַנגע בּייכלעך אוּן מיט דוּרכ.

98

זיכטיגע טאָפּעלטע פליגעלעך. װי אַ גלעזערנע נעץ האָבּען !
זִיךְ אָ הױב געטאָן אוּן צעשאָטען זיך אויף אַלע זייטען, מיט
אַן איידעלען ק וּנג פוּן צעריסענע שפּינװעבּס, אוּן צעגאַנגטן
זִיך, װי אַ געדיכטע זיסקייט, אין דער קלאָרער לוּפט... האַלטסט
אָפּען דעם מויל, פּאַנדרע! ס'איז דיר ניט די יאַטקע, ניט דאָס
מינסטערע שעכט-הוין, אַה! ס'איז דיר ניט געקילעטע קעלבער
אין דער בּלוּטיגער האַלבּיפינסטערניש, װְאוּ עליע ‏ דער שוחט
ווישט, בּיי אַ נאַפט:לעמפּעל, דעם בלוטיגען בּרייטען חלף אָן
אַרבּעל פוּן העמד, פוּן אוּנטער דער ראַצעמאָרענער ק:פּאָטע
אַרױסגעצויגען... אַ װעלט בּליהט, אַ װעלט פרעהט זיך, גחקע!
,אוּן גאָטס דערבּאַרעמיגקײיט רוהט אױף אַלע זיינע בּאַשעמע.
נישען", װי די מאַמע האָט אַמאָל געלײיענט אין טייטש.חומשיי
גיאָ, ניאָ, ני;, שמאַרעװאָז!..

בּיי אַ צווייטען פּליין, אינגאַנצען פאַרשאָטען מיט ראַ.
מאַשקע:בּלימעלעך, האָט זיך נח מיט זיינע פערד אַרײנגעריסען
אין אַן אסיפה פון וייס-גרינע פלעדערלעך. די גאַנצע אסיפה
האָט אויפגעפלאַטערט אין דער לוּפט אין ציק:צאַלען, צעצאַפּעלט
זיך, צעפליגעלט זיך, צעהוידעט זיך, צעקייטעלט זיך אין גע
בּראָכענע קייטעלעך, פוּן צעטוּמלעניש זיינען עטליכע געבּליבען
שטעהן, אַ רגעלע, אויפן שװאַרצען כאָמעט פוּן פערד, בּאַטראַכט
אַ וויילע די לאַגע אוּן װייטער געפלויגען.. נחן האָט זיך געי
דוּכט, אַז די ווייסע ראַמאַשקע-בּלימעלעך האָבּען זיך אָפּגעריסען
פוּן די גרינע שטעגגעלעך אוּן פליהען.,, אַ טייל לעבּט, אַ טייל
װאַקסט. ואוּ זיינען די לעבּעדיגע אוּן ואוּ זיינען די בּליהענ.
זדיגע? נח האָט אַ װײלע געמוזט פאַרושמוּרען די אוגען, אַזִוי
האָט דאָס איתם פֿאַרװאוּנדערט, צוּריק איפגעעפענט די קוּ'
קערס װיאָ, װיאָ!... אַ דאַנק דעם מורה.הוראת אוּן געלױבט אין
גאָט! אַװעק -- פוּן דער יאַטקע,

אוּן װאָס א װיאָרסט ווייטפר, אַלץ מעהר נייע זוּמערדיגע
חידוּשים, מען פּאָהרט אַריין אין װאַלד -- אין דאָ גיט עס אַ
זעץ אין נאָז מים אַ שאַרפען ריה פון שװאָמען, דאָ -- מיט
היטערע מאַנדלען, דאָ -- מיט אָנגעװאַרעמטע בּערעזאָװע קאָרע,

9

װאָס דערמאָנט אַבּיסעל אָן פסחדיגען ספּירט, אוּן דאָ מאַרי
שמעקט עס מיט סאָמנע.פּעך. עס בּייטען זיך די ריחוח, װי עס
בּייט זיך די לופט אַלײן, דאָ אָטעמט דער װאַלד הייס אוּן רז
קיהל אוּן דאָ לעבּלעך, דאָ גיט ער אַ הױך מיט פייכטקייט פוּן
אַ קעלער אוּן דאָרטען -- מיט אַ טרוקענקײט פוּן אַן אױפּער-
שטיבּעל, ואוּ װײיבּער טריקענען בּאָבּ אוּן פֿאַסאָליעס. עס װענדט
זיך נאָר, װאָס פאַר אַ בּוימער דאָ זיינען, װאָס פאַר אַ קרלטי"
כער אוּן װאָס פאַר אַ געדיכטקייט פוּן די קוּסטעס, װי אַ גפ"
ער זוּמעריטייװועלע קאַראַבּקעט זיך אַ העל-בּרוינע װעװערקע
אויף אַ שטאַם פוּן אַ הויכער סאָסנע. כאַפּט זיך אַרױף גאַנץ
הויך אוּן הױבּט אָן שפּרינגען פוּן איין בּוים-קרוין צוּם צװייי
טען, בּאַהאַלט זיך אַ רגעלע אוּן טשיקעװעט אַרױס מיט שװאַרי
צע אויגעלעך אוּן מיט אַ שװאַרצער מאָרדעלע אױיף די דוּרכי
פּאָהרער -- אוּנטען. װאָס זאָגט אַ שטייגער פּאַנדרע אוּן ויינע ‏
סוּסים אויף איהרע קוּנצען? אוּן איהר פּוּכיגער עק שאָקעלט
זיך אזוי שטיפעריש: אַנוּ, פּאַנדדע, װאָלסט אפשר געװען צַ
בּעלן כאַפּען מיך! |

דער פּיקהאָלץ לאָזט זיך הערען: טוּקיטוקיטוק... טרוקען
אוּן מיט התמדה קלאַפּט ער. אוּן מיטאַמאָל גיט ער, אֲפּנים,
אַ קלער, אַז סאי ניטאָ מעהר װאָס צוּ האַקען מיט דער
דלאָטע, אוּמזיסט אוּמני שט. גיט עֶר אַ פליה, װי אַ פּעקעלע קָאֲי
לירטע פעדערען. אוּן ס'גלױבּט זיך גאָר ניט, אַז דאָס אי אַ
לעבּעדיגער פויגעל, גיכער אין דאָס אַ צוּישטאַרקיאַנגעפאַרבּטע
צאַצקע אויף אַ פויערשען, זוּמערדיגען יאַריד..

עס טרעפט זיך אויך, אַז צווישען די בּוימער בּיים שליאַך
לויפט דורך אַ יּנגער פוקס, הערט זיך צוּ שטעהענדיג אויף
דריי פיס, גיט אַ פאָך מיטן רייכען עק אוּן מאַכט פּליטה,.
ניט אַנדערש, אַז ער איז אַנטלאָפען בּיי זשאָמען דעם סלאָרניאַץ
פוּן װאַרשטאַט, כּוּן אַ פאַס מיט קװאַשעס.. אוּן אָט לעבט ער
זיך אוּן זװכט הברטאָרינס! אַ יוּנגער װעלפעל טרעפט זיך אויך,
אָבּער זוּמער .צייט איז קיינער פּוּן זײיער חברה ניט געפֿעהרליןי

100

זי האָבּען גענוּג װאָס צוּ פרעסען און װאָס צוּ נאַשען אין
װאַלד, ווייכען זי אויס מענשען, װאוּ נאָר זיי קענען,.

און פאַרנאַכט, אַן מען פֿאָהיט צוריק פאַרבּיי ‏ דעם גע
מויזעכץ, װאוּ די ,זוּמערישניידערלעך" זיינען זיך אין דער
פריה צעפלויגען -- קלינגט עס אוּן עס טאַראַדײקעט אוּן עס
גראַגערט אוּן עס גערגעלט, אונטער אַ געלבּליך ליכט פון אַ
לבנה.סערפ, אָפגעשייערט וי אַ שבתדיגע מעשענע לײכטער,,
דאָס זיינען ,ליוהאַשקעס" (פרעש), װאָס פאַרגעהען זיך אין
טרעלען, אויף מיני פיאָלען מיט גוּמע:ע לעכלעך: ,טדרררר,.*
אין נידעריגען טאָן אוּן ,טרררר"-- אין הויכען שטייגער, און
ווייטער אַראָפּ און וייטער אַרױף.. דער אָטעם געהט זיי גאָר
גיט אויס! אוּן אינמיטען זיי קװאַקען די גרויסע פּרעשן אָכצען
אוּן קרעכצען, װי אַלטע בּעלי.עבירות, בַּיי װעלכע דער יצרי
הרע איז גרויס, בּעונותינו הרבּים, אוּן דער קולינגינה אין היי.
זעריג, /,קװאַיקװאָי אוּן נאָכאַמאָל ,קװאַיקװאָ". ס'הייסט: ,אָך,
אָך, כאָן זאָלען אונזערע שונאים אַזױ כֹּח האָבּען צוּ לענּען,
וי מיר האָבּען כּוח צוּ קװאָקען, נאָר מ'מוז! די קאָנקירענץ 6
אַז ניט װעלען די יונגע אַלע נקבות אױסכאַפּען.. אָך, קואָי
קוואָ-קוואָ !

אוּן פּאַרהאַן אַזעלכע מיני פרעש, װאָס ,קאַרטאַװען" מיטן
אָנגעבּלאָזענעם האַלו אָנשטאָט אַ ריש זינגען זיי מיט אַ
,כייש",,. װי װאָלינער גבירהטעס, מיט דרײגאָרענדיגע גאָידערס..
קיכיי, קוּכיי", ‏ זינגען זיי בּנעימותדיג און מיינען: ,קורייה",
,קורייה"! אוּן געה טרעף, װאָס זי ווילען דערמיט לאָזען אָני
אוהערען 1 ס'איז אַ גאַנצער מיש.מאַש פוּן קאַפּעלען אוּן איני
סטרומענמען, וואוּ מען פאַרהערט יוּנגע אוּן אלטע משוררים אוּן
יעד'ער וויל זיין אַ חזן אוּן זינגט פאַר זיך, ול איבּערשרייען
דעם צווייטען, אוּן פונדעסטוועגען גיסט עס זיך צװאַמען אין
איין זמירות,. אוּן אינם גאַנצען פאַרהאַװעטען טוּמעל, הערט
זיך דייטליך אַ קלאָרער, קיהלער און איידעלער קלונג, װי מען
זאָל געווען שנעלען מיט ווייכע נעגעל אין קרישטאָלענע, דינע
גלעזער+ ,גלינק.גלונק, גלונגיגלינג..." דאָס זײנען דוקא די

101

- מיאוסע זשאַבּעס, װאָס שפּריננען קענען זי ניט, ‏ נאָר קרימען,
אוּן בּרענען אֶפּ די פינגער, װי מיט שייד.װאַסער, װען מען
ריהרט זיי אָן... נאָר אַ קול האָט זיי דער רבּונו-של.עולם גע.
שענקט איינס אין אַ מדינה. בּאַהאַלטען זיי טיעף אין נאַסען
גראָז דאָס, װאָס אין מיאוס, אוּן לאָזען הערען דאָס, װאָס אי
שעהן :

-- גלינג--גלוּן ! גלוּנק--גלין !

פּאַנדרע האָרכט אוּן לאָזט אָפּ די לייצעס. דער איידע.
לער, טרויעריגער געקלאַנג, דער קיהלער טאָן, צװישען אַװײ
פיעל שטיפעריי אוּן קרעכצעניש, צוּפּט איהם בּיים האַרצען.
דאָס גאַנצע געמױזעכץ דערמאָנט איהם אָן אַ ,בּוּטשאַן", װעל,
כע שפּאַצירט זיך דאָ אַרוּם, אינדערפריה, אויף רויטע לאַנגע
פיס, אוּן דער , בּוּטשאַן" דערמאָנט איהם אָן מערען, אין איהרט
רויטע זאָקען,,. זיין שנאה צוּ איהר װערט װייך אוּן טהוט
װעה, שטאַרק וועה, וי אַ געשוויר פאַרֹן פּלאַצען .. אַך, מערע, מערע |
איהרע פויגעלשע פיס, אין די רויטע זאָקען, װאָלט ער דאָך אַרוּמגע.
כאַפּט, אָט דאָ אינמיטען פעלד, אין נאַסען גראָז... אוּן זאָל
זי נאָר שטעהן איבּער איהם אַ הויכע, א דאַרע, װי א גב
טשאַן", נאָר איהר לאַנגער צאָפּ זאָל זיך אַראָפּלאָזען איבּער
איהם און קיצלען איהם אין האַלז... געװאַלד, מערע!

102

זי װיל ניט, זי װויל יאָש.
4

קומט פֿאַנדרע אַהײם נאָך אַזאַ זוּמערדינען דוייסיג.
װיאָרסטיגען פּאָהר, פיהלט ער, װי די לעצטע שיריים כוּן דער
יאַטקע װעפּען זיך פוּן איהם אינגאַנצען אויס. די פאַרשמאָלי,
צעװועטע פּאָדיאָװוקע, װאָס האָט אַזױ געשראָקען די פערד מיטן
ריח פוּן פאַרטריקענט בּלוּט, האָט ער שױן לאַנג אַװעקגעװאָר.
פּען. נאָר אין לייבּ און אין די אָדערען אין נאָך אַלץ עפעס
געבּליבּען, װאָס עס איז פרעמד דער גרינער וועלט אוּן פרעמך
פצנדערס פערד. אוּן אָט, אין דעם זאָזיגען זוּמער, אין דאָס
קצבישע ,עפּעס" אינגאַנצען פאַרפלויגען, אױסגעפּאַרעט זיך,
אויסגעשוויצט פוּן פּאַנדדעס האַרטען לײבּ, פּאַנדדע האָט בֹּאַ:
שײינפּערליך נעזעהן, אַז די נאָז האָט זיך איהם געבּיטען. אוּן
אַז דער חוש-הריחה האָט זיך בּיי איהם פאַרשאַרפט. ער האָט
אַליין גענוּמען פיהלען, אַז זיין אָנגעװאַרימטע בּאַלעגאָלישע
כאַלמידע גיט זיך אָפּ מיט אַ נייעם ריח פון קימעל:בּרויט, פון
דיעגעכץ אוּן װאַלד...

איינמאָל, נאָך אזאַ פאָהרען דוּרכן װאַלד אוּן פעלד, אין
ער אַריין אין יאַטקע צוּ זיין געװעזענעם שכן אוּן גוּטעױבּרױ
דער -- צוּ שמחהלע טוּרערוּ, האָט איהם, פּאַנדדען, פאַרכאַפט
דער אָטעם כוּן זיסליכען געשטאַנק -- אַ געמיש פוּן געפּרעיעטע
בּלוּם אוּן אַלטע קנאָכענס, ס'האָט איהם גענומען שניידען אין

102

די שלייפען, װי פון אַ טשאַד. ער האָט זיך קױים אַרױסגעי
דרעהט פוּן שמחהלעס גוּט.בדוּדערשאַפט, פוּן זיין פּלאַש בּראַני
פּען, פוּן זיינע לאַפּעס מיט די בּלוטיגע געגעל, װעלכע האָבּען
אַ טבע צוּ פּאַטשען איבּערן פּלייצע, אוּן איו אַװעק. שׂמחהלע
האָס אפילוּ געמאַכט אַ זויערע מינע. אָבּער ער, נח, איז אַװעק}
דבּונוישל-עולם ! וי אַזױ האָט ער דאָס דאָ געקענט פאַרבּרענגען
גאַנצענע זוּמער-טעג, אין די גרעסטע היצען ?,,. יאָ, אַצינד פאַרי
שטצהט ער, פּאַרװאָס די פערד פלעגען ניסען פוּן זיין אַלטער
פּאַרשמאָלצעװעטער פּאָדיאָװקע. אַצינד פּאַרשטעהט ער, פאַרװאָס
,שמענדריקע", דאָס ,איידימעל אױף האָבּער" פלעגט לעבּען
איהם טרייסלען מיטן פערדישען קאָפּ אוּן קאַפריזנע אויסציהען
זי אוּנטערשטע לים, װי ער װאָלט זיך געפיעסטשעט: נניין,
גיין ! איך װיל ניט אַזאַ שמייסער".. | |

די רויהע פליישיגע פאַרבּ האָט אָנגעהױבען צוּ פאַי /
- שׂװוינדען פוּן פּאַנדדעס געזונטען פּנים. אַ בּרוינקייט פוּן צייטיגע
װאַלד-ניס האָט זיך געלעגט אויף זיינע האַרטע בּאַקען אוּן אױף
| זיין געגאָלטער בּלױער געמבּע מיט דער גריבּעלע. אַצינד, אַז
ער האָט אויפגעעפענט אַ מויל מיט צייהן, האָט דאָס געבּליאַסי
קֶעט װי פרישע, גוּט.געשײלטע יאָדרעס. אַפּעטיג ליך אוּן דאָר.
פּיש. סיי פוּן די אױגען, סיי פוּן צװוישען די ליפּען איז אַװעק
יענער גלאַנץ פוּן אַ צעלאָזענער חיה. דער װאַלד האָט זיך
לאַנג געאַמפּערט מיטן שעכטהוין אוּן אין איהם בּײיגעקוּמען..

אוּן דאָ האָבּען שוין פּאַרעכאָדען גענוּמען געהן איבּערן
זניעפּער אוּן די פאָהרענישען מיט פערד קין אָרשע זינען
געװאָרען זעלטענער. די פערד האָבּען אָנגעהױבּען עסען אוםי
זיסטען האָבּער. האָט מען צוויי פוּן זיי געפּענטעט אוּן געלאָזען
אַרוּמהינקען איבּערן גראָז, לעבּען אָזערע, אוּן נאָר איין פערך
געשפּאַנט אין דער אַלטער בריטשקע. אַמאָל ,דזשירקעליכען",
די קליאַטשע, אַמאָל , שמאַרעװאָזן" אוּן אַמאָל ,שמענדריקען",
צװיי לעדיגגצהער -- אויף גראָו, איינער װאָס אַרבּײט -- איף
האָבּער, אין דער בּריטשקע האָט מען געפיהרט ‏ שוּדאַקעס" צוּם
פאַרעכאָד, אוּן פון פּאַרעכאָד אַהײם. סיידען מיטן דניעפער

108

זייגשן אָנגעקוּמען ,בּערלינעס", אָנגעלאָדענע מיט זעקלעך מעהל,
מיט געברענטע ציגעל אוּן מיט לײמענע כּלִים; אָדער
פּוּסטע לייוועס -- װאָס מען מוּז אָנלאָדען מיט האָלץ, מיט גע.
פרעסטע פענקע אוּן מיט ,ליקע" אוּן מען לאָזט געהן אױף
קיעוו, דאַמאָלסט זיינען סענדערס אַלע דריי פערד פאַרנוּמען
8 װאָלש געווען אַ פערטער -- װאָלט ער איך געהאַט װאָס צוּ
שׂאָן, פּאַנדרע אַרבּייט דאַן אַ גאַנצען טאָג בּיים דניעפּער, אוּן
בּאַלעגאָלעס בּאַװאוּנדערען זיין גבוּרה. מיט װאָס פאַר אַ לייכט.
קייט ער װאַרפט די צעהױפּודיגע זעקלעך, אוּן װי גרינג עס
קוּמט איהם אָן אַרופקײקלען אַ פולע פאַס הערינג אױף דער
משופעדיגער בּרעט, װאָס שפּאַרט זיך אָן, אָן סענדערס װאָגען,
זי בּאַמערקען גאָר ניט, אַז פּאַננדדע טהוט עס מיט אַ מין
בּאַהאַלטענער בּיטערניש. אַז ער טהוט דאָס, װי אַ שטאַרקער
- יוּנג, = װאָס װיל עפּעס פאַרשיטען, פאַרדעקען, ניט זעהן מעהר
פאַר די אויגען, בּאמת האָט זיך גח פּאַנדרען געדוּכט, אַז דאָס
פאַרשיט ער מיט שװערע זעק, מיט קאַסטענס אוּן מיט פעסער
{מערע די הויכע" מיט איהר צאָסּ., זי איז אָבּער הױך װי אַ
,בּאָ-שאַן"} אוּן דער קאָפּ איהרער, מיט די בּרױנע האַרטע
אויגען, שטעקט נאָך אַלץ אַרױס פוּן דער גרויסער קוּפּע מיט
מחורות, װאָס ער װאַרפט איבּער פוּן די אָנגעקוּמענע בבּערלֵיי
געס". שווער צוּ פאַרשיטען זי, אָט די דאַרע מױיד מיטן בֹּלאַי
טען פּנים, קיין געדעכעניש פוּן איהר זאָל ניט בּלײיבּען.. פוּן
הערינג.פעסער, פוּן מעהלענע זעק, פוּן קוליעס מיט טאָראַנקעס,
פון בּינטלנך ליקע, פוּן קראַנצען געטויקענטע שװעמלעך, פון
פיער-עקיגע פעק מיט פּלאַקס, פוּן אוּמעטוּם קריכט אַרױס איהר
פויגעלשער קאָפּ, פוּן פּאַנדרען גיסט זיך דער הייסער שװייס,
און ,זי" רייצט זיך נאָך מיט איהם; ‏

-- שלעפּט זיך אַרוּם מיט זיין װאָלף, װי מיט אַ טאָרבּע!.

105

2

פאַר מנחה, װען נח איז אַװעקנעפאָהוען צוּם פֿאַרצכאָד*
האָט ר' סענדער פּאַרדאָן געקוּקט דוּרך די מעשענע שפּאַקולען
אין אַ ספרל אוּן געװאַרט אױף אַ גלאָז טהיי. ער האָט גצ,
לייענט מיט אַן אױסגערוּהטע מינע די ואוּנדערליכע מעשוז
וועגען בּעש"ט, אוּן מיט איין אױער צוּנעהערט זיך, װי די
מויד זיינע פּאָרקעט זיך אין קיך, אַרוּם דעם בּלעכענעם. טשׂיי ‏
ניק. עפּעס איז זי, די לעצטע צייט, שוייגעדיג זיין מויך, -
אַבּיסעל צוּ שוייגעדיג. צי האָט זי זיך , טשאַסאָםס' ניט פאַרי
פּרעגעלט אינם שמייסער ? אַזאַ בּוגרת װי זי... אַ יוּנג מיט בײ+
נער אין ער דאָך, ניטאָ װאָס צוּ רעדען! נאָר זי װעט דען
זאָגען דעם אמת! סענדערס אַ טאָכטער... די גאוה! אַז עה
װעט ועלען, װעט זי ניט וועלען { און אַן זי װעט װעלען
װעט ער ניט װעלען.. אָט אַזױי בּלײיבּט מען זיצען בּיוֹ די
גרויע צעפּ. ער קען זי דען ניט, זיין מיזינקע, װאָס פאַר אַ
סחורהקע דאָס איז! געחט, דאַכט זיך, אַרוּם וי אַ בּאָטשאַן און
דראַפּעט זיך, װי אַ קאַץ, װען לײבּעצקע, דער דאַמסקער שבי-
דער, האָט זי געװאָלט אַ טשעפ טאָן, האָט זי דאָך איהם צע.
קראַצט דעם נאַנצען פּרצוףפּנים. אַ גאַנצינקע װאָך האָט ער
זיך געשעמט איף דער גאַס אַרױסצוּגעהן, װאָרים אַלע האָבען
איהם געפרעגט, װי טייער אי בּיי איהם אַן אַרשין װײבּער-
שער ,דראַפּ" 1, |

אַז פוּן פיונדרעס זײט אין קיין מניעה ניטאָ, האָט ר
סענדער געפיהלט. ער האָט דען קיין אױגען ניטז אָט דאָ, סוף
װוינטער, בּשעת מען האָט גענראַכט אין בּויד דעם' געהרגעטען
װאָלף, אוּן מערע איז אַרױסגעלאָפען פוּן שטוּבּ, האָט זיך שוין
פּאַנדרט אַבּיסעל צוּפיעל צעכראַבּרעט. אוּן אַזױ איז דאָך, פּאַנדרע, אַן
עניו, האָט פיינט בּאַריהמען זיך. אין דאָס איהם, סענדערן, געי
ווען אַ בּיסעל קשה,. דערנאָך האָט ער בּאַמערקט, װי די מױך

106

האָט אַ לאַך געטאָן צוּ דער מאַמען, אוּן פּאַנדדרע האָט זיך אָב
געבּלאָזען וי אַן אינדיק. אוּן זינט דעמאָלט בּרוגזט ער זיך
אויף איהר, קיין גלאַטע זאַך אין דאָס ניט. וען זיין מויד מיט
די הויכע פיס װאָלט איהם ניט געװען געפעלען, װאָלט ער
ניט געהאַט װאָס צוּ בּרונזען זיך,. כעיכע..

מערע די הויכע איז דעם טאטען אַריינגעפאָהרען אינמֿל"
טען פוּן זיינע מחשבו!; מיט אַ הייסער גלאָז טהיי, אַװעקגעי
שטעלט די גראָבּע גלאָן פאַר זיין ספרל. טענדער האָט גלייך א רוּק
געגעבּען די מעשענע שפּאַקוֹלען אויפן שטערען, אַ ציה געגעבּען
מיט זיין אַרבּעסדיגער נאָז, אָנגעשטעלט אױף זיין מויד אַ פּאָר
כיטרע, בּלויע אויגעלעך, אוּן פּלוצלינג אַ פרעג געטאָן:

-- איז װי ?,,, געפעלט ער דיר גאָר ניט;

פוּן אַזאַ קלאָץ.קשיה האָט זיך מערען אַ װאָרף געטאָן 7ײ
פּאַרבּ אין פּנים, פוּנדעסטװועגען האָט זי די בּרױנע אויגען ניט
אַראָפּגעלאָזט,. זי האָט אױסגעהאַלטען דעם טאַטענס קוּקעלע,

אין איהר רויט.ווערען האָט אָבֹּער סענדער געזעהן אַ בי
טען סימן: זי ווייסט, הײיסט עס, װעמען מען מיינט,.. אוּן, ניט
פאַרלירענדיג קיין רגעלע, האָט ער געקאָװעט דעם איזען, װען
ער גליהט נאָך:

-- אַזאַ יוּנג װי ער... אַזאַ. מויד װי דוּ.. דוּ טראַכטט
גאָרניט פון אַ תּכלית.,

מערעס רויטקייט איז געװאָרען געדיכטער, זי האָט דעם
טאַטעגס קוק מעהר ניט אױסגעהאַלטען, אַ װאָרף געטאָן מיטן
צאָפּ, װי אַ קאַפּריזנע חיה מיטן עק, אויסגעדרעהט זיך און
אַרײנגעשפּרײזט מיט איהרע לאַננע געטאָקטע פיס אין קיך
אַרײין. ערשט דאָרטען, הינטער דער אױסגעקאַלכטער װענטעל,
האָט זי בּאַקימען לשון:

--- מיט דיין שמייסער 1 אַזױ לאַנג קרענקט ערא.

ר' סענדער איז אַ האָר ניט נתפעל געװאָרען פאַר מערעס
שילטען זיך, ער איו אַמאָל אױך געװען אַ בֹּחוּר, אַ בּלאָנדער
גבר אַ יוּנג, אוּן מוידען זיינען פאַר איהם אױסגעגאַנגען.. גע.
דענקט ער, אַז אַזאַ מין װײיבערשע קללה הערט זיך אָפּטמאָל

107

אָן װי אַ ברכה, למשל, װען אַ שעמעודיגע, פֿאַרקאָכטע מױר
װיל אַ זאָג טאָן: ,א געװנט אין דיינע פבּײנער!" רייסט זיך
בּיי איהר גאָד אַרױס: ,אַ בּראָך זאָל דיך אַװעקלעגען!* וכדומה
נאָך אַזצלכע מיני פאַרבּיט:נע יוצרות, האָט דערפּאַר ר' סענדער
מיטן זעלבּען כיטרען שמייכעלע אוּן מיט די בּרילען אױפן
שטערען אַראָפּגעלאָזט זיין אױסגעהאָרעװעטע האַנט אין דער
טיפער קעשענע פוּן די הױזען, פּאַװאָליע אַרױסגעצױגען פוּן
דאָרטען אַ שטיקעלע קאַנדעל.צוּקער, װאָס זעהט אס װי אַ
געלבּליכער שטיקעל גלאָז, פּאַװאָליע געמאַכט שהכל, אָפּגעבּיסען
ומיט זיינע אַלטע שטאַרקע צייהן אַ פּיטשעמאָנטשיקען שטיקעלע
פוּן דער געלבּליכער , פּאַטשערקע", אוּן מיט גרויס פּאַרגעניגען
אַ זוּפּ געטאָן, שמייכלענדיג אוּן אָפּװאָרטענדיג מיטן צוייטען
זפ האָט ער אויסגעצויגען אַ שפּאָטישע פּראַנעלע, װי אַן עלי
טערער װאָס רייצט זיך מיט אַ קינד: |

-- איז,,,. מערע, וילסטוּ ניט+ ניי--ן!

| אוּן מערעס בּת.קול האָט איהם גלייך אָפּנעענטפערט פוּן
קיך, נאָכגעקרימט איהט: |

=== ניי---איין }

-- טאָ דאַרף מען ניט! -- מאַכט סענדער גאַנץ רוּהיג
אוּן זוּפּט ווייטער, װעדליג מערעס ניגוּן אוּן אױסציהען דעם
,ניין", האָט סענדער פאַרשטאַנען, אַז ס'איז ניט אַזױ געפעהר.
ליך װי מען קען מיינען,, מען דאַוף נאָר געהן מיט חכמה,
ניט געאיילט, ניט צוּפיעל טשעפען זיך מיט איהר... נאַ! מיט
דעם מורה-הוראה, צװישען מנחה אוּן מעריב, קען מען זיך
שוין היינט דורכרעדען. טאַקע היינט. װאָרים שבּת, נאָך הסידות,
קען מען גאָר צוּם מורההוראה ניט צוּטרעטען מיט אַזעלכע
ענינים, אַלע בּאַלעבּאַטים דרעהען זיך אַוּם איהם, עס פּאַסט
גיט.

אַרויסגעהענדיג צוּ מנחהידאַוונען, האָט זיך אָבּער די סעג.
דער ניט געקענט אינהאַלטען אוּן נאָך אַ מאָל אַ טשעפע גע"
שאָן זיין מיזינקע:

18

-- איז, װי זאָגסטבז ניין 1,. טאָ דאַרף מען ניטן
אַ קוש געטאָן די מזוזה אוּן אַרױס.

3

אין יענעם זומער.פאַרנאַכט, נאָכן לעצטען פּאַרעכאָד, אין
נח אָנגעקומען מיט דער בּריטשקע, אױסגעשפּאַנט , דזשירקעלײ
כען" אוּן געעוסקט זיך בּיי ר' סענדערן אין פירהויז. קיינער
איז אין שטיבּ ניט געװען, ר' סעניער אין אַװעק צוּ מעריב,
סענדעריכע --- אויפן מאַרק, אוּן מערע איז אויך ערגעץ.וואוּ אַרױס,
איינקויפען אויף װעטשערע, אַ שטילקײט אין געשטאַנען אין
שטופ און אַ מאָדנע פּוּסטקײט אין פירהיז. נִנֶּך אַ טאָג אַרי
בּייט האָט נחן די דאָזיקע פּוּסטקײט געדריקט. אַן אוּמצט איז
איהם בּצַפאַלען, ניטאָ מערע!;.. ס'האָט זיך איהם געדאַכט, אַז
ער האָט זי שׂוין לאָנג, זעהר לצַנג ניט געזעהן. האָט ער זין
אַ נעם געטאָן פּוצען מיט געריבּענע ציגעל די מעשענע טײלען
פון כאָמעט. מיט אַ טעמפּער עקשנות האָט ער געכּוצט אין 8
פינסטערען װינקעל פוּן פירהויז,

אוּן מיטאַמאָל קומט אָן ,מערע די הױכע". זי אליין}
מיט איהרע לאַנגע געטאָקטע פיס... אַרײנשפּרײזענדיג פוּן דעף
ליכטיגער גס אין דער האַלבּ-טונקעלהײט דאָט זי נחן ניט בֹּאַ
מערקט אוּן אָנגעגאַנגען גלייך אויף איהם מיט אַ גרויכען קיי
מעלדיגען לאַבּען בּרויט אוּנטערן אָרעם, אין נחס, דוּרך ואַלך
אוֹן פעלד פאַרשאַרפטע נאָז, האָט אַ זעץ געטאָן דער ריח פון
פרישען פּרויט, אויסגעמישט מיטן אָטעם פוּנם מיידעלשען צע.
װאַרימטען גוּף, װי אַ כּשוּף, װי אַ ליעבּעיגעטראַ:ק האָט דאָס
איהם אַ זעץ געטאָן אין קאָפּ אוּן ער האָט דערשפירוט אַ 7*
סע שווינדלעניש, װי אַ מענש, װאָס װאַרפט זיך אין פייעף
ראַטעװען דאָס װאָס איהם איזן טײער, האָט ער ניט אױיסגעי
רעכענט זיין בּאַװעגוּנג אוּן זיין כּח, אוּן פּלוצלינג אַרוּמנעכאַכּט
מערעם לאַנגען גוּף מיט זיינע אייזערנע אָרעכס. זע- פרישער

109

לאַבּען בּרויט האָט אַ קואַק געטאָן. מערע אַלײן האָט אַזס 8
קוויטש געגעבּען װי אַ געשטיקטע קאַץ ,מי.אי..." פוּן װעהטאָג!
פּוּן שרעק? כּוּן צניעות ! אפשר פוּן אַלע דריי זאַכען צוּזאַמעןף
נאָר אויפן שטע? האָט זי זיך געכאַפּט, וואוּ זי איז אין דער וועלט,,.
האָט זי זיך אױסגעבּויגען, וי אַן אָנגעטראָטענע קאַץ, בּאַפּרײט דעם .
לינקען אָרים אוּן אַראָפּגעלאָזען פּאַנדדען אַ ניט-געלונגענעם
פלעם איבערן צעהיצטן פּנים, אין דער קרוּם, פוּן איין אױג
צוּם נאָז אַראָפּ. נחן האָט זיך גלייך גענוּמען שיטען מיט רױיטע
אוּן גרינע פוּנקען פוּן איין קוּקער אוּן פוּן נאָז האָט עפּעס געי
גוּמען קאַפּען... אויף אַזאַ גבוּרה פוּן אַזאַ מאָגערער, פּלאַסער
מיידעל װי מערע איז, האָט זיך פּאַנדדע ניט געריכט. ניט אוּמ.
זיסט, הייסט דאָס, װאַקסט זי כּוּן סענדערן -- דער אַמאָליגער
גבּור אין בּאַלענאָלישען צעך.,. אוּן מערע אַלײן האָט גלייך בֹּאַי
מערקט, װי אכזריותדיג, ניט-װײבּעריש זי האָט נהן געשלאָנען.
איבּערן פּנים, מיט די נעגעל אין דער קרוּם אוּן אַזױ ניטיגע.
שיקט, אַז זי האָט איהם צעמיקט אַ בּרעם אוּן צעקלאפּט די
נאָז. סיה.ט איהר אַ טיאָכקע געטאָן אין האַרצען, פונדעסטוע.
גען האָט זי איהם בּייז אויסגעזונגען איבּערן סאַמע אױער : /

-- גוּ--וּט ? װאָ--אָס ?

אינם תּהוובהו פוּן פוּנקען אוּן פאַרבּלענדעניש האָט
נח קוים בּאַמערקט, אַז מערע האָט זיך אינגאַנצען בּאַפּרײט פוּן
זיינע אָרעמס, אַז זי בּאַטראַכט דעם צעקװעטשטען לאַבּען בּרױט
אוּן די רויטע פלצקען אויף איהר פאַרטוּך... הייסט עס, אַז דער
בּרויט אוּן דער פאַרטיך אַרען איהר מעהר װי זײַן אױג און
נאָז...

אַ װילדע רציחה האָט אױפגעפלאַקערט אין נחן; די רציחה
פון פריהערדיגע טעג, װען ער האָט נאָך געקיילט שװערע זייי
טצן.פלייש אויף דער יאַטקעיקלאָץ צוזאַמען מיט שמחהלע טוּ
רערי, אוּן געקניפּען דינסטמוידען, אוּן געמאַכט ,מי שבּרך" דעם
נייעם נגיד אוּנטערן פענסטער,, האָט ער מערען אַ כאַפּ געטאָן
פאָרן אָרעם, העכער איבערן עלענבּױיגען, אויסגעשטשירעט זײ

110

צע װייסע צייהן אוּן אַ הױבּיגעטאָן אין דער צווייטער הצנד א
ישווערען שטיק רימען פון כאָמעט, װאָס ער האָט אָקאָרשט גע.
פּוגט. נאָך אַ רגע -- אוּן ער װאָלט זי דורס געװען, די הו.
כע מויך מיטן לאַנגען צאָפּ, אָצער מערע איז געשטאַנען פאַר
זיין ניטיפּאַרלאָפענער אױג בּלאַס, װי קרייד, האָט איהם האַרט
אָנגעקויקט מיט אַ פּאָר שטאַריגעװאָרענע קעצישע קוּקערס, אוּן
שטיל, כּמעט פּאַרוואוּנדערט, געמרוּקעט צוּ איהם:

-- מיך -- שלאָגען! אַ מיידעל װעסטוּ שלאָגען!

נח האָט זיך גלייך אויסגעניכטערט פוּן זיין רציחה, בייי
זע הענט זיינען איהם וייך געװאָרען, אָפּגעלאָזען זיך, פאַר
איהם איז געשטאַנען אַ שטאַרקערע חיה וי ער אַלין, אין אַ
קליידעל אפילו אוּן מיט אַ פאַרטוּך, אָבּער אַ שטאַרקערע., אַ
שװאַכקײט אין איהם בּאַפאַלען, אַ ליפ האָט בּיי איהם אַ ציי
טער געטאָן, װי בּיי אַ בּאַליידיגט אינגעלע, אוּן ער האָט זיך
גענוּמען בּעטען : |

-- מערע, מערינקע,,, האָבּ מיט מיר חתונה..

ער האָט אפילו ניט בּאַמערקט, װי משנהדיג-נאַריש ער
מוּז איצטער אויסזעהן מערען מיט זיין פאַרליבּעניש, מיט זיין
צעהאַקטער בּרעם אוּן מיט בּלוּט אוּנטערן נאָן, פאַרקעהרט, ער
האָט גאָר געפיהלט אַ מאָדנעם פאַרגעניגע;,.. ניין. זאָל זי טאַ.
קע זעהן, אַזאַ בּלייכע מױד װי זי איז, װי שװאַך אוּן נישטיג
ער איז אַנטקעגען איהר,., װאוּ פּאַנדרע! װאָס פּאַנדרע! אַ
הונט איז ער, אַ װאָרעם.. זאָל זי איהם אַ בּייק טאָן, זאָל זי
איהם צעטרנטען מיט א הר פויגעלשצן פוּס,

מערע האָט אויסגעהערט זיין געבּעט אוּן קוים אַ שמייבעל
געטאָן ;

-- מיט דיר ?,,,. מעהר גאָרניט {,..

אן בּאַלד גענעבּען זיך אַ דרעה.אױס, אַ װאָרף מיטן
צאָפ און אַ זאָג געטאָן גאַנץ שטיל, אָבּער שוין אָהן קראַפט,
אָהן שטאָלץ, כּמעט שטאַמלענדיג:

- אַז ניט,,. ניט דערלעבּען,, זאָלסטוּ,,, פּאַנדרע..,

אוּן גלייך אַרײנגעלאָפען אין שטוּבּ אוּן אַ טראַסק געטאָן

111

מיט דער טהיר, פּינץט װי זי װאָלט דערמיט געװאָלט צונעצעך ‏
מעהר װאָג צוּ איהרע שװאַכע װערטער:.
- ניט דערלעפען זאָלסטוּ!

. 4

נח האָט זיך אַראָפּגעלאָזט אינמיטען פירהויז, איף צװי"
צענויפגעלעגטע כאָמעטען, ער האָט זיך געװישט די צעבּלוּטיגטע
נאָז. געפּינטעלט מיט דער געשװאָלענער אױג אוּן געפיהלט, אַז
אָט אָט װערם ער דערשטיקט. אַ סוף!.. ס'איז אַ סוף מיט
פּאַנדרען !,,, װי אַ געשמיסענער אינגעלע, װאָס כראַבּרעט זיך,
האָט ער זיך קוים איינגצהאַלטען ניט צוּ פאַנאַנדערװײנען זיךי.

װי לאַנג דאָס האָט געדויערט װייסט ער ניט. אַ מיניט,
צי צוויי, צי אַ האַלבּע שְעה.. ער װייפט נאָר, אַז מיטאַמאָל
האָט די שטובּ-טהיר װייטער אַ סקריפּ געטאָן, אוּן מערע האָט
זיך אַרױסגערוּ?ט, פריהער אַ קאָפ, דערנאָך -- אַ פּלײצע, דער"
נאָך איז זי אינגאַנצען אַרױסגעגאַנגען, אין האַנט האָט וי געי
האַלטען אַ נאַסען האַנטוּך,

ניט רעדענדיג קיין װאָרט, האַלבּ-שעמעװדיג אוּן האַלב
מיט אַ מין אַרױסרוּף, איז זי צוּגעגאַנגען צוּ פּאַנדרען, אַרײני
געשטעלט זיך מיט בּיידע פויגעלשע פיס צווישען. זיינע שטאַרקע
צישפּרייטע קניע אױף די כאָמעטען, אוּן גענוּמען אַרומבּינדען
- דעם נאַסען האַנטוּך אַרוּם נחס שטערען, פאַרכאַפּענדיג דערבּײ
אין דע קרוּם זיין צעהאַקטע בּרעם אוּן אױג.

לוט דעם, װי מערע אין צוּ איהם צוּגעגאַנגען אוּן פיט
װאָס פאַראַ זיכערקייט זי האָט זיך איהם געשטעלט צװישען זי
קניע, האָט פּאַנדדע דערפיהלט, אַז ס'איז געשעהן אַ נס.. ערע
פּאַנדרע, איז אַ פערד מיט פּאָדקאָװעס, מעהר גאָרניט!,. מערע
איז זײנע! זי װעט זיין זײינע!.. מ'עט נאָך לעבּען, פּאַנדרע!

דער קאַלטער האַנטוּך האָט איהם אינגאַנצען אָפּנעפרישט.
די קאַלטקײט פון װאַסער אוּן דער בּרענענדיגער שמערץ אין

11

=

5 יז
יי

אויג האָבּען זיך אויסגעמישט װי זיס מיט זויער, ציטערנדיג,
װי אַ אינגעל, האָט ער שװאַך, אָהן כּח, אַרוּמגענומען מערעפּ
- פיס,. אוּנטער די קניע.,. מצהר האָט ער, זיצענדיג, ניט געקענט
דערלאַננען, דאָסמאָל האָט זי זיך שוין מעהר ניט געבּריקעט,
געלאָזען זיך. פוּן די נירעריגע כאָמעטען האָט ער אױפגעהױיבּען
זיין ניט-פאַרבּונדענע אויג צוּ מעיען. זי האָט איהם אויסגעזעהן
הויך, הויך, אַ סך העכער װי זי אין... כּדי צוּ דערגרייכען צוּ
איהר האָט ער פאַזאָליע גענוּמען הױבּען זיך פוּן זײן זיץ,
דוּרכלאָזענדיג מערעס שלאַנגיגען גוּף דורך זיינע אָרעמס, װי
דוּרך אַ ווייכען רינג. די דאָזיגע בּאַװעג'נג האָט זיך אױיסגע.
צױיגען אין איין לאַנגען גלעט איבּער מעדעס רוּקען, איבּער
איהר זוּמערדיגער דינער קאָפּטעל, אויפגעהויבּען זיך---איז פּאַנדרע
אױסגעװאַקסען אוּן האָט זיך דערפיהלט אַלס איהר.גלײיכען,
יאָ. אַצינד מעג ער זי שון אַרוּמנעמען אַביסעל שטאַרלער}
אַצינד מעג ער:

-- מע-רינקע ! מעריינע-עלע !

מערע הגָט אָנ:עקיקט מיט צװיי בּרוינע אױגען פּאַנדרעס
גאַנצע אויג, זיין פאַרבּוונדענעם קאָפּ, אוּן האָט אַפילוּ קיין שמיי.
כּעל ניט געטאָן, װאָס פּאַנדדצ דער גבּור, דער װאָלףווערגער,
זעהט אס אַזֹי נעבּעכדיג, נאָר איהרע בּיידע שװאַרצאַפּלען
האָכּען זיך פאַנאַנדערגעצױגען אוּן געבּרענט, װי בּיי אַ קאַץ,
װאָס שרעקט זיך אַ בּיסעל פאַרן קאָטער. איין קליין װערטעילע
האָט זי איהם נאָר געשענקט:

-- נוּ ? :

דאָ האָט זיך שוין פּאַנדיע מעהר ניט געקענט אײנהאַל-
טען, אוּן זיך איהר אינגאַנצען ערקלצרט אין ,אייבּיגער ליבּע";

-- מערע, דוּ הערסט, מערע... אַ נכפי זאָל מיך כאַפּען
דאָ אויף אַן אָרט!

אַז ר' סענדער איז געקומען, נאָך מעריב, אַהײם און אין
פֿירהויז אָנגעטראָפען נה פּאַנדרען מיט אַ פאַרבּונדענעם אױג,

113

האָט עֹר קודם:כל אַרײנגעקוןט אין דער אָפענער שטוּב-טהיר,
דערנאָך אַ קוּק געטאָן אױף פּאַנדרען, דערנאָך אַרױפגעכאַפּט: די
מעשענע שפּאַקוּלען אויף דער אַרבעסדיגער נאָז, אוּן ערשט דער,
נאָך טטל אַ פרעג געטאָן:

-- װאָס עפעס - דאָס !

-- סיאיז גאָרניט, -- מאַכט פּאַנדרע, -- געפאַלען איבער
די שנאָלען... פוּן כאָמעט די שנאָלען.. |
|| -- אַזױ גאָר? איבּער די שנאָלען?

אַ שמייכצלע האָט זיך דערבּיי צעשטיפט בּיי ר'' סענדערן
אונטער די געלע װאָנסעס, װאָס ווילען ניט גרוי ווערען. אָקאָרשט,
א'ן בּית.מדרש, האָט ער גערעדט מכּח זיין מערען אוּן מכּח
פאַנדרען מיטן מורתיהוראח. און יענער האָט איהם גענעבען אַ
צלכה, איז אָט.,. צי האָט שױן די בּרכה ניט אָנגעהױבּען מקנים
צוּ ווערען 1.. דײר

ניט רעדענדיג מעהר קיין װאָרט, איז רי סענדער צוּגעי
גאַנגען צו דער אָפּענער שטוּב.טהיר אוּן האָט זי פאַרמאַכט. אוּן,
רייבּענדיג זיך בּיידע הצנט, איז ער צוגעטרעטען, אין דער
האַלבּ:טוּנקעלקײיט, האַרט צוּ פּאַנדרען:

-- זאָג נאָר דעם אמת, נח,. מיר קענסטוּ דאָך זאָגען
װי אַן אייגענעם טאַטען.,. אפשר איז דער כאָמעט געווען גאָר
אַן אַנדער זאַך..

פּאַנדרע האָט איהם אָנגעקוּקט מיט איין גאַנצער אױג, אין

דער קווּם, װי אַ האָן אױף אַ האָבּערעל: גיב נאָר אַ קוּק!
ער האָט שױן דעישמעץט דער אַלטער תּרח.. נאָר געה דער
צעהל איהם מצשות!,. האָט ער זיך געמאַכט תּטעװאַטע:

-- װאָסער זאַך ז

האָט איהם ר' סענדער פאַרטייטשט געלאַסען, זעהר גע,

לאַסען :

-- כ'מיין,,,. אפשר האָט גאָר דער כאָמעט געטראָגען אַ
קליידעל ד...

פּאַנדרע האָט עפעס גענומען מעקען: פװאון װאָסוּ
וועמען 1",. | יי

114

אָבּער ר' סענדערן אַרט דאָט ניט, ער רעדט זיך דאָס
זייניגע ;

-- זעה, פּ;נדרע., אָסטאָראָזשנע! זי קען דיר נאָכ'
אָמאָל בּיידע אוגען אויך אױסקראַצען.. װעסט זיך אױף דער
גאָס ניט קענען ווייזען, שוין געווען אַזעלכע מעשות...

האָט פּאַנדדע דערזעהן, אַז דער בּאַלעצאָט אין גאָרניט
אין כּעס, האָט ער זיך שוין צעלאַכט מיט אַ מױל װייסע צייהן /
אוּן מיט איין אָפענעם אױג,

האָט ר' סענדער אױסגעטאָן די מעשענע שפּאַוּלען,
זעהר מינשבדיג אויסגעהערט פּאַנדרעס געלעכטער, געגעבּען אַן
עפען די שטובּ-טדיר און אַרײנגעשריען:
| -- זעה, מערע! איז װילסטוּ שױן! יאָ--אָוּ
== -- יאָ א !יי -- האָט איהם מערעס קול איבערגעקרימט
| פון קיך אַרױס. -
אַזױ איז פּאַנדרט, אין אַ מזלדיגער שעה אוּן אָן שוּם הילף
| פוּן אַ שוכן, געװאָרצן אַ חתן, |

115

עס בּרענט ביים נייעם נגיד!יי.
| 4

נאָך דער חתונה האָט סענדעריפאַרדאָן אָפּגעגעבּען פּאַני
דרען אוּן מערען זיין טאָכטער אַ האַלבּע שטוב און ,א האַלבּע
גּויד", אוּן אַלץ איז אַװעק כּסירה, אָצֶער ניט קוּקענדיג אויף
דעם, װאָס פּאַנדדע איז אַצינד געװאָרען אױס שמייסער, אַן
איידעם בּיי סענדערן, איז ער פוּנדעסטװעגען נאָכגעגאַנגען זיין
געװעזענעם בּאַלעבּאָס, װי אַ יונגער זשערעבּעץ נאָך אַ קיהלער,
אָפּגעאַרבּייטער קליאַטשע, מיט דריבּנע טריטעלעך אוּן מיט דרןף
ארץ. ניט װי די בּאַלעבּאַטישע יוּנגעלייטלעך, װאָס װי נאָר וײ
ּאַקוּמען דעם נדן אין האַנט צַרײן, אַזױ הױבּען זי אָן צו פֹּאָי
בּריקעװוען אוּן צו קריגען זיך מיט שװער אוּן שויגער. אֲלע
שבּת אוּן יום-טוב זיצט זיך נח זייט.ביי.זייט מיטן שװער אין
בּיתימדרש אוּן לאָזט זיך וייזען אַ ,היי אין סידור" -- ואל
מען האַלט און װאָס מען דאַדף זאָגען. צוּ קריאתיהתּורה געהמ
ער ניט אַרױס אין שוּל.הױף צוּ טרייבּען קאַטאָװעס, װי אַלע
פּראָסטאַקעס טוּען, נאָר ער בּלייבּט זיצען מעשהיסטאַטיק איף
אַן אָרט. אוּן נאָכן דאַװנען װאַרט ער אָפּ געדוּלייג בּיז ר' סעגִי
דער װעט זיך אָפּבּאַמקען אוּן אָפּשפּײיען ,עלינו" אוּן בִּיז ער
װעט זיך דוּרכשטופּען מיט זיין בּאַלעגאָלישען ,גיט-שבּת" צוּם
מורה:הוראה, זיך אַליין האָט נאָך פּאַנדרע געהאַלטען פאַר ניט.
גענוּג דערװאַקסען, פּאַר ניט גענוג פרוּם, ער זאָל זיך אױך

16

געהן שטוּפען צוּם מורה.הוראה, וי דאָס טוּען די עלטערע לייט,
שיידען. ער בּאַגעגענט דעם מורה.הוראה אויף דער גאַס, פּאַנדרע
ווערט דערביי אַלעמאָל רױט, װי אַ חדר.אינגעל, װען ער בֹאַי
גענענט זיין רבּין: ער גִיט פאַושעמט אַ יצרוּם.אָפּ זיין ענוט. .
שבֹה, רבּי !,,* אוּן דאָס האַרץ קלאַפּט איהם דערנאָך...

אַלץ געהט כּשורה... נאָר מיטן נייעם װאָלענעם טלית
װאָט בי פּאַנדרען געטראָפען אַ שטיקעל,סִיבּה, שבּת נאָך התונה,
-אַז מען האָט אים אויפגערופען צוּ דער תּורה, האָט פּאַנדרע
א -אויפרעגונג א ציהיגעטאָן איין אַראָפּגערוּקטען בּרעג איבּער
דעו. בּרייטער פלייצע, ער האָט נאָר, װי ער זאָגט, אַ ציה
געטאָן אַ קאַפּעלע, אַ האָרעלע ניט מעהר, פונדעסטוועגען האָט
דעו נייער װאָלענער טלית געפּלאַצט, און גראָד ביים דאָפּעל.
טען נאָט, דאָרטען װאו עס געפונען זיך די זעקלעך פאַר די
ציצית,,, עס האָט געגעבען אַזאַ פּלאַץ, אַז רי סענדער, זיין
שווער, האָט איהם געמווט אָנכאַפּען פוּן הינטען:

=--- טפּרררוּ, פּאַנדרע! אַ טלית אין ניט קיין כאָמעט!

קוּמענדיג דערנאָך אַהיים צוּ טשאָלענט, האָט זיך פּאַנדרע
געשעמט צוּ קוּקֶען מערען, זיין יוּנג װײיבּעל, אין פּנים אַרײן,
װאָס װעט ז', אַ שטייגער, זאָגען צוּ אַזאַ איידעלען אײינשפאַנען .
זיך. אין. אַ. נייעם דוּבּראָונעם טלית 1... אָבּער מערע האָט דער.
זעהן דעם געװאַלד.ריס אויפן שװאַרץ + געפּאַסקעטען װאָל, אוּן
װאָט נאָר אַ שמייכעל געטאָן, נחן האָט זיך אפילוּ אויסגעדוכט,
צו זי האָט איהם אָנגעקוקט מיט אַ מין מידער ליעבּשאַפט. מערע
שַליין האָט נאָך געפיהלט איבּער זיך פּאַנדרעס שטוּרמישט גבורה,
האָט געװאוּסט, אַז זי מוּו אַלעמאָל נהן דערמאָנען, אַזױ
וי מען דערמאָנט אַ שטאַרקע קינד, אַז מען מון זיך אוּמגעתן
-פּאַװאָליע, רחמנותדיג מיט אַזעלכע שװאַכע צאצקעס, וי אַ ויים
אי װי אַ נײיער טלית -- װעלכער שמעקט נאָך מיט דוב.
:אָורגעי.,

נאָך הבדלה האָט זי דורכגעצויגען אַ דינע פאָדים דורך
א דינער נאָדעל אוּן האָט זיך בּיים לעמפּעל אַװעקגעזעֶצט ציי
| ויעולען דעם געפּלאַצטען' אָרט. איהר לאַנגעף. גאָלדיג.טוּנקעלער

17

צאָפּ און די שװאַרץיבּלױע פאַסען פוּן טלית האָבּען זיך געגא
סען. איבּער איהר יונג-װײיבּערישען שויס אוּן איבּער איהר יל
סֶעֶן. שבּתדיגען. פאַרטוּך אַראָפּ צוּ ‏ דער פּאָדלאָגע, איהר הויכער
האַלן - מיטן. קליינעם קאָפּ זיינען געװען אינגעבּויגען איער
דער אַרבּײיט .די ליפּען זיינען, איהד- געזען פרום פאַרשלאָסען,
די נאָדעלע האָט געבּליצעלט צװישען איהרע מאָגערע מיננעף,
און. דער געװאַלד.ריס אין טלית איז געװאָרען אַלץ קלענער
אוּן קלענער, בּיז ער האָט זיך אינגאַנצען פאַרמאַכט, מען וא
געווען. זײַן מיט. צוויי פּאָר אוינפן װאָלט מען אויך ניט. דער-
קענטא י .
אַז פּאַנדרצ. האָט דערזעהן, װי די פּאַסען פוּן זיין שטע:
קעדִיגען טלית גיסען זיך איבּער מערעט שױס אוּן װי קונציג
זי פאַרגלעט זיין -פעהלער", װאָס ער האָט געמאַכט, האָט איהם
אָנגעכאַפּט אַ גלוסטעניש אוּן אַ בענקעניש אוּן אַ נאָגעניש אין
האַרצען. מערע זאָל איהם געװען יעצט זאָגען: ,שברינג אֲראָמ
פון דאַך אין בּרוּנים", װאָלט ער געשפּרוגען. ניט קענענליג
מעהר אײנהאַלטען זיינע געפיהלען, האָט ער, מיט זיינע בּיידע
לאַפּעס, אַרוּמגעכאַפּט מערעס קאָפּ, װי אַ ליב כאָפּט אַרוּם 8
פּיסקליאַטע. אָט-אָט שלינגט ער זי איין, זיין הייטע גלוסטעגיש
האָט זיך אױיסגעדריקט אין אַזאַ לשון:

-- פּאַיעטאָנטשיק !.., אַ כאָלעריע אין מיר אוּן אַ געזונטעלע
דיר אין בּיידע זייטעלעך אַריין,

- דאָס אין דער העכסטער גראַד פוּן פּאַנדדעט ליעבֿשאַפט,
װעֶך זיין הייסקייט צו זיין יוּנג װײיבּעל דערגרייכט גאָר אַ הויכע
מְדרגה, בּאַנוּצט ער זיך מיט אויסטערלישע וערטער. װאָס אוים.
לענדישער, װאָס משונהדיגער, װאָס װעניגער טייטש -- אלץ
מעהר װאָג האָט דאָס פאַר איהם אוּן פאַר זיין האַמעטענעף
בּאַגײיסטערונג, אַ סך גראָבּליכע װערטער זיינען איהם פֿאַרבּלי
בּען פוּן דער צייט, װען ער אין נאָך געװען אַ קצב. אַנדערע
האָט ער זיך אָנגעהעיט אַצינד, אין בּאַלעגאָלישען צעך. אוּן
גלאָט אַזױ מאָדנע ראשייתּיבותן -- ניט-געשטויגען ניטיגעפלויגען,
מישט ער זי אַלע צוזאַמען אוּן שפּיעלט אויף זײ מערצ,. װי

118

אויף נאָטען { עסקאַדראָנטשיק, האַלאָצּליעלע, , צעפצעכעלע, בן.
פּקועהלע, אַן אַרטיליעריעצקע דִיר אין די יינדעלעך! 1 קרימלי
באַלטשיקעל דיר אין די ליטקעלצך!י...
- צוּם אָנהוֹיבּ האָט זיך מערע געקרימט, ָנגעשפֿעלט אויף

איהם די בּרוינע אױיגען אוּן געװאָרפען | מלטן צאָפּ, וי א פוקס
מיטן עק, אָבּער דעֶרְנאָך האָט זי זיך מיט איין אוער גענוּמען
צוהערען צו זיי. איהר װײיבּערישער געהער האָט אין די דאָזיגע
ווערטער גענוּמען כאַפּען אַ טייטש, װאָס נאָר זי בּיידע, וי
אוּן נח, פּאַרשטעהען עס... אין יעדען אַזאַ מעוּנהדיג. ווערטעל
אִיז געלעגען אַ שטיק רױהער כֹּח. אוּן מערע האָט דאָס איַם.
גענומען אין זיך, אין איהר מאָגעוען גוּף, אין איהר בּלאסען
געזיכט אוּן אין איהרע נרומע מידות, װי אַ. לעכצענדע ערך
נעמט אין זיך אויף אַ װאָרימען רעגען, אוֹיך נחס גבוּרָה אִיז
איהו צוּם אָנְהױבּ ניט בּאַקוֹמען. פּונקט װי אַ צוּישטאַרקער
רֶענען בּאַקימט ניט אַן אױסגעטריקענטער ערד, א קוּרצע צייט
זאָך דער חתונה אִיז זי נאָךְ מאָגערער געװאָרען אוּן אִיז אַר 2
געגאַנגען א צעדריקטצ, אַ. צעשטוּרעמטע., מיט בּלויע' ;קרוּהע
אוּנטער די גרויסע אויגען אוּן ניש אַ מידער פַרגוזערטקייט
אִין ‏ די גרויסע שוואַרצאַפלען. צָּבּעל, בּיסלעכווייו האָט זי זיף
גענומט צן אויסגלייכען, אויפבּליהען, דוּרך געהיימע רעהרטן, װאָס
ינְאָר מאַן . אוּן ווייבּ קענען זיי, איז פּאַנדרעס פוּלבּלוּטיגקײט אַרײן
;אי איהרע פּלויליגע: !אָדֶערֶען. די פּלײצעס אִיהרע זיינען קיײ
לצכדיג געװאָרען. אַ רױטליכער גלאַנץ האָט זיך גענוּמען דוּרכי
שְלאָגען דוּרך איהרע מאַטעװע האָר, דֶער - קוק איז געװאָרען
זייבערער, און די לעצטע סמנים פוּן שטורעם און | שאָטענס (זיינען
פּאַרשוואוּנדען פוּן אוּנטעך איהרע אױגען.עפּעֶל,. אוּן שבּת, .. װען
זי פלעגט אָנטעָן דעם ‏ בּרייטען געפאַלדעװועטען, ווייסען ציץי
קליידעל מיט די רויט-ּלויע בּלימעלעך אוּן אויף די פּלײיצעס --
דער מאַמעס בּרוּסט.טוּך מיט טערקישע קוייטען, פלענען יונגע

צאַלעגאָלעס, פּאַנדדעס חברים, אייננעמען אַ מִיתהימשונה,. :
האָכען אָבּער מורא געהאַט קוּקען צוּ שטאַרק, צוּ וינקען --
אודאי און אודאל ניט, הױגט זיך אָן מיט פֿאַנדרען!., אמ

119

ניטיפאַרגיגערס דאָבּען װעגען מערען מעהר ניט גערעדט, ה"'
ווענען אַ , בּאָטשאַן* מיט הױכע פיס. מען דאָרף שוין זיין 8
רשעינדושע צוֹ רוּכען אַזאַ הױכע אוּן שעדנע יונגע װײבּעל
,מאָטשאַן*, אָדער ,כּאַרדאָניכע", ‏ ניין; פּאַנדרע האָט-זיך מיטן -
שידוּך גאָרניט אָפּגענאַרט,

נאָר פוּן על-חטא װערט מען דאָך ניט פעט אוּן ‏ פון פאַר.
ליבעניס איז ניטאָ קיין גריבּעניס.., אויסער זיין הייסער לִיצְב.
שצַפט: האָט טאַקע -פּאַנדוע. צוּגעזעהן, אַז מערע זאָל אַ בּיסעל
-מעהר עכען, זי זאָל זיך געװעהנען צוּ נעמען אין מױל אַרײן,
ניט װי אַ צעקראָכענע בּאַלעבּאַטישע טאָכטער, נאָר וי פּאָנ'
זרעס װייבּ, יאָ. אַז געגעסען געקאָכטע לעבּער צוּ װעטשערע,
זאָל זיין געשניטען פוּן שטיק אוּן געגעסען. אוּן אַז געזימט
מילכיגען קרוּּניק, זאָל זיין געזופּט. ניט פון אַ פּלאַטשינערּ
טעלער, נאָר פוּן אַ שיסעל, אוּן אַז געריבּען וייסען צװאָרעף
-מיט שװאַרצען בּרויט, זאָל זיין געריבּען, און כּדי עס זאָל א
גוּט גליטשען, בּייסט מען צוּ מיט אַ פרישער אוּגערקע. אַזי
האָט ער מערען געלערענט. אוּן כּדי הירזשענע קאַשע זאָל זיין
צצטעמטער -- דאַוף מען זי בּאַשיטען מיט אַ בּיסעל מעהלי
צוקער. נאָר ניט געשענט זיך! אוּן מערע האָט געפאָלגט אוּן
מ'איז איהר טאַקע גוּט בּאַקוּמען.

פּאַנדרע באַנוּגענט זיך אָבּער ניט מיט היימישע מאכלים
אַליין, פון די קצבישע יאָהרען אָן איז ער געוואױנט צוּ עסען
אַ סך פלייש. און פּאָהרענדיג מיט דער בּױך איבּער די שליאָ.
כען מאַכען זיך מציאות, גוּטע זאַכען, אין אָט בּרענגט ער מֵע..
דען אַ פרישען קעלבּעונעם לונג.אוּן.לעבּער, װאָס שמחהלע טא
רערוּ, זיין געװועזענער הבר, הָאָט איהם פאַרקוֹיפט פאַר הצַלבּ
געלט; דֵאָ האַנדעלט ער פאַר איהר איין אַ קערבּעלע רױיטע
יאָגדעס, פוּן בּעראָזעװע װוייסע קאָרע געפּלאָכטען, אוּן דאָרט --
אַ מאַנדעל פרישע שלאיען, אָקאָרשט פוּן װאַסער, מיט בּלױע.
/פּעטע רוּקענט, ‏ שװאָמען איז שװאָמען, אוּן איער אין אייער, /
! אוּן פרישע בּאָבּ צוּם קרופּניק איז אויך ניט קײַן שלעכטע פִאָײ /
, שראַווע, און אַז מערע. בּייזערט זיך אויף. איתם ! כּלומרשט אָן,

שאָס ער גיט אויס אַוי פיעל געלט אױף דער אַכילה, דצרי
קלערט איהר פּאַנדדע דעם שכ? פוּן עסען קצביש: :
| = -- גאַרטיליעריעצקע".,,. שטאָפּ גוּט די קישקע װעט זי

= יי =" גיש צעקריכען אין טשאָלענט.,

אָדער בּאַלעגאָליש:
|-- מרייגעלע! אַז מען שמירט ניט פאָהרט מען ניט!

2

שַ זוּמער איז אַװעק און אַ װינטער אין געקומען, דער
דציפשער. איז איינגעפרוירען געװאָרען, די פּאַרעכאָדען זיינען
געגליבען שטעהן. אוּן פּאַנדדעס בּױד האָט זיך װייטער געני
מען גליטשען אויף דעם שליאַך, צװישען שקלאָו אוּן אָרשע,
גאָר אַצינד איז דער שליאַך , זיינער" אוּן די שוּדאַקעס -- זיינע,
אויס שמייסער !... אַצינד איו פּאַנדדע אַן איידעם אוּן אַ האֵל-
גע אַלעבּאָס. װאָרים אַן אָפּמאַך איז דאָ צװישען איהם אוּן
ר' פּעגדערן, אַז אַלץ װאָס מען פאַרדינט טיילט מען זיך אויף
זצו' הטלבט,

| רי סענדער פּאָהרט ווינטער:צייט זעלטען.װוען אַרױס, עֶר
דותם זיך אויס און װאַרעמט זיינע אַלטע בּײנעד אױיף דער
לעזשאַנקע אין שטוב. גיין זיינען די אַלטע קצַכעל פין דעף= -
אַלט.מאָדישער לעזשאַנקע, וי פּאָליװוענע טעפּ, אוּן אויסגעגלעש
און װאָרעם זיינען זיי, אוּן אַז ס'ווערט אַ בּיסעל צוּ הײס --
זעצט- מען זיך אַװעק אין יאַרמעלקע און מען זאָנט תּהילים,
מערע טראָגט צוּ אַ גלאָז טהיי. דער װאַנט-זײגערעל, מיט איין
װאָגג אוּן מיט אַ שיקסע און בּלוּמען אויפן ציפעריבּלאַט, סטאַ-
דעט זיך מיט אַלע כּוחות צוּ האַלטען צייט פון פליישזאַלצצן
און שן מנחה.דאַװוגען.,,. לױפט ער מיט זיין אומרוהת, װי מימ
איין פיסעל פון אַ הינקעדיגען אונטצר.שמש, ט קיטאַץ, טיקי
טאַק, זעֵהר פאַרֹהאַו ט, אָבּער ער פלײסט זיך שון צוּמיעל,
אָדער ער פאַרלויפט אָדער ער דערלויפט ניט, אָדער ער בלייבט

וגו

גאָר שטעהן.,. טהוּט אָן ר' סענדער די מעשענע שפּאַקלצן א
קיקט אַרױַס אױף דער גאַס. ער האָט זיך זיינע סימניס אין
הימעל פוּן דער צייט, װען מען האָט נאָך ניט געבּרױכט קײן
זייגערס. פוּן טאַטען ר' זימעל, ‏ עליוהשלום, און פון דארף.
גויים, להבדיל, האָט ער דאָס בּירושה. עה האָט זעלטצןוען 8
טעוֹת, געהט ער צוּ צוּם פאַרהאַװעטען זייגערצל, וי מען געהם
צוּ אַ ווייסען-חברהניק, גיט אַ שטופ דעם וייזער, ציהטאָן די
איין.איינציגע װאָג -- אָגגעגאָטענע בּליי אין אַ מעשענער טרייז
בּעל אָן אַ דנאָ --ן גיט, מיט אַ שמייכעלע, אַ קוּק אויף דער
אויפגעמאָלטער שיקסע אין ציערבּלאַט אוּן מאָכט: ,בּאַםיבּאַם.
בּאַם. .* אוֹיף חסידיש שטוּם:לשון הייכט עס: געלױבּט דער
?אויבּערשטער ! אַ דוּהיגע עלטער, אַ גוּטע עלטער, אויף. אַלע
יאידען געזאָגט : געװאָרען !

אָפטמאָל קוּמט פּאַנדדע אָן פוּן אָרטער בֹּצָהן שעט בי
נאַכט. בּיז מען פיהרט פאַנאַנדער צַלע ,שוּדאַקעס'; פיז מען
שפּאַנט אױס די פערד און מען שטעלט זיי אַװעק אויף האָי
: גער---בּאַווייזט דער פאַרהאַװעטער װאַנט.זײגערל נאָך צוועלף;.

דאָס מאָל, איבּערן גרויסען פּראָסט, אין עס או סגעקו"
מען נאָך שכּעטער. מען קען די פערד ניט פּאֶיען אין אַ גרויי
סֹער קעלט? אײידער זיי קיהלען זיך נים אֶפּ. איז פֿאַנררע
אַרײנגעפאַלען אין שטוּבּ אַ דערפרױרענער, אַן אָנגעהאָרעװט+
טער, אַן אויסגעהונגערטער,. מערע איז אין די חדשים, 7עבט
?זי זיך פֿריה אין בּצט. סענדער אוּן סענדעריכע - כראָכּען שוין
לאַנג אין דער צװײטער האַלבּער שטובּ, הינטערן פּאַראַפשן
מיט זיינע בּערישע פיס אוּן מיט זיינע בּרייטע שטיװאַלעס היל
פּאַנדרע געהן אויף די ציפּקעלעך, כּדי ניט אויפוועקען מגרען.
: פונדעסטװעגען מאַכט ער אָן אַ רעש, װי אַ געפּאָדקאָװעטער
משא:פערד אויף שט ינער, ‏ דערהערט ער. אַז מערע שלאָמֿטי ניט,
- גויגט ער זיך איין איבּער איהר בּעט און פרעגט: . - +-
| -- נוּינוּ, -- ענטפערט איתס מערע האלגיפפראלָען
אוּן געהיימניספול,

12

-- דוּ הערכט, עכקאַדואָנטשיק, -- מצַכט פּאַנדרע -- אַ
געזונט דיר אין די זייטעלעך, כ'װאָגט עפּעס געגעכען. אפשר
אין דאָ אַ קאָפּ מילביגצ ,קאַכע"! קאַלטע ,קאַסצ".. (קאַשע.
| = מערע הױבּט אוױף כוּן גרױכען פּאָװעלעיקישען אַ קלין
קצמצל' /מיט אַ זיקען פאַרפלאָכטענעם צאָפּ: י-

= װאָס צפּעס קאַלטע ,קאסע"?

ערקלערט איהר פּאַנדרע זײין פּלוּצליכע ליידענשאַפט - צוּ
קאַלטע מילכיגע קאַשע, מיט אַ בְּרוּמיגען גוּטמוּטיגען שעפּטשען;
אַזױ: |

-- דוּ הערסט דאָך, מויינעלע, שטעדט הינט קוּשקעי
.צראַנד. דער פרעסער, לעבּען אָרשער װאָקזאַל אוּן שלעב
דנטשקענע שװאַרצע קאַסע פוּן אַ האַלאַטשיק, בּאַגצָסען פוֶּן
אױבּען - מיט מילך.,, שלעפּט מיט אַ לאַנגער סקאָרינקע אוּן
(טשמאָקעט.,, איז דאָך אָבּער קאַלט, די שװאַרצע קצַטע מיט
מילך אין פאַרקי: לט, דער האַלאַטשיק איז שמאָל,,, היינט געה
עס אַזאַ קאַסע פון האַלאַטשיק!,, זאָג איך, קושקע, זאָג איך,
גיבּ, זאָג איך, כ'וועל דיר העלפען עסען קאַסע פוּן האַלאַטשיק.
כיהאָבּ, . זאָג איך, אַ הילצערנע לעפעל,, ריטשעט ער, קוּשקע,
װי אַ הונט אויפן בּײן. געה, זאָגט ער, פּאַנדרע, אין דר'ערד
מיט דיין לעפעל! כ'ועל דיר ניט געבּען קיין קאַסע, כ'הצָבֿ,
זאָגט ער, אַלײן אַ קאַפּ קאַסע. געה, זאָגט ער, צוּ דיין אידעי
(גע.., זי אין אַלײן אַ גוּטע קאַסע, אַ הייטע קאַסע, װעט זײ
דיר געבּען, זאָגט ער, קאַסע,,, אוּן די בּאַלעגאָלעס אַרוּם הי"
הי-הי, צעהירזשען זיך, װי די פּערד אויפן יאַריד.,. זאָג איךף;
הער נאָר קוּשקע, זאָג איך, געה דוּ אין דר'ערד מיט דײן
קאַס?!.,. װי, זאָג איך, מיט דער קאַפּ קאַסע, אַזױ, זֵאָג איך,
אָהן דע קאַפּ קאַסע. כ'האָבּ דיך, זאָג איך, אין כאָליאַװע מיט
דיין גאַנצער קאַסע! נאָר מיין װייבּ זאָלסטוּ ניט טשפפּען..
װאָריב כ'װעל, זאָג איך, בּאַלד מאַכען פוּן דיר אַ רױטע קאַסע
מיט מילך,,,. װעסטוּ געדענקען קאַסע! הערסט 1,. שיער ניט
געקומען צוּ אַ געשלעג. גאַלענאָלעס האָבּען זיך אַריינגעמישט.

123

קאַסע-קאַסע, קאַסע -קאַסע !,,, דרומעלט זיך מיר אַ גאַנצען טאָג
מ לכיגע קאַסע אין קְאָפֿ... : |
= מערע װערט אינגאַנצען װאַך. זי דערשרעקט זיך פאַר

פּצַנדרעס מעשה אוּן פאַר זיין וועלען זיך שלאָגען מִיט קוּשקען.
זעצט זי זיך אין בּעט אוּן טענהט צו אי ר מאַן אַזױ:

--- שוין. גאָר שלאָגען זיך איבּער מילכיגע קאַשע ז דאַרפסט
קְלֵי; נטשען ביי קושקען פוּן זיין האַלאַטשיק 1יי, האָסט ניט װאָס
צוּ עסען 1...

דערזעהט פּאַנדרצ זיין מערען אין העמד, מיט איהרע
אויפגעבּליהטע פֿאַרקיילעכעדיגע אברים, מיט איהר גאַנצער
נאַכטיגער פאַרגאָלדעטקײט בּיים לעמפעל, פאַרגעסט ער זיין
הונגער, דִי מילכיגע רעטשקענע ,קאַסע" װאָס האָט זיך איהם
-געגלוסט. אַן אַנדער הונגער כאַפּט זיך איך. איהם אויף, ‏ נעמט
ער זי אָן פאַר בּיידע פלייצעס.
| - אאַן סאַר אַ קאַלטע הענט! - קאָרטשעט זיך
מערצ,

אוּן פּאַנדרע ‏ טהוט אוּן װאַרעמט זי מיט הייסע אױסטער.
לישע צונעמענישען :

-- , טרעמאָמעטערעל", כאָליעריעצקע, צעפצעכעלע, קְאַ"
טשאַנטשיק, צוויי געזוּנטעלעך דיר אין די מיס אוּן איין גרויסע
גאָליערע אין מיר אַריין..

קנייטשט זיך מערע צואַמען אוּן בּאַהאַלט זיך לאַכענדיג /
אונטער דער קאָלדרע ;
|=--- געה שוין געה! האָסט דאָך געװאָלט עסען, איז געה,
גֶעם פאָרענט אין אויווען א מגפעל פליישיגע פאַסאָליעס
אוּן צס}

דערמאָנט זיך פֿאַנדדע, אַז ער איז טאַקע הױגעריג.
דעקט ער מערען איין, װאַשט זיך שטילערהייט, שלֶעפּט אַרױם
פון אויװען אַ טשוּהונענעם טאָפּ פאַסאָליעס, פוּן אַלמערעל -- אַ.
| הילצעונע לעפעל מיט אַ לאַבּען בּרויט אוּן רײבּט געשמאַק,
אויף אַ בּרעג ‏ טיש אַ יונגער פערד, איבּער הײיאָהריגען האָי
בער, װאָלט געמעגט מקנא זיין פּאַנדועס אַפּעסיט, זיינע צייהן.

4126

מערע הערט זיך צוּ מיט פאַרגעניגען, װי דער אַלטגעבּאַקענער
רוט קנאַקט אוּן װי פּאַנדרעס הילצערנע לעפעל גרונטצװעש
זיך אַלץ טיפער אינם טאָפּ פאַסאָליעס. ,אַ כפּיה, זאָגט נח,
צעהן האַלאַטשיקעס מיט מילכיגע קאַסע" אוּן רײבּט. װייטער,
דער פּנים גיסט זיך איהם אָן מיט אַ געדיכטער רױטקייט פוּן
אַזאַ געשמאַקער מלאכה אוּן די גרױע אויגען בּליצען מיט צוי
| פרידענקייט. זיין גרויסע לעפעל קלאַפּט זיך אָן אַפּעטיטלעך,
פיט אַ טעמפּליכען קלוּנג, אָן די קלעפּיגע װענטלעך פון טשו.
הוּנענעם טאָפּ, דער קלונג װערט אַלץ הילכיגער אוּן הילכיגער,
אַפּנים דאָס געדיכטע געקעכץ װערט אַלץ װעניגער, מערען
אַלין הױבּט אָן ציהען דאָס האַרץ. עס פאַרגלוּסט זיך איהף
פאַרזוּכען, זי איןז דאָך אין די חדשים.. דרעהט זי זיך אױפן
געלעגער, בִּין זי האַלט ניט אױס און בעט אַבּיטעלע פאָר'
שעמט ;

-- נח, דערלאַנג מיר אַ לעפעל פאַטאָליעס.. אוב דוּ
האָסט נגָך...

לויפט צױּ פּאַנדרע אוּן דערלאַנגט איהר אויף אַ טעלערל:

-- נאַ, נאַ, פאָרטעפּיאַנטשיק, מריינעלע, כ'האָבּ שי,ף.
שיער ניט אויפגעגעסען, אַ כּפרה זאָל איך װערען..

-- הער זיך אױף צוּ שילטען! -- בּייזערט זיך מערע
אוּן פאַרזוּכט די קאַלטע, אָפּגעשטאַנענע, זויערליכע פּאַסאָליעס,
דער אַפּעטיט פאַרגעהט איהר גלייך אויפן אָרט. לױט פּאַנדרעס
געשמאַקען קייען האָט זיך געדוּכט, אַז דאָס האָט אַ טעם גן
עדן,,. ואוּ איז צַהינגעקוּמען דער טעם? ניטאָ. פאַרשװאו:דנן
אין דער נאַכט אַרײן,,. װערגט מערע אַראָפּ אַ פּאָר פאַסאָליעט,
פֿוּן יוצא:וועגען, אוּן שטופּט אָפּ דאָס טעלערל.

-- שוין? -- וואוּנדערט זיך פּאַנדוע- אָט כוּן אַזאַ אַכלען
װילסטוּ געהאָלפען װערען? |

אָכּער מערע שטופּט שױן דאָס טעלערל מיט אַ זױערעף
מינע, זי זאָגט איהם, אַו עס קען איהר ניטיגוּט װערען, עִף
זאָל זי לאָזען צורוה,,,

125

-- אָהה.., -- מאַכט פּאַנדרע מיט טיפען פאַרשטאַנד, -- אַזױ
גְאָר !4 װי האַלט עס מיט אוּנזער זשערעבּטשיק+ . /

אָבּער מערע דרעהט זיך צוּ איהם אוּם:

-- געה, געה! בּענש בּעסער אָפּ} :
| = געהט פּאַנדרע צוּריק צוּם בּרעג טיש, עסט אױף דער
ווייבּס שיריים, אוּן זאָל זיך דאָס איהם אַפילוּ אַ שלוקערץ טאָן
נאָך אַזאַ גאַנצען טשוּהוּנענעם טאָפּ מיט אָפגעשטאַנענע פּאַסאָי
ליעס אוּן נאָך אַ האַלבּען אַלטגעבּאַקענעם בּרױט. ער גיט זין
נאָר אַ ריב ביידע לאַפּעס, פוּן פראָסט אוּן האָרע ואַנִיע --
צעבּרענטע און פאַרהאַרטעװעטע דלאָניעס. ‏ דער צעפרידענער
ריעבּ מאַכט אָן אַ רעש, פּונקט װי מען װאָלט געשײילט אַ גע"
זאַלצענע טאַראַנקע מיט אַ טעמפּען קיךימעסער: ריץ.ריץי
אוּן זיין גרונט װנע זאַטקײט דריקט נח אױס מיט אַזאַ לױבי
געזאַנג פאַרן בּענשען:

-- נוּ, געלױבּט דער אויבּערשטער! אָפּגעגעסען..

3

ער הױבּט אָן צוּ בּיוּמען מעהר אין זיך אַרײן װי אויפן
קול, פּאַנדרע בּענשט.. | |

נאָר די װאַרעמקייט פוּן שטוּם, די נאָהענטקײט פון זין
װייפ, אוּן די גוּטע פאַרדייאונג צעניסען זיך איהם װי אַ
שלאָפטראַנק אין די אָנגעפרױרענע, שטאַרקע אברים. ער איז
מיד, װי אַ פערד נאָך אַ טאָג אַקערען. אוּן ער דרעמעלט איין,
איבּערן טיש, מיטן קאָפּ איער די אָרעמס, שוין בי דער
צווייטער בּרכה, בּיי ,על הארץ ועל המזוןי." |

,, עס אָטצמט זיך אוּן עס כראָפּעט זיך אוּן מען פאָהרט!.
עס שווימען פערד, האַלאַטשיקעס מיט מילכיגע קאַשע, מערעס
קיילעכדיגע בּאַטעמטע פּלײצעס.. אוּן אין מיטען-דערינען רייסט
מען איהם גאָר איבּער, אין רעכטען מיטען זיסקייט:

126

-- נח! נה! נח! בּענש שון אָפּ אוּן לעג זיך שלאָפּען;
זיין עט איז אױסגעבּעט.

מערעס קול.

כאָפּט זיך אויף גח מיט אַ בְּרוּם אוּן צעלויפט זיך:

-- אוּמהוּ,,, אָט.אָט !,, ,על הארץ וויי, װ.,, ועל המ,.. המי.,
אגרן.. = |

אָבּער דער דאָזיגער כֹּח פון אױפּכאַפּ אוּן פוּן צלוֹיף
װאַלט ניט לאַנג אָן. ,מראַם:מראָם-מראַס-מראַם"., אַזױ בּוּרטשעט
| אין איהם אַ וילע ניט קלאָר דאָס וייטערדיגע, פאַרשװאוּמענע
נענשען אוּן ער אַליין דרימעלט װידער איין, ה'

... פון בּויד קריכט אַרױס אַ גרױסער טאָפּ מיט פעטע
פאַסאָליעס,. ער אוּן מערע זיצען קעגענאיבּער אין די בּלױזע
| העמדער, מיט הילצערנע נײע לעפעל אין די הענט. דער טאָם
אינמיטען, אַזױ עסען זיי אוּן לאַכען, ער אַ לעפעל, זי אַ לע.
פעל, ער אַ לעפעל, זי אַ לעפעל. דערװײילעיװאָס קיצעלט ער
זי אין זייט מיט איין בּאָרװעסער פוּס. צװיי פאַרגעניגענס אױף
איין מאָל, אָבּער זי װיל ניט, זי שרייט גאָר:
: -- נח! נח! װאָס פאַר אַ כראָפּען בּיים טיש! טתוּ זיך
אויס ! | י
-- האַז -- גיט זיך נח אַ ריס אױף, ער שטאַרקט זיך,
אס אַ לייבּ. ער האַלט קאָפּ, ס'איז בּלאָטע! מלן װצט איהם
כּוּן דרך, װי אַ בּלינדען פערד, ניט אַראָפּפיהרען. ער געדענקט
גוּט, אַז ער האַלט נאָך אינמיטען בּענשען. ענטפערט ער מֹעַי
דען װי אין הינערפּלעט;

-- אוּמהוּ,,, אֶה!.,. על הארץ וויי,,, װו.. ועל המזן,
|--מראַמימראַטימראַם,,,
-- נח! אױסגעבּע--עט! : |
| אַן אַקציע היינט מיטן אָפּנּענשען, ס'איז אַ כּשוּף! ער
קען פון שפּאַן ניט אַרױס, ער רייסט זיך צוּ דער װאַרימער
-פערענט און דער כאָמעט, דער ,על הארץ ועל המזון", האַלט
איהם צוּריק, סטאָי,, בּרוּדער ! אָנגעפרעסען זיך, װי אַ גוּטער גוי,
אוּן ניט אָפּגעבּענשט! טפּרררוּ!!

127

גיט זיך פּאַנדרע אונטער -- בּיסט גערעכט װי די װעלט!

-- ,על הארץ ועל המ... המ... המזון* מראַם.מראַטו,

-- נח! ניי--אַך! בּים.בֹּצָם, בּיסיבּאָם, בִּים-בֹּאָם!

פוּנװאַנען האָט זיך דאָ גענוּמען אַ קלױסטער! פוּן מֹעי
רען אי גאָר געװאָרען אַ משונהדינער גלאָק. אוּן וי װאַקסשי
נאָך אויס.,. זי װאַקסט. זי איז דאָך אױף דער צייט, אָהן עַיןְי
הרע !.., מען דאַרף לויפען! מען דאַרף זיך אױסטאָן! די פעם
אין דאָך אױסגעבּעט! נֹצָר צוּליבּ װאָס רייסען ביים תאַלו,
טרייסלען איהם !,.,

-- ניי--אַךְ! אוי, אוי!

ניט בּאַשערט געווען פּאַנדרען אױסצוּרוּהען זיך היינטיגע
נאַכט, נאָך אַזאַ פראָסטיגען טאָג, נאָך אַזאַ האָרעװאַניע, נאָךְ
אַזאַ טאָפּ מיט לעבּלעכע פאַסאָליעס, װאָרים װען ער גיט ז"י
נאָכאַמאָל אַ כאַפּ מיטן ,על הארץ ועל המזן".,. דערזעהט ער
גאָר, אַז מערע שכעהט לעבּען איהם אין בּלױזען העמד, פיט
אַ צעשראָקען פּנים, אוּן רייסס איהם בּיים קאָלנער. אוּן סענֿי
דער, זײַן שװער, לויכט גאָר פּלוּצים אַרױס פון הינטער דעם
פּאַראַװאַן אין יאַרמוּלקע אוּן אין תּחתּונים. אוּן אויף דער
גאָס קלינגט מען! מען קלינגט.. |

פּצַנדדע גיט זיך אַ ריס אוּן אַ שט;ל.אױף אויף בּֿיירע
פֿיס. נאָר איין רגעלע שאָקעלט צר זיך נאָך, װי פוּן אַ שפּרות,
אוּן בּאַלד איז ער שוין אינגאַנצען אויסגעטשוכעט:

-- מערע! שװער! װאָס אי דאָס!

-- קוים אויפגעװעקט דיך! -- שרייט מערע, -- דוּ זעהסט
דצָך! עס בּרענט! אָטיאָ קוּק!י.

אין די פאַרפרוירענע שײבּעלעך, מיט די פראָסטיקװײיטען,
גלימערט אַ בּייזע רױטקײט, װאַקסט זיך פאַנאַנדער, װי אַ גיפי
טיגע רויז. דער גלאָק פוּן קלױסטער קלינגט מאוימדיג, אוץן
דער רויטער אָפּשיין װאַקסט. איינס דערנעהרט, דאַכט זיך, ראָס
צווייטע.

כּאַנדרע גיט אַ שפּרונג אין קאָכשטוּב אוּן שלעפּט אַרויס

זיין האַק כּוּן אוּנטער דעם מילכיגען בּענקעל. ס'איז דער האַס

פון אַ פּאָזשאַרניק,. װאָרים פּאַנדדע געהערט צוּ הברה ,פרייע
פייערלעשער". אוּן איז איינער פוּן די בּעכטע קלעטעדער בּשעת
-אַ שרנה, אויף בּרענענדיגע דעכער, אױף הילצערנע טרעפען
מיט איין ריס פון פּאָזשאַרנעם קְרוּק לעגט פּאַנדרע איין אַ
פּלאַקערנדיגע בּערװענע װאַנט, פליקט אֶפּ לאָדענס אוּן טהירען
װי זשאַברעס פון אַ געבּראָטענעם הערינג. אַז פּאַנדרע לױפט
אָן אױף אַ שרפה צעראַבּרעט זיך אַשקענאַזי, דער לעה-ער,
דער שקלאָװער בּראַנדמײסטער, מיט גאָר אַ נייער פרישקייט:

--- פּאָדאַ--װואַי!

דערזעהט מערע דעם פּאָזשאַרנעם האַק אין נחס האַנט --
װערט איחר אַבּיסעל קאַלאַמוּטנע, װאוּהין װעט ער דאָס פױ.
פצן! אַ ניט.אויסגערוהטצר, אַ פאַרשלאָפענער, אינמיטען דער
גאַכט !

- נח. -- הױבּט זי אָן צוּ ציטערען -- כ'האָבּ מורא!
כּלייב אין שטוֹב .,

-- מריינעלע, װאָס רעדסטו?-- בּעט זיך בּיי איהר נח,
לענט פּאַװאָליע אַװצק דעם האַק, הױבּט אױף זיין האַלבּינאַ*
קצטע װײבּ, װי אַ פּעקעל װאַטע, אױיף די אָרעמס אוּן לענט
זי אַריין צוּריק אין בּעט, דעקט זי גוּט איין. -- ,װאָס רעדסטו}" --
בּעט ער זיך בּיי איהר װייטער אוּן כאַפּט אױף זיך אַרוף 57
אַיטע פּאָדיאָווקע. -- אידען בּרענען. מען מוּן געבּען ראַטונע.
און דוּ -- |

פוּן גאַס קאַראַבּקעט זיך אַרײין ר' סענדער מיטן פּעלץ
איבּער די תּחתּונים אוּן מיט די װאָליקעס אױף די בּאָרװעסע
פיס אוּן זאָגט, אַן ס'דאַכט זיך איהם, עס בּרענט בּיי די יאָט.
קעס, דאָ גאָרניט װייט, דרי גאַסען פונדאַנען, בּיים ניעם
נגיך, דאַכט זיך..

-- בּיים נייעם נגיד 1 -- שרייט אויף פּאַנדרע. אוי וועה,
שװער! איך האָבּ איהם דאָך אֶקאָרשט געבּראַכט אין בּויך פון
אָרשע... מיין , שוּדאַקײ!

אוּן פאַרגעסצנדיג אָן װײבּ אוּן שװער, אָן שלאָף און
בּענשען לאָזט ער זיך לױפען דוּרך שטוּבּיטהיר אין פ רהױן

129

אויף דער פּראָסטיגער, בּלוי-טונקעלער גאַס, די שװערקייט פוּן
פּאָזשאַרנעם האַק אין דער האַנט גיט איהם צוּ מעהר פרישקייט,
מעהר האַסטיגקײיט, לויפט ער, אין די בּרייטע, ניט.בּאַקװעמע
שטיװאַלעס פוּן וועג, אַזױ לייכט װי אַ אינגעל, ער לויפט ראַי
טעווען זיין , שוּדאַק", ער איז בּאַלױכטען מיט דעם בּייזען אֶמֵּ
שיין פוּן דער שרפה אוּן איז בּאַװאָרפען מיט טוּמעלדיגע אוּן
שווערע בּים.בּאָמס פון קלױסטעריגלאָק.. עס הוּדזשעט שוין
ערגעץ.ואוּ, גאָרניט ווייט. אויף דער צוייטער גאַס הערט שון
פאַנדרע, אַז מען שרייט גאַנץ דייטלעך;

-- עס בּרענט!,, פּאָזשאַ--אָר! /

-- בַּיים נייעם נגיך! בּיים נייעם ג--אָ--גיד!

126

א ,מוּרקע"
4

שטאַמען שטאַמט דער שקלאָװער נייער.נגיד פון אַן ארי
מער משפחה. אוּן רונען האָט מען איתם אֲמאָל גערופען:
,חיימקע דער תּבואה:הענדלער", געווען איז ער אַ איד א קבּצן
אָבּער אַ געזונטער, אַן אָדערדיגער מיט אַ געדיכטער קוּטשמע
האָר אוּן מיט אוּמרוהיגע אויגען, װאָס זוּכען שטענדיג פּרנסה.
װעמען צוּ געבּען עסען אין גראָד געװען. אַ גרויסע כאָפּטע
קינדער מיט פֿאַוגרעבּטע פּנימער אוּן מיט לויסיגע האָר האָבּען
זיך אַרוּמגעדרעהט אין שטובּ. האָט מען געהאַנדעלט, מיט װאָס
ס'האָט זיך געמאַכט, ניט דוקא מיט הּבואה. ס'רעדט זיך נאָר
אַזױ -- ,חיימקע דער תּבוּאהיהצנדלער". מ'האָט געהאַנדעלט
מיט ליקעס, מיט חזיריהאָר, מיט שוועמלעך, מ'ט פּלאַקס, מיט
מאָהן, מיט אוּגערקעס, אוּן דאָס אַלץ האָט ניט געקלעקט צוּ
געבּען עסען צױזאַט אַ ווייב אוּן אַ גוזמא מיט מיידעלעך אוּן
אינגעלעך, אין חדר פלעגען זיינע קינדער קוּמען אָפּגעריסענע,
אָפּ עשליסענע, צעשראָקענע פון זייער אָרימקײיט אוּן פוּן דער
חוצפה פוּן בּאַלעבּאַטישע איננלעך, װאָס געהען אין גאַנצע מייט.
קעס, זיי האָבּען זיך שטענדיג געטוּליעט אין די וינקעלעך. נאָר
ס'האָט ניט געהאָלפען, אַז דער רבּי װערט אין כּעס, שמייסט
ער די באַלעבּאַטישע תּלמידים פוּן יוצא-וועגען, אוּן צוּ זיי, צו

131

חיימקע דעם תּבוּאהיהענדלערס יּנגאַצעס, לאָזט ער אס דאָם
גאַנצע האַרץ, די גאַנצע היץ פוּן זיינע ,לאָקשען".. |
| ניטיפּאַרגינער דערצעהלען אַפִילוּ, אַז מחמת גרויס אֲרים

קייט האָט די חיימיכע, די שפּעטערדיגע נגידיתטע, געלאַטכענט,
איינמאָל פרײיטאָג, אַ פישעל אין מאַוק אוּן פאַררוּקט אין קְאָי
שיק, אוּן די פיש:אידענע האָט זי געפּאַקט, אַרױסגעשלעפּט דאָס
געלאַטכענטע פישעל מיט גרױט חרפּה און געטוּקעט דער הי
מיכע אין פּנים מיט דעם שליימיגען שנוּק פוּן פיש, אױיסגעי
שמירט איהר נאָז אוּן בּאַקען, אוּן די שפיכת.דמים איז געװען
גרויט, פוּן גרויס עגמתינפש האָט זיך בּיי דער חיימיכע צעגאָסען
די גאַל. אַ קראַנקע געלקײיט האָט זיך געלעגט איבּערן געזיכט
אוּן אין די װייטלען פוּן די צעשראָקענע אױגען אַ לאַנגע צייט
אין עס געשטאַנען אויף איהר הױט װי קינס שטעמפּעל: פאָט
געהט זי, די, װעלכע מען האָט געשלאָגען אין פּנים מיטן געי
גנבעטען פישעל!,,* |

אוּן מיטאַמאָל אין געשעהן אַ נס, דער אױבּערשטער אַלין
האָט מעהר ניט געקענט פאַרטראָגען דעם צער פוּן דער ה"י
מיכע אוּן אָפּנערעכענט זיך מיט אַלע איהרע בּאַרײדער, איה.
רער אַן עלטערער בּרוּדער, װאָס איז אַמאָל אַװעק פוּן דער היים, איז
געשטאָרבּען אין אַמעריקע אוּן איבּערגעלאָזען זיין איינציגער
שוועסטער אַ ירוּשה, אַ שװערע מטבּע. גערעדט האָט מען, וו
דער שטייגער אין, פוּן , מילי.מיליאַסען".,. נאָר געירשנט האָבּען
די חיימיכע אוּן חיים דער תּבוּאה-הענדלער -- אודאי דרייסיג
טויזענט רוּבּעלס, אוב ניט מעהר,

אין משך כפוּן צוויי -- דריי יאָהר זיינען געשעהן גרויסע
וואונדער. פוּן חיימקען איז געװאָרען ,ר חיים, דער נייער נגיר",
אוּן פוּן זיין אַלטער הייזקע, אַנטקעגען די יאַטקעס, אין, הײ
פון אַ שװאַרצען, פאַרפוילטען קערן, אױסגעװאַקסען אַ גריסע
נֵייע שטוּבּ מיט צװיי געװייסטע קוימענס, מיט גרינע פענסטער.
לאָדענס אוּן מיט אַ גרינעם גאַניק. אין שטאַקעטעל'), פאַרן

= פאָליסאָד.

132

שטוּּ, האָבּען זיך זוּמער צעבּליהט געלבּע אוּן רױטע בּלימעלען;
אין װוינטער:צייט זיינען אין די טאָפּעלע פענסטער געװוען אַרײני
געשטעלט, ניט פּימפּערלעך מיט זאַלץ, אָדער גלעזלעך מיט לויטי
עסיג, װי בּיי אַלע בּאַלעבּאַטים, נאָר דוקא כליערליי ליאַלקע.
ילעך, מיט צאַצקעלען, מיט בּהמהלעך אוּן הירשעלעך., אַלֶע אויס.
'געבעט אויף גרינעם מאָך, אָדער אױף וייסע װאַטע, צװישען
פּאַפירענע בלומען,.. דאָס, װאָס אַנדערע בּאַלעבּאַטים פאַרגינען
זיך ניט אויסצוּשטעלען אַפּילו אין די גלעזערנע אַלמערס, לעבּען ‏
ידי פסחדיגע בּעכערלען, האָבּען זיך ר' חיים אוּן די חיימיכע
פאַרגוּנען אויסשטעלען אין די דאָפּעלטע פענסטער... ניין! װאָס
אַ נייעם נגיד קען איינפאַלען! אַפּנים סהאָט זיך בי איהֶם
פוֹן גרויס וואױילטאָג געריהרט אַ קליאָפּקע אין מה?..
- = די אמתע הנאה פוּן דער דאָזינער מענאַזשעריע, אין די
טאָפּעלע פענסטער, האָבּען געהאַט שקלאָװער חדריאינגלעך. גאַני
צע שעהן האָבּען זײ געקינט אָפּשטעהן בּיי דעם הױז פוּן דעם
גייעם נגיד, די פּנימלעך אַרײינגעשטעקט צװישען די גריןיגעי
פאַרבּטע, שעהן-פאַרפּוצטע פלעקענער אין שטאַקעט, די געפרויי
רענע געזלעך רינען אוּ, די נייגעריגע אויגלעך קוּקען אוּן קוּֿ
|קען אוּן קענען זיך ניט אָנזעטיגען,. אָבּער די קינדער פוּן דעם
גייעם נגיך האָבּען נאָך ניט פאַרגעסען דאָס אַמאָליגע אָפּלאַכען
פון זיי,, אין די בּאַלעבּאַטישע חדרים, דאָס צופּען זי פאַר די
קויטיגע האָר, דאָס אָנטרעטען זיי אויף די לעכערדיגע שיך..
דעכטנען זיי זיך אַצינד אָפּ מיט אַלע אינגעלעך, מיט זייערע
אַמאָליגע חברימלעך, זיי פאַרגינען ניט זייערע אַמאָליגע פייני.
גער, יענע זאָלען הנאה.האָבּען פוּן אַזאַ אומזיסטען ,טריאַטער",
פון אַזאַ אויסשטעלונג אין זײ ערע נײע פענסטער. עפענען זי
| אויף שטילערהייט אַ פאָרטקע, הינטער די שענע װייסע פאֲרי
האַנגען, אוּן טרובּען אַרױס אויף דער גאָס:
- =-- אַװעק פוּן דאַנען, שלעפּער! |
אוּן פאָלגט מען ניט, דאַן פליהען אין קאָפּ שאָלעכץ פין
אייער, ווערעמדיגע אַרבּעס וכדומה נאָך אַזעלכע מיני ,קאָנפעי
טיט" אַךְ, יאָ! די הוּצפּה אין װי אַ הוּנט. װאוּ סאי דאָ

133

! מעהר צו עסען, אַהין לויפט זי... פריהער האָט מען מיט וײ,
היימקע דעם תּבוּאה:הענדלערס קינדער אַזױ געטאָן; היינט נָיּ.
נען זײ ר' חיים דעם נייעם נגידס קינדער, און טוען דאָם
מיט אַנדערע,,, יאָ, היינט זיינען זי שוין אויסגעפוצט אין נייע
מייטקעלעך פוּן גוּטען שעװיאָט אוּן אין טוּנקעל-בּלױע מאַטראָז.
קֶעלעך מיט וייסע קאַנטען אוּן אין קאַפּעליושלעך מיט פאַרי
בּיגע שפרענקעלעך. אַ רוּבּעל, זאָגט מען, אַ קאַפּעליושעל האָט
די ניע נגידיתטע געצאָהלט אין מאָהליו אין אַ נייעם מאַנאַין,
בּאַלד װי מען געהט אַראָפּ פן פּאַרעכאָד,

יאָ, אױסגעפּוצט זיינען אַצינד דעם נײעם נגידס קינדער
װי די פּרינצען, אָבּער דערפאַר איו זיי אָפּגעקראָכען די געזונטע
פאַרבּרענטצ פאַרבּ פוּן פּנים. די פּנימלעך האָבּען זיך בּיי זי אויסגע.
צויגען, די שלייפען איינגעפאַלען, אוּן בּלױע אָדערלעך האָבּען זיך בּאַ.
וויזען אויף די פֿאֲרבּלאַסטע גבירישע נעולעך. ניט פּאַליבּעט
האָט זיי, אַפּנים, די נייע נגידישקייט פוּן טאַטע.מאַמע. די נייפ
פעטע קעסט האָט זיי, װייזט אױס, פאַרשאַדט. זעהט מען טאַקע,
אָפּטמאָל, דעם גױעשקען סטאָראָזט פון דעם נייעם נגידס הויף,
װ' ער לױפט אַ פאַרסאָצעטער אין אַפּטײק אוּן צװײיק. מען
שטעלט איהם שין מעהר ניט אָפּ אוּן מען ציהט איהם ניט
גייגעריג בּיי דער צונג אין אַ געבּראָכענעם פּױערשען רוּסיש,
מען ווייסט שוין, בּרוך-השם, אַן ס'איז גאָרנישט, בּיים נייעם
נגידס קינדער האָבּען זיך צעשפּיעלט די בּייכלעך פוּן דער ניי.
ננידישער קעסט. מעהר גאָרנישט,

2

בי ר' חיימען אַלײין האָבּען גענוּמען אױיספאַלען די האָר.
די ,לבנה" האָט גענוּמען אויפגעהן אין זיין פריהערדיגער גע.
דיכטער קוּטשמע, בּיו ס'איז געװאָרען אַ פּליך, גאָר אַ געה.
בּענער פּליך! אַ גלאַנציגער אוּן אַן אונאַנגענעהם.בּלאַסער, װײ
גי אַ מענשען, װאָס ליירט אױיף אַ געװיסער אידישער חולאת..

124

אָבּער, פּוּנקט װי אויף צוּילהכעיס אַלע בּאַלעבּאַטים פוּן גאָס
אין צוילהכעיס דעם פּליך, האָט ער גענוּמען אַרומשפּאַצירען
פּאַרן שטוּבּ אָן אַ היטעל, אין בּלויזען כאַלאַט. אױסגעשטעלט,
| אַזױ צוּ זאָגען, דעם פּרוּמען הימעל די איבּערגעקעהרטע, מיל. ‏
כיגע אוּן נאַקעטע ,שיסעל" פוּן קאָפּ, אָט אַזױ װיל איך, ר'
| חיים,, דער נייער נגיד, אוּן טהוּט מיר עפּעס! |
| געזאָגט האָט ער אַפִילוּ פאַר לייטען, אַז דער דאָקטאָר
. האָט דאָס איהם געהייסען, מחמת ער, ר' חיים נגיד, זיצט אַצינד
צופיל אין שטוּבּ אויף איין אָרט. אָנשטאָט אַרוּמצוּליפען אַ
- פּאַרשמײעטער, / פאַרשװיצטער װי פריהער, אין זון אוּן אין
װינט אוּן אין רעגען.,, האָט דאָס איהם פאַרשאַדט. ליידט ער
! דערפאַר שטענדיג אויף קאָפּװעהטאָג, ,מיגרענע" -- אַזױ רוּפט
דאָס אָן דער דאָקטאָר, אָבּער בּאַלעבּאַטים האָבּען פאָרט ניט
געגלױיבּט; ,נאַ דיר גאָר אַ נייע מין רפואה! געהן אָן אַ ה"
טעל איז שוין אױך אַ רֹפוּאה! אַ רפוּאה צוּ גױעשקייט אפשר..
נאָר אָט, אַלע גויים געהען דאָך אָן היטלען אוּן האָבּען פוני
דעסטװעגען גויעשקע קעפּ",

ניין. ס'איז געוויס נאָר אויף צוילהכעיס, װאָרים אױבּ ניט
אויף צוּילהכעיס, װאָלט ער דען גענוּמען אַ גױ אַ משות אין
שטוּב אַרײין! װאָס איזן אַ אידישע דינסטמײידעל אין איהם
װעניג! אַזאַ בּריה, װי זי איז -- ריקליע, דעם ניעם נגידס
דינסטמיידעל! סיאין נאָר מחמת נגידישקייט, מחמת בּלאָזעניש.,
מחמת דעם זעלבּען טעם האָט ער, דער געװעזענער תּבוּאה.
הענדלער, אויסגעװייסט די קוימענס איבּערן דאַך.. װאָס איז?
פּוּן אַ רױטען קוימען געהט דען ניט קיין רוֹיך?,.. אלא װאָס
דען ? גאָרנישט! נאַט אייך וייסע קוימענס און פּלאַצט!,, שש
און צוליעבּ װאָס, איך בּעט אייך, האָט זיך דער נייער נגיך
גענוּמען פּוּצען, איגמיטען װאָך, אין אַ שװאַרצען ראָק מיט א
שפּענצער אוּן מיט העלע געפּאַסקעטע הױזען: אוּן צוּליעבּ װאָס
האָט ער גענוּמען רויכערן פאַרטיגע פּאַפּיראָסען מיט פּראָבקעס,
וועלכע-ער טראָגט צוּ צוּם מױל זעהר פאָרזיכטיג און זעהף
נגידיש, מיט דער גאַנצער פּלאַך פוּן דער דלאָניע!.. איז שוין

135

קיין קשיה ניט, װאָט ער האָט אַריננענוּמען אין שטובּ מיכאַל.
קען, אַן אויסגעדינטען גויעשקען יון. ס'איז קלאָר, װי דער טאָג,
ס'אין אַלץ מחמת גאוה, אַלעמען אויף צוּילהכעיס !...

גאַס אוּן מאַרק האָבּען געקייט אוּן איבּערגעקייט דעם
גויעשען משרת בּיים נייעם נגיד אוּן ניט געקענט פאַרדײען,
גיט געקענט פאַרשטעהן דעם שכל, צוליעבּ װאָס מוּן דאָס אויסי
גיסען די פּאָמעניצעס, אױפקלאַפּען די פּערענעס, אויסבּעטען
דער בּהמה, אויסלופטערן די בּנדים, דוקא אַן אויסגעדינטער יון?.
- פוּן פאַרדרוּס האָט מען גענוּמען רעדען, אַז ביים נײעם נגיך
אין שטוּבּ פאַרמוּטשעט מען דאָס דינסטמיידעל, װאָרים אַ גאַני
צען טאָג בּרענט זי זיך דאָך, נעבּלך, אין קיך, קאָכט אוּן בּאַקט
פאַר די נגידישע בּייכלעך, הינדעלעך און לאַטקעלעך אוּן יאַל.
כעלעך, אָט וויפיעל אין שטוּבּ קעפּעלעך, אַזױ פיעל פענדעלעך
אוּן טעפּעלעך, בּלינטשעקלעך מיט געבּאַקטע עפּעלעך, פוּן טאַטע.
מאַמע שוין אָפּגערעדט,.. דאָס דינסטמיידעל פאַרשילט זיך פּשוּט
די יאָהרען פוּן אַזאַ קוּכמייסטערסקע,,. אַזױ האָט מען דער.
צעהלט מכּח דער אכילה, אוּן מכּח דאַװנען -- ניט קיין פרעה.
ליכערע זאַכען. אָנדערװאָכען שטעהט איהם ניט אָן, דעם נייעם
גניד, צוּ געהן דאַװנען מיט דעם ערשטען, צי מיט דעם צווייטען
מנין -- נאָר שבּת! שבּת טהוט ער אַ טובה גאָט אוּן שטאָדט,
און קומט צוּנעהן מיט די געפּאַסקעטע הויזען אין דער מתנגד".
שער שוּהל, אוּן דאָס אויך נאָך שחרית,.. פריהער. װי צוּ מוסףי.
שטעהט איהם ניט אָן!.. מען האָט אַפִילוּ דערצעהלט, אַז ער
שׂיקְט זיין אויסגעדינטען יון פרעגען בּיים אוּנטער:שמש, הואג
מען האַלט אין דאַװנען... אוּן אַז איינמאָל, שבת פאַר מוּסף,
איז דער ערל געקוּמען צוּ לויפען צוּם נייעם נגיד אַ פֿאַרסאָי
פעטער ; | -

-- זשיוואָ, כאָזשאַאין ! אוּזש קליטשוּט מעניע אי טאַבּיע!=).

|-- װאָס הײיסט! -- האָט זיך דער נגיד פאַרװאוּנדערט --
װער רוּפט דאָס אונן? :

*} גיכער, כּאַלעבּאָס, מען רוּפט שוין מיך און דיך{

138

-- ספּיוואַק! - האָט איהם דער ערל דערקלערט -- מ.
באַלקאַ אי חיים! .
| דאָס האָט געזאָלט הייסען, אַז דער חון זאָגט שוין אי"
ער די שמונהיעשרה פוּן שחרית אוּן ער האַלט שין בּײ
,מכלכּל חיים"... |

מיט דער נייער נגידיתטע אַלײן, מיט דער חיימיכען, אי
צט אויך ניט בּעסער געגאַנגען. זי האָט זיך אֲפִילוּ געגאָסען
גאָלד אין האַלז, געװאָרען דיק װי אַ בּאַקידייזשע, אָבּער דער
פּנים איז איהר דערפוּן ווייסער ניט געװאָרען, די מאַטע געל.
קייט פוּן אַמאָל, זינט דער מעשה מיט דער געגנבעטעף
פישעל, זינט די שפיכת.דמים אינמיטען מאַרק, איז איהר פוּן
אוּנטער דער הויט ניט אַװעק, חישין דעם דאָקטאָרס פאֵיעי
טאָנדעל, בּלייבּט שטעהן פאַרן נייעם נגידס שטוּבּ צװי מאָל
אין דער װאָך, אַלע מאָנטאָג אוּן דאָנערשטאָג, דאָס היילט, דער
יוּנגער דאָקטאָר, די גאֵל בּיי דער נייער נגידיתטע, ער ויל זי
מאַכען שענער מיט כּלערלײי רפואות, און עס העלפט ניט, דער .
פּנים בּיי דער חיימיכע װערט אַלץ געלער אוּן די אויגען פיג.
/סטערער, די ירוּשה האָט איהר ניט כּאליובּעט, אַזױ וי חיימען,
איהר מאַן, אַזזי װי די קינדער זייערע, יאָט.. אַזױ ציהען
שקלאָװער בּייזע צינגער אַ מוּסר.השכּל, געװען צייהן אין ניט
נעווען קיין בּרויט; אַצינד זיינען דאָ גצבּראָטענע אינדיקעס, אין
ניטאָ קיין צייהן, קיין לײבּ אוּן לעבּען,. אַך, טאַטע.ליבּער,
פאָטער-זיסער !*

3

| אייגמאָל, = אינמיטען וינטער, שבּת פאַר מוּסף, אין מ'י
'באַלקפ, דעם נייעם נגידס גויעשקער משרת, אַרײנגעלאָפען אין
דער מתנגדישער שוּהל אוּן האָט אָנגעמאַכט צװישען די דאַװגער
אַ גאַנצען האַרמידער, דאָסמאָל האָט ער ניט געפרעגט ביים
שונטערישמש, װאו דער ,נפּיװאַק" האַלט אין דאַװנען. גין,

131

דאָכמאָל האָט ער, אין נאָמען פון נײיעם נגיך אוּן אין זיין
אייגענעם כּשרען נאָמען, געבּעטען ראַטוּנעק.., דהיינוּ: לאַג גע
האַנטוּכער. װאָרים אַזעלכע לאַנְגע האַנטוּכער, װי אין בַּשזי
מדרש, זיינען בּיי בּאַלעבּאַטים אין גאַנץ שטאָדט ניטאָ,.. אױף
װאָס, אַ שטייגער, דאַרפסטוּ, מיכאַלקע אוּן דיין כאַזשאין, בּיתי
מדרש האַנטוכער ?,,. דעם כאַזשאַינס בּהמה אין געפאַלען!.
ערשט נעכטען בּײינאַכט האָט זי זיך אָפּנעקעלבּט אוּן היינט קען
זי מעהר ניט שטעהן אויף די פיס...

די נײיעס האָט אַבּיסעל אָפּנעפרישט די געמיטער פוּן
זי מתננדישע דאַװנער, װאָס זיינען שױין געװען אַ בּיסעל מיד
פוּן דעם אײנטאָניגען מוּרמלען אין סידוּר, כּוּן דער שטאַרקער
װאַרעמקײט אין שוּהֹל. דעם נײיעם נגידס בּהמה איז געװען אַ
שםידבר אין שטאָדט, אָט די גרױסע פעטע בּהמה פוּן טיראָלש-
פֿאַראָדע, אינגאַנצען אַ בּרוירויטע װי נוּס, מיט איין װיי.
טען פלעק אויף דער בּהמהשער צוּרה, מיט די קוּרצע שטאַרקע
הערנער אוּן מיטן דאָפּעלטען גאָידער פוּן אַן אַלטער גבירה, מיט
די שווערע אָנגעגאָסענע װייס.ראָזעוע אייטער אוּן מיט די קליינע
פעסטע ציצע, אין אַלעמען געװען בּאַקאַנט. שקלאָװער ניט*
פאַרגינער האָבּען דער זעלבּער בּהמה שטענדיג נאָכגעקיקט מיט
שאַרפע אויגעלעך אויף ,טאָמער יאָ".. אפשר װעט אָרט גע
לינגען צוּ געבּען דער בּהמה די אמתע עין-הרע, זי זאָל אױם.
הערען צוּ גיסען מיט מילך אוּן פּוטער אין די האַלאַטשיקעס
פוּנם נייעם נגיד.,. נאָר ס'האָט זיך קיינמאָל ניט איינגעגעבען
ריקליע, די אידישע דינסטמױד, וועלכע אין איהרע בּאַלעבּאַטים
געטריי, װי אַ הוּנט, געהט אַלעמאָל אַרױס מקבּל פּנים זיין די
טיראָלער בּהמה, װען יענע קוּמט פוּן סטאַדע, אוּן פאַרשטעלט
איהר די פוּלע אייטער מיטן בּרייטען פאַרטוך; שבייט אַפילוּ
אָפּטמאָל אויס פוּן סגוּלה-וועגען.,, און אָט! פּלוצלינג אינמיטען
שבּת! מנאַ.. סהאָט זיך, װייזט אױיס, סוףיכּל.סוף פֿאָרט
אײינגעגעבּען, אַז שטאָדט זעצט זיך אָן אױף אַ בּהמה צוּ געבען
איהר אַן עין-הרע, מוּו עס סוףכּל.סוף האָבּען אַ שטיקעל
פּעוּלה. װאָרים אָט האָט זי זיך אָפּגעקעלבט אוּן געבּליבּען ליגען 1 -

18

װיבּאַלד שטאָדט האָט אויסנעפיהרס, האָט מען עון קיין
האַנטוּכער ניט געזשאַלעװעט. ניט נאָר דער אוּנטער-.שמש אַלין
האָט זיך בּאַטייליגט אין דער הייסער מצוה פוֹן ,עזב תּעזב עמו.,, "*}
אַלע, אַרוּם מיכאַלקען, האָבען געהאָלפען אויפווכען האַנטוכער,
די פייכטע, גענוּצטע, צװיייקלאַפּטערילאַנגע האַנטוכער פוּן שוהל,
װאָס ג בּען זיך אָפּ מיט אשר;יצרס אוּן מיט שמעקיטאַבּאַק פוּן
אַ סך הענט. קלייבּען טהוּען זיך די גענוּצטע האַנטוּכער אין 8
פינסטערען, שטױיבּיגען לאָך הינטערן בּעלעמער, פונדעסטװעגען
האָט קיינער ניט געזשאַלעװעט איינצושמירען די לכּבוד-שבּת
געװאַש;נע הענט. נוּ, ס'פאַרשטעהט זיך, אַז יעטװועדער איד, װעל-
כער האָט אַרױסגעשלעפּט אַ פייכטען האַנטוך פון הינטערן בּע*
לעמער, איז דורך דעם אַליין געװאָרען אַ קאַנדידאַט צוּ לויפען
ראַטעװען דעם נײעם נגידס בּהמֹה. אין מען געלאָפען נאָך מיי
כאַלקען, איבּער דער גאַנצער גאַס, מיט אַרױסגעשטעקטע צינגעף
אוּן מיט לאַנגע בּית-מדרש-האַנטוּכער אין די הענט. אוּן װײבּער,
אין שבּתדיגע קאָפּיטיכלעך, מיט אַ בּרענענדיגער בגייגער"י
קייט אין די אויסגעשטאַרטע אױגען, זיינפן אַרױסגעלאָפּען פון
טהירען אוּן טוערען אוּן נאָכגעשריען:

-- יאָשע! בּעניע! אָרע! מלך! פּיניע!

-- וואוּהין לויפט מען דאָס עפּעסז

-- פאַר װעמען האַנטוּכער?

האָבּען זיי, די מצוה.אידען, לויפענדיג, געשטילט דעם
ווייבערשען דורשט:

-- שששאַ! |

-- דעם נייעם נגידס בּהמה ז'געמאַלעןז

-- קען זיך ניט אויפהױבּען!

-- געקעלבּט זיך אוּן... שששיאַ!

-- די טיראָלער בּהמה!

אוּן װוייטער געלאָפען זעהר פאַרהאַװעט, נאָכשלעפּענדיג

8 א פּטוק אין הוּמש! אַז אַ בּהמה פֿאַלט גּײ"ם צװהײטצן, אַמִילֶך צַח
א 78גט, איה 35 מצוה צו העלפען אויפהויגען זיו

עאָך זיך די פייכטע בּית.מדרשהאַנטוּכער איבּערן שבַי
אין דער גרויסער האַלבּ.טוּנקעלער שטאַל, אויף אַ הויפען
פרישע שטרוי, איז געלעגען די יולדת, נעבּעך, דעם נייעם נגידס
בּהמה. װי אַ בּאַרג פלייש אין זי געלעגען, אַ טרױעריגע, אַ
- מאַטע; דער ווייסער פלעק אױף איהר בּהמהשער צוּרֹה האָט
איהר צוּגעגעבּען אַן אויסדרוק כוּן איבּערגעשראָקענקײט. פוּן
אָט דער מאַסקע פוּן בּלאַסעןשרעק, האָבּען נאָר אַרױסגעקוקט
אַ פּאָר גרויסע פאַרנעפּעלטע מאַמע:אויגען.. מיט אַ שטוּמען
קוק פוּן אַ ,פאַרבּייאיגער", האָבּען די דאָזיגע פּאָר אױגען געי
קוּקְט צוּם רויטען בּייקעלע, וועלכער סטאַרעט זיך אַװעקצוּשטע.
לען אויף די דינע ציטערדיגע פיסלעך אוּן קען ניט. װי פוּן
יוצאיוועגען האָט די בּהמה אָפּטמאָל אַרױסגעשטעקט די לאַנגע
צונג, געפּרובט אַ לעק טאָן איהר ניגעבּוירענעם נפש, אַ גלעט
שאָן איהם כאָטש איין פיסעל,,, אוּן ניט דערגרייכט, ואָט זי
מיט אַ טיפען בּויך.זיפץ צוּריק אַרײנגעצױגען די שליימיגע צוּנג,
פּאַמעלעך, אָן כּח, װי איינער זאָגט: ,פאַרש:יעלט די וועלט.."
אוּן װייטער געקוּקט אױף איהר בּןיחידל מיט אַ מענשליכען
צער אין די מוּטנע אױגען. געזעגענט זיך, דאַכט זיך, שטוּמער'
הייט מיט איהר ניי-געבּוירענעם, װאָס דאַוף בּאַלד װערען אַ
יתום; פוּן דער מאַמעס בּויך איינער אַלײין אױיף דער װעלט..
אוּ---הוּ--וּף 1,, |
אָט דער שטוּמער צער, בּאַגלײט מיט די בּהמהשע זיפצען,
האָט צענוּמען אַפילוּ די ניט-פאַרגינער, װאָס זיינען אָנגעלאָפען
אויפן בייזיװאוּנדער, די גראָבּע נייגעריגקייט האָט זיך בֹּאַלד
אויסגעוועפט, אוּן אַלע האָבּען, אין איילעניש, גענומען צוּזאַמעגי
בינדען די עקען האַנכוּכער; איין בּיתימדרש-האַנטוּך צוּם צוויי"
טען, מיכאַלקע, דער ערל, האָט קאָמאַנדעװעט, אוּן שבּתדיגע
אידען האָבּען געפאָלגט, ער, מיכאַלקע, אין דאָך עפּעס פאָרט
אַ מענש פוּן דאָרף אוּן װײסט בּעסער, װי צוּ געבּען ראַטוּנצק
קראַנקע בּהמות,
די צוּזאַמענגעבּונדענע האַנטוּכער האָט מען דוּרכגעצויגען.
דורך דער קראַקװע פון שטאַל אוּן אונטער דער בּהמהס אױפי

140

געלאָפענעם בויך, אוּן אַזױ אַרוּם גענוּמען זי הױיבּען, מיט פֿאַרײ
אייניגטע כּחוֹת, אויף די בּית-מדרש.װאַנטוּכער, װי אויף בּרייטע
פאַסען, מען האָט אַזױ לאַנג געצויגען, בּיז די קראַנקֶע פּהמת
האָט זיך געריהרט פוּן איהר טרויעריגען געלעגער אוּן גענוי
מען בּיסלע-װוייז פאָהרען אין דער הויך, בִּיז זי איז געבליבּען
שטעהן אויף איהרע שװאַכע קלאָהען, ס'רעדט זיך אַוֹי: /גע*
בּליבּען שטעהן,,,* אייגענטליך אין זי געבליבען הענגען אין
דער לופטען, נאָכגעבּענדיג, גלייכנילטיג, די שבּתדיגע אידען צוּ
טאָן מיט איהר גרויסען גוּף אַלץ, װאָס זיי װילען, נאָר איהרע
אוּמעטיגע מאַמע:אױגען האָט זי ניט אָפּגעקעהרט פוּן איהו
בּייקעלצ, וועלכער האָט זיך טיפּשעװאַטע געשטוּפּט מיט זיין ניס*.
זיכערער מאָרדעלע אין איהרע שװערע אייטער אוּן זיך אַלץ גיט
געקענט קיין עצה געבּצן, װי צוּ זיגען, װי צוּ לעבּען איף
דער װעלט אָהן דער מאַמעס הילף..

אַז די בּהמה איז געבּליבּען העגגען אױף די ברייטע
האַנטוכער, דאָט מען זיך גענוּמען פרעגען: װאָס טהוט מען
ווייטער? דער נייער נגיך מיט זיין בּכּבודיגען פּליך אַלײן אוך
די נגידיתטע מיט איהר גאַליגען פּנים זיינען אָנגעקוּמען אין
שטאַל מבקר:חולה זיין זייער טיראָלער בּהמה, האָבּען אָנגעלאָי
פנע שבתדיגע אידעלעך אוּן אידענעס, מיט אַ נײער פרישקייט,
נענוּמען אַרוּמפּאַדען אַרוּם דער הענגעדיגער קוּה אוּן
אַרוּם איהרע פֿאַרזאָרגטע בּאֲלעבּאַטים, אוּן עצות האָבּען זיך געי
גוּמען שיטען פוּן אַלע זייטען, יעטװעדער איז געװאָרען אַ ידען
אין בּהמהשע חולאתן, אַ געניטער װעטערינאַר,

-- אַ קװאָרט געקאָכטע האָבּער זאָל מען איהר געבּען
אויף אַן אַלטער זאַסלינקע!

-- אַ לוסטע בּרויט מיט טאַזשע!

|-- װאָס בּאַלעצּאָטשעט איהר! די ערשטע מילך דאַרף
מצן איהר אָפַּמעיקען אוּן בּאַשמירען די אייטער אוּן אערען}

-- ס'זיינען בּאַבּסקע סגולות! די בּעסטע זאַך--אַ חלבנע
ליכטעל אין דער , פּאָדכװאָסטניצע"! :

-- קאַראַטין איז בּעסער! דאָס טרייבּט דעם שתן!

.4{

-- מיװאָלט געדאַרפט קריגען אַ לעבעדיגע מיזעל., די

צהמה זאָ? זיך דערשרעקען, זי זאָל אָבּנעהן מיט עקאַל",.. איז
זי אַ געהאָלכּענע! | |

-- וי געפעלט אייך אַ רפואה? אַ מעובּרתע אידענע װעט
אֵיהר שרעקען מיט אַ מיזעל, ניט אַ בּהמה!

-- װער פרעגט אייך!

-- װאָס שטוּפּט איהר זיך?

צעהיצטע עצותיגעבּער זיינען שיער ניט פאַרפאָהרען אייי
נער דעם צווייטען אין די בּערד, געכראַבּרעט זיך מיט בּהמהשצ
קצנטעניסען פאָרן נייעם נגיד מיט זיין חיימיכע, בּיז מיכאַלקע,
דער אויסגעדינטער יון, דער אַמאָליגער פויער, איז אַרױס כּוּן
די כּלים:

-- דאָסיטש, זשאַדי! -- האָט ער זיך צעשריען -- לאָזש
אַצינד די סלאָטינע צוּרוּה! מען דאַרף איהר געבּען אַ לעבּלף
כען טרוּנק אי דאָסיטש!*)

װאָלט זיך אפשר דערמיט געענדיגט די גאַנצע בּהלה.
דאַרף אָבּער אַ ניטגוּסער אָנכראָגען פוּן אַ הינטעריגאַס
שמחהלע עורערוּ, דעם קצב, מיט דענר בּאַראַשקענער עכּיצ ער
היטעל, וועלכע ער טראָגט איבּער די אָפּגעבּיסענע אויערע, סײ
ווינטער סיי זוּמער. ער האָט דערזעהן דעם געלאַף אוּן, װי א .
װאָלף, דערשמעקט פונדערווייטענס אַ קראַנקע קּה, אַ גוטען
פאַרדינסטעל אױיף דער פולער װאָך... איז ער אַרײן אין שטאַל .
מיט אַ בּרוּמיגען גוּט-שבת אוּן מיט אַ פייערזיגען קוּקעלע..
גאָר רעדען גלייך פוּן פקַרקויפען די בּהמה, פאַר האַלבּ-געלד
אױף שחיטה, האָט ער ניט געקענט. ערשטענס, איז דאָך נאָך
שבּת אויף דער װעלט. אוּן צווייטענס, האָט ער פוּן דער פּראַק"
טיק געװאוּסט, אַז מיט בּאַלעבּאַטים טאָר מען גלייך אויפן שטעל
ניט רעדען פוּן אַװעק-קױלענען אַ בּהמה, אַ מילכגעבּערין, מיס
נייע נגידים -- אודאי אוּן אודאי ניט. האָט ער זיך נאָר בֹּאַי
לעקט, װי אַ װאָלף הינטער אַ הױכען צױים מים ציגען.. מ"

+) אוּן געגוג }

142

באַלקעסט צצה מיט דעם לעבּליכען טרונק איז איהם כֹּלל ניט
געפעלען געװאָרען, ער קען איהם נאָך, דער ערל, קאַליע מאַ.
כען בּיו הבדלה דעם גאַנצען געשעפט,.. האָט ער גענוּמען ,דרע.
הצן מיטן עק" פּאַר דעם נײיעם נגיד מיט דער נגידיכע אין ‏
שטאָל, פאַרשטעלט זיך פאַר אַ גרויסען פּאַרזאָרגער פוּן קראַנקט
בּהמות ;

-- װאָס דרעהט ער איך, ר' חיים, אַ כאָליאַװע! - האָט
ער זיך צעבּרוּמט מיט זיין וועלפישען קול, אוּן אָנגעװיזען מיט
זיין אויגעל אויף מיכאַלקען, -- ר' גרשונען דאַרף מען רוּפען!
די גרשון,קעלבּערנע יאָצרע",,, ער אין דאָך עפּעס אַ רופא
פוּן בּהמות... אַ טעווע... אַ ,װעטענאַר" רוּפט מען דאָס... װאוּ
וואוינט ער ? שאַ, בּאַלעבּאָסטע, אָט לױיף איך איהם שיקען צוּ
אייך,, אַהערצוצוּ.,, אָט-אָ, בּאַלעבּאָסטעצקע,,, אָט לויף איך שוין..

4

די נייע נגידיתטע, מיטן זויערען פּנים, איז דאָך ניט מחויב צוּ
װיטען, אַז גרשון-קעלבּערנע.יאָצדע איז ידיצַחת מיט אַלע קצבים
אין שטאָדט, אַז ער ,דינט זיי צו" בּיי קראַנקע בּהמות... כאַ.
פּען די קצבים אַ גוּט פאַר דינסטעל נאָך אַזאַ אייליגער שחיטה--
קריגט אויך גרשון.יאָצרע אַ פּאָר גילדען, אַ פוּנטעלע פלייש אַ
צוּגאָבּ, אַ שטיק לוּנגיאוּן-לעבּער, אַ האַלבּען מילץ, אוּן דער.
פאַר טאַקע האָט ער בּיי די לצבים אַלײין אַ צוּנעמעניש
,יאָצרט", ווייל ער ציהט זיין שליממזלדיגע חיוּנה פון בּהמהשע
אוּן קעלבּערנע יוצרות..,

דאָס איז אַ הױכער, אײינגעבּױגענער איך, כוּן אַ יאָהױ
זעכציג, מיט אַ הויכען, איינגעבּויגענעם שטעקען אין האַנט,
מיט זעהר אַ מיאוס פּנים פוּן אַ בּאָבּעײאַכגע, צעקנייטשט און
כּמעט אָהן אַ בּאָרד. אַזױ שיטער זיינען די עטליכע סיװע הער.
לעך, װאָס זיינען איהם צעשאָטען איבּער די אַראָפּהענגענדיגע
גאַקֶען אוּן איבּער דער געמבּע. זי זיינען אַזױ קויטיג, װוי זיין'

143

פּנים, זי סיווע הערעלעך, אוּן זעהען זיך דערפאַר ניט שטאַרץ
אָן פוּנדערװייטנס,,. זיי מאַכען איהם נאָר דאָס פּנים אָנגע* ‏
שװאָלענער, אָפּגעלטבּטער. ער טראָגט אַ לאַנגע, פאַרסמאָדועטע
קאַפּאָטע פוּן אַן אוּנבּאַקאַנטען שטאָף אוּן פוּן אַן אינבּאַקאַנטען
שניט, איבּערגעכאַפּט מיט אַ דינעם גאַרטעלע, אַ פאַרשמאָלצע*
װעט היטעל מיט אַ צעקרימטען קאָזיראָק. בּשצת ער געהט,
קוּקען זיינע שלאַנגישע אויגלעך נאָר אױף דער ערד, אוּן זיין
יענטעװאַטע פּנים איז דערבּיי אָנגעשטרענגט, מיט אַ מינע פוך.
אַ מענשען, װאָס פיהלט אַ שלעכּטען טעם, װאָס האָט אָקאָרשט
פֿאַרזוּכט ריצענאייל, אוּן ס'דאַכט זיך, אַז דאָס געהט ער אַזױ
איינגעבּויגען אוּנטער אַ לאַכט פוּן עברות, װאָס ער האָט אויפן
געוויסען, -- בּלוּט.. אַ סך בֹּלוּם פוּן בּהמות, װאָס ער האָט
אוּמגעבּראַכט מיט זיין דאָקטאָריע אוּן געמאַכט מען זאָל זי
קוילענען פּאַר דער צייט. אוּן אפשר.,,. װער װײסט! אפשר
נאָך אַ סך האַרבּערע עברותי.. |

צָט דער דאָזיגער אַלטער בּעל-עבירה, גרשון-יאָצרע, אי
דאָס אָנגעקימען צוּם נייעם נגיד קוּרירען זיין טיראָלער בּהמה,
מיט אַ קרעכצעדיגען גוּט'שבּת איז ער אַרײנגעטרעטען אין
שטאַל אוּן מיט אַ קול -- פּנקט װי מען בּרעכט אַן אַלטע
דראַניצע. קודםיכּל האָט ער געבּעטען אַ הייפעלע גראָבּ זאַלץ,
אוּן דערנאָך האָט ער געבּעטען מען זאָל איהם לאָזען איך
שטאַל איינעם אַליין מיט דער בּהמה, װעט ער קענען בּעסער
,אַרבײיטען", אַרױסגעהענדיג האָבּען נאָר די בּאַלעבּאַטים גע"
זעהן, אַז גרשון-יאָצדע פאַרקאַטשעט איין פאַרסמאָדועטען אַר.
בּעל; אוּן כוּן אַרבּעל, װי כּוּן אַ קויטיגער שייד, ציהט זיך
אַרױס אַ לאַנגע, אַלטיטשקע האַנט, אױסגעדאַרט, אוּן פּוּנדעסט,
ועגען בּױיניג, װי אַ שלאַנג, מיט בּלױע אָזערעױפלעקען אַ
מאָדנע האַנט מיט אַ פאַרקלעמטען היפעלע זאַלץ צװישען די
רויטע פינגער,.,

װאָס ער האָט דאָרטען מיט דער בּהמה ;געאַרבּײיש* = +
װײסט מען ניט. נצָר אַז 7ר איז אַרױס פוּן שטאַל, מיט אַ
מינע פוּן אַ מענשען, װאָס האָט אָלאָרשט איסגעטרוּנקען א

14

קעלישאָק ריצענאייל, אין דאָס הייפעלע זאַלץ פֿאַרשװאונדען,
אוּן דעם פייכטען אָרִים מיט די פאַרפּאַסקידיעטע פינגער האָט
זיך ,יאָצרע" געװישט מיט דער פאָלע פון זיין אייגענער קְאַי
פּאָטע, װעלכע דינט איהם צוּ אַלערלײ בּאַדערפענישען, אָפּנע-
װישט די מיאוסע לאַפּקע, זאָגט ער, אַז ער מוּן רעדען מיט
דעם נייעם נגיך און מיט דער נייער נגידיתטע. אױג אויף אױיג
מוּן ער מיט זיי רעדען, ער האָט זיי, מאַכט ער, עפּעס צוּ
זאָגען,,, אוּן דאָס קולכעל זיינס בּרעכט זיך בּיי איהם אין איינ.
געבּויגענעם האַלז, װי אַן אַלטע דראַניצע.

האָט מען איהם פאַרבּעטען אין קאָכשטוּבּ, אויג אויף אױג
מיט דעם בּאַלעבּאָס אוּן בּאַלעבּאָסטע. װאָס װעט איהר זאָגען
גוּטס, ר' גרשון 1,,, װאָס זאָל ער זאָגען! אָך--כיעיכיע, ניטאָ
מעהר װאָס צוּ זאָגען, ניטאָ, אֶךְ-כיע-כִיע. די בּהמה אי אַ
,מורקע", זי װעט ניט דערלעבּען בּין האַלבּע נאַכט, װעט זי
ניט, ער האָט איהר אַ טאַפּ געטאָן די געדערים, אַדיכיציכיע,
זי בּרענען װי פייער, די געדערים,,, װאָלט געװען גלייכעף
'מען זאָל. זי בּאַלד, נאָך הבדלה, פאַרקױטען אויף שחהיטה. וויפיעל
מען װעט געבּען זאָל מען נעמען, אוּן דעם ביקעל קען מען
קאָרמענען אַן אַכט טאָג מיט אַ ראָזשיק, אָךְ.כיע.כיט. װאָרים
פאַר אַכט טעג טאָר מען איהם דאָך ניט קוילענען.

אויסגעהערט אַזאַ בּאַריכט, איז די נייע נגידיכע גרין.
געװאָרען. זי האָט זיך פון אויפרעגונג צונעזעצט אױף אַ ניט.
טרוקענעס שטוּהל אין קיך אוּן צעקוויטשעט זיך אויפן מאַן:

-- חיים, דוּ הערסט? אױס בּהמה! אַ סוף מיט דער
בּהמה !

גרשון-יאָצרע האָט זיך דערווייל אַרױסגעמאַכט. מען כאַפּט
זין צוּ דער בּהמה אין שטאַל, ערשט זי איז שױן טאַקע אַ
|,מוּרקע", אָקאָרשט האָט זי נאָך געקוּקט מיט צויי אױגען
אַצינד קוּקט זי נאָר מיַט איין אױג איף איהר בּייקעלע, אוּן
סאָפּעט שװער, אוּן פוּן הינטען, איבּער די אייטער, טריפט
איהר אַ ריטשקעלע בּלוּט מיט צעגאַנגענע שטיקלעך זאַלץ. פוני
װאַנען בּלוּט אינמיטעןידערינען 1,.. מען טראָגט איהר צוּ לעפליכע

ה 145

װאַסער צוּם מױל - טרינקט זי ניט אוּן נעמט דעם קאָפּ נים
אַװעק. נאָר איהרע נאָזלעכער דישען זיך אינם װאַסער. אַ צעד.
בּעלי-חיים צוּ קוּקען! ערשט שפּעטער האָט מען זיך געכאַפּט,
אַז דער טעווע.,. ,װעטענאַר", גרשוןיאָצרע, האָט זי אַזױ גוּט
אוּן אַזױ עהרליך געהיילט; אַזש מחללישבּת געװוען צוליעף אַזאַ
שװערער יולדת, להבדיל,

5

ס'האָט נאָר קויסיקוים גענוּמען טליהען דאָס ערשטע שטע-
רענדעל אין אַשיגען ווינטעריהימעל -- ערשט שמחהלע טוּרערג,
מיט זיין בּאַראַשקענעם היטעל איבּער די אױערען, אין שוין
דאָ. יי איהם איו שוין נאָך הבדלה; אוּן אָנשטאָט זיין שבּתי
דיגען פּאַלטאָ טראָגט ער שוין זייז קצבישע, װאָכעדיגע פּאָ"י
דיאָװוקע. ,גוּטיװאָך, מאַכט ער, ר' חײם! גוּט:װאָך, בּאַלעי
בּאָסטע !,.. אפשר װעלען מיר אָפּפּטרן דעם עסק!",,. ,װעלכע
עסקים האָבּען מיר דאָס מיט אייך?" בּלאָזט זיך אָן די
גגידיכע, |

-- װאָס הייסט וועלכע עסקים, בּאַלעבּאָסטע.לעבּען? גרשון*
יאָצרע האָט דאָך מיר געזאָגט, אַז אייער בּהמה איז אַ
,מוּרקע",,, | בי
נאָר אַפּנים ניט נאָר איהם אַלין האָט ,יאָצרע" אָנגע.
זאָגט, אַז ס'איז פאַרהאַן אַ , מוּרקע". יאָצרע דאַװענט אין דער
קצבישער שוּהלן האָט ער, מױןהסתּם, אַלעמען אאָנגעמורקעט"
דאָרטען שטילערהייט, יעטװעדערען עליפּי.סוד, װאָרים איידער
שמחהלע טוּרערוּ האָט נאָך אָנגעהױבּען געהן אויף אַ דרך מיט
די נייע נגידים, מכּה זייער בּהמה, האָבּען זיך דוּרך טהיר און
טױער אַ שאָט געגעבּען אַלע קצבים פוּן שטאָדט, אַלע אין ואָי
כעדיגע פּאָדיאָווקעס, מיט זילבּערנע רוּבּעלס אין די הױזען.
קעשענעס אוּן מיט אַ װאָכעדיגער, קצבישער תּאוה אַװעקצעקו.
לענען דעם נייעם נגידס בּהמה אוּן פאַרדינען עטליכע גילדען.

140

די גרױסע קאָכשטובּ האָט גענומין זשוּמען פון זייערע
װואָכעדיגע קולות, פּונקט װי בייזע פליגען -- אַ נבלה זיינען
זי בּאַפאַלען, די קראַנקע בהמה הענגט נאָך, קױים אַ לעבּעדיי
גע אויף די שוּהל.האַנטוּכער אין שטאַל, אוּן דאָ דינגט מען
זיך שוין איבּער איהר הויט אוּן פלייש. פוּפצעהן רוּבּעל... אַכט.
צעהן רובּעל,.. צװאַנציג רוּבּעל,.. עס האַלט שוין בּאַלד בי אַ
פיגפאונצװאַנציגער. אַזאַ פעט שטיקעל סחורה, װי זי אין, אס
זי דאָס װערט אַפילוּ אַ שעה פאַרן טױט. דער נײער נגידיתטע
איז אָבּער ניט-גוּט געװאָרען פוּן אַזאַ מקח, פוּן דעם צער צוּ
פאַרלירען צװאַנציג קװאָרט מילך אַ טאָג, אַזאַ מילכגעפערין..
איז זי אַװעק צוּ זיך אין שלאָפּצימער, גענומען װאַלעריאַן-
טראָפּענס אױף אַ שטיקעלע צוּקער אוּן זיך אויסגעצױגען אין
בעט. די איינציגע, וועלכע האָט זיך בּאמת גענוּמען צוּם האַר;
צען די בּהמה גוּפא, איז געװען ריקליע, ריקליע די דינסטמויך
אינם נייעם נגידס הױן, זי איז געשטאַנען הינטערן אױיווען אין
קאָכשטוּבּ, צוּנעהערט זיך צוּ די מיאוסע דינגענישען צװישען
צבים אוּן צּאַלעבּאָס אוּן געװיינט אין פאַרטוּך אַרײן: ,אַזאַ
נהמהלע, אַזאַ טייערינקע בֹּהמהלע! אָפּנעקעלבּט זיך אין אַ
פייזער שעה, עין.הרע גענעבּען,. די אױגען זאָלען זיי אַלע*
מען אַרויס ו,"
| מיט אַ בּיטערער שנאה האָט ריקליע אַרױסגעטשיקעװעט
פון פארטוך, צווישען איין כליפּ אוּן דעם צווייטען, אָנ עקיקט
מיט עקעל די גזלנישע, צעפּלאַמטע פּנימער פון די קצבים אוּן
ד'עם טרוקענעם בּליק בּיים בּאַלעבּאָס מיט זיינע אָפּגערוּנענע
באַקען, פוּן צוּפיע? אייננעמען מאָגען-רפוּאות... ניין! װען זי
װאָלט געווען אַ נגידיתטע, װאָלט זי זיך איבּער עטליכע רוּבּעל
אַזנּי מיאוּס ניט געמאַכט.., זי װאָלט בּעסער געלאָזט די בּהמהי
לע אויסגעהן אין שנאַל, לעבּען איהר נײ-געבּױרענעם בּייקעל,
אויב ס'איז בּאַשערט.., אָבּער פאַרקויפען אויף טרפה װאָלט זי
ניט, בּשעת יענע גוססט, בּשעת יענע --

ריקליע האָט זיך אַרױסגעמאַכט פוּן דער װאָכעדיגיבאַ.
לויכטענער קאָכשטוּבּ, געלאָפען איבּערן פינסטערען הױף, כּדי

(+ יי

נאָכאַמאָל אַ קוק טאָן אױף דער קראַנקער בּהמהלע מיטן הי
סען פלעק אויפן פּנים, אויפן בּייקעל, װאָס װעט בּאַלד פאַר,
יתומט ווערען...

קיינער פוּן די שטוּבּיגע האָט אָבּער ניט געװואוסט, אַז
מיכאַלקע, דער גיעשער משרת זײערער, האָט די גאַנצע צייט
אויך ניט נעשלאָפען. בּאַלד נאָכדעם, װוי גרשון.יאָצרע האָט אַזױ
דעליקאַט אוּן אַזױ איידעל אוּנטערזוכט די בּהמה מיט אַ הי.
פעלע זאַלץ אין פויסטעלע, האָט מיכאַלקע גענוּמען מאַכען זיינע
אייגענע רפוּאות, געשטויסענע קאָניפּליעס האָט ער דורכגעזייט
דורך אַ סיטע מיט װאַרימען װאַסער; אוּן די גרינליכע מילן,
װאָס האָט זיך דערפון בּאַקוּמען, האָט ער, פוּן אַ גרויסער דרייי
קװאָרטיגער פּלאַש, אַריינגענאָסען דער בּהמה אין גאָרגעל
אַריין. די פאַרלענטע צונג האָט ער איהר אויסגעריבּען מיט
בּראַנפען{ אוּן אַלע װעהטאָגדינע ערטער, נאָך אַזאַ שװערען
קעלבּען:זיך - מיט װאַרימען חלב. די בּהמה האָט איבּער זיך
געלאָזען טאָן אַלץ, װאָס מען װיל, נאָכגעבּענדיג מיט אַלע
איהרע גרויסע אברים, פונקט וי זי װאָלט געװען פון גוּמע.
דערנאָך האָט זיך מיכאַלקע גע:ומען פאַרן אָפּגעשװאַכטען ב".
קעל. מיט בּיידע הענט האָט עף איהם אַרוּמגענומען דֶעם פַּײ.
כעל, אויפגעהויבּען איהם אויף די שפּיצען קאָפּיטקעט אוּן גע.
לערענט איהם זױגען די קראַנקע מאַמע זיינע, װעלכע העננט
אויף די ברייטע שוחל:האַנטוכער, דאָס בּייקעל האָט היסלעכוייז
אָפּגעצױנען די אָנגעשװאָלעגע אייטער, אוּן די בּהמה האָט אַ
בּורטש געטאָן פוּן גרויסען בּויך. צוּם ערשטען מאָל פאַר אַ
גאַנצען טאָג האָט זי אַרױסגעלאָזט פוּן זיך אַ קורצען ,מוה",
אַפּנים, ס'איז איהר אַבּיסעל גרינגער געװאָרען.

אין שטאַל איז שוין געװאָרען גוּט פינסטער, אוּן מיכאַלקע
האָט אָנגעצוּנדען אַ לאַמטערנע. די בּהמה האָט גענומען שטאַרק
פּינטלען מיט די פייכטע אױגען.. אויך אַ גוּטער סימן!

מיכאַלקע האָט זיך אָבּער אַלץ ניט געקענט בּאַרוּהיגען.
ער האָט אַרוּמגעפּאַדיעט אָרוּם דער בּחמה אוּן איינציגוויין אמ"
געײיבען איהר. די שװאַכע נאָכגעבּינע פיס. און מיטאַמאָל האָט

168

ער דערפיהלט, אַן דאָס בּהמהשצ פלייש אונטערן פעל װערט
האַרטער, די קניע שפּאַנען זיך אָן. האָט ער בּיסלעכװײז געַנ
מען אָפּלאָזען די קניפען פוּן די לאַנגע האַנטוּכערײ.

אין דערזעלבּער צייט האָט שוין דער משאומתּן מיט
די קצבים געהאַלטען בּיים גליקליכען סוף, שמחהלע טוּרערוּ
האָט זיך אײינגעשפאַרט -- ער מוּז אָפּקױפען די ,מורקע". אַ
מין נכפי האָט איהם גענוּמען, ער מוּן הײנט בּײנאַכט קױלע.
נען דעם נייעם ננידס בהמה. אַ רוּכעל איז קיין געלט ניט,
אוּן צװיי זיינען בּלאָטע. ער איז אַרױפגעלאָפּען בּיז נײןאוּןף
צוואנציג קאַרבען. אַלע קצבים זײנען אָפּגעשטאַנען. עשמחה,
װאָס טהוּסטוּ?" האָבּען יי צוּ איהם געשויען. פפאַר אַ
, מוּרקע" 3,..

-- איך הער דיך װי דעם יּרקע! -- האָט זיי שמחהלט
גפענטפערט צוּם גראָס, אוּן אויפגעהױבּען די לאַפּט זיינע צוּ
געבּען אַ פליאַסק דעם נייעם נגיד אין דע אױסגעכאָליעטער
דלאָניע אַריין :

-- דרייטיג ?,,, זאָל זיין דרייסיג !...

אין דערזעלבּער רגע האָט זיך דערהערט אַ שרעקליך.
פריידיגער קויטש. דאָס אין ריקליע, די דיגטטמױד, אַרײגי
געלאָפען ;

-- בּאַלעצאָס! די בּהמה האָט זיך געשטעלט!

דער נייער נגיך האָט אַ ריס געטאָן זיין איידעלע האַנט,
אוּן שמחהלעס פּאַטש אין געפאַלען אין דער לופטען,

149

ווער האט אוּנטערגעצונדעו?..

4

אַז די קראַנקע בּהמה שטעהט שוין אױף די פים, האָט
בּאַשטעטיקט אויך מיכאַלקע -- דעם נייעסינגידס משרת. ער אי
אַרײנגעלאָפען נאָך ריקליע דער דינסטמױד, אַ צעהיצטער, און
האָט אַ רעװעיגעטאָן : |

-- סציט, כוּלאַ טעיעיבּאָושע! סי איז שוין משתן, נעִי
לױיבּט דער אייבּערשטער !,

האָס דער נײיער נגיך געלאָוען שטעהן אַלע קצבים אי
מיטען קאָכשטובּ אוּן געלאָפען זצהן די גענעזענע בּהמה װיגען
מיט די אייגענע נגידישע אויגען,

האָט די נייע נגידיתטע דערהערט אַזעלכע פרעהליכע
אויסגעשרייען אוּן גלייך פאַרגעסען אָן איהר קאָפּװעהטאָג, זײ
האָט געכאַפּט לױפען פון שלאָפצימער גלייך אין הױז אַרין;
פאַרשפּרייטענדיג הינטער זיך אַ שװערען ריח פון פּאַרפוּם און
פוּן װאַלעריאַןטראָפּענס. |

מען לױפט אַריין אין שטאַל -- ערשט סיאיז אַן אמת!
די מתנגדישע שוּהליהאַנטוכער, אױף װעלכע די בּהמה איז גי
האַנגען אַ גאַנצען שבּתדיגען טאָג, זיינען אױפגעבוּנדען, די
בּהמה שטעהט אױף אַלע פיער קלאָהען, לעקט איהר ביקעלע
א'ן כאַפּט אַלע װײלע אַ טרוּנק װאַרעמען קלייען.פּאָילע, װאָס
שטעהט לעבּען איהר אין אַ מוּלטער. דאָס בּייקעל אַליין האָפ

150

זיך שוין אַבּיסעל אויסגעלערענט זיגען, שטופּט ער זיך מיש
דעם לעקישען מאָרדעלע אין די פוּלע אײטער, נאַפּט אַמאָל
דאָ, טַמאָל דאָרטען, שפיט אָפּ, פאַרכלינעט זיך אוּן כאַפּט
ווייטער,

שמחהלע טוּרערוּ, וועלכער האָט שוין אָטאָט געהאַלטען
בי אָפּקױפּען ‏ די ,מויקע" פאַר אַ דרייסיג קאַרבּוינים,
איז געבליבען שטעהן אינמיטען קיך, וי אַן אָפּגעשמיסענער.
אַלע קצבים, װעלכע זינען הינטערשטעליג געבליבּען מיטן
מקחז, האָבּען איהם נאָך אויפגעהויבּען ,נאַיאוראַ"... אַ צעקאָכי
טער האָט ער אַ ציהיגעטאָן דעם פּאַרשמאָלצעװעטען גאַרטעל,
טיפער אָנגערוּקט דאָס בּאַראַשקענע היטעל איבּער די אױערען
אוּן, בּוּרטשענדיג עפּעס, אַרױסגעלאָזט זיך מיט שװערע טריט
צוּ די בּאַלעבּאַטים אין שטאַל, ,ער מוּן אַ קוק טאָן", אַװײ
האָט ער געבורטשעט, ,צי ס'איז ניט קיין מאַכערײקע,.. װאַרט,
װאַרט !"., |

בּיי דעם געלען שיין פוּן דער לאַמטערנע האָט ער דער.
זצהן אַ גאַנצע בּהמהשע מלוכה. די גרוסע טיראָלער בּהמה
מיטן גאָידער שטעהט אינמיטען שטאַל, וי אַ מלכּה, אוּן שװאַרי
צע מענשעלעך -- די גאַנצע משפּחתת פונם נייעם נגיד-- פּאַדיען
אַרוּם איתר אַרום,, איז, הייסט דאָס, פוּן זיין אָפּמאַך מיט
גרשון-, יאָצרע", דעם טעווע,,, ,װעטענאַר", גאָרניש געװאָרען!
אַרױסגעריסען בּיי איהם פוּן אוּנטער די הענט אַזאַ מציאה ! ריקליע, אַ
רוּח אין איהר בּאָבּען אַרײן, מיט איהר קויטש.. אוּן מיכאַל.
קע, דער מיאוּסער גי מיט זיינע קולות, האָגען איהם קאַליצ
געמאַכט דעם גאַנצען עמק,
שבּור פּאַר כּעס האָט ער אָנגעכאַפּט ריקליען פֿאַרן
האַנט, |

-- װאָס מישסטוּ זיך, דוּ, ממזרת ?--האָט ער זיך צעבּרומט.
-- איכל, איכל דיר !,.,

ריקליע האָט מיט שרעק אַ ריסיגעטאָן דעם אָרים, אוּן
די גאַנצע משפּחה פונם נילעם נגיך אי אָפּנעשפּרוּנגען פון

15

שמתהלען, װי פוּן אַ גולן. אָבּער שמחהלע האָט זיי ניט גע"
לאָזען קוּמען צוּ זיך, :

-- רי חיים !--שרייט ער צוּם נייעם:נגיד אוּן די אויגעלעך,
לויפען איהם אַוום, --די בּהמה איז דאָך מיינע!

-- דיי--נע 11 -- װואוּנדערט זיך דער נייערינגיד.

-- חרטה איז ניט מעשה סוחר!--גיט שמחהלע אַ בּרוֹם.
אוּן אַ געהיצוּ צוּ דער בּהמה, װי ער װאָלט זי געװאָלט אָנכאַ.
פּען בּיי די הערנער, |

אָבּער די נייע נגידיכע האָט זיך געשטעלט צווישען איהם
און דער בּהמה, מיט איהר געלבּען אוּן פינסטערען פּנים, און
ניט דערלאָזען

-- חיים, חיים !--האָט זי זיך צעקוויטשעט צוּם מאַן, --װאָס
װיל דאָ אָט דער!

-- אַזױ גאָר?--מאַכט דער נײער נגיד צוּ שמההלען
גאַנץ רוּהיג,--מיין בּהמח איז שוין דיי-- גע ?,., מיכאַלקע, װאַרף
איהם אַרױס פוּן שטאַל!.. |

מיכאַלקע איז גלייך אָנגעגאַנגען אױף שמחהלען מיט זיין
צעפּאַטעלטען קאָפּ פלאַקסענע האָר, |
|--- נוּ, סטוּטאַי, ראַזניק, זי בּאָהאָם! (געה, קצב, מיט
גאָט !) |
| = דאָס טרפהנע בּלוּט האָט אויפגעקאָכט אין שמחהלען. ער
האָט פאַרשטירעט די צייהן, װי אַ הונט, בּיי װעלכען מען
רייסט אַרױס אַ פעטען ביין פוּן צװישען די לאַפּעס. אפשר ‏
גאָר אַרײנפֿאָהרען דעם מורנוּ ר' חייםנייער.נגיד אין בּאַקז
עיעך! צוּפיעל װײבּער שטעהען דאָ אַרוּם! די נגידיכע, די
דינסטמויד, דעם נייעם נגידס מיידלעך,, שמחהלע האָט זיך
פיינט צוּ שלאָגען פאַר װײבּער אין די אויגען. האָט ער נאָר
אַ קריץ:געטאָן מיט די צייהן, אַ קוּקיגעטאָן אױף מיכאַלקען אַ
קוק אויף +עם נייעם נגיד אוּן בּוּרטשענדיג, אויסגעדרעהט זיך
צוֹם טהיר פוּן שטאַל:

- אַ קאַטערינקע װעל איך מאַכען פוּן אייער בּהמהן .

ארויסטרעטענדיג. אין דער נאַכט אַרין, װי פוּן אַ בּאַ.
יויכטענעט קאַסטען, האָט ער זיך גראָבּ צעלאַכט:
{ = - אַ בּהמה װעט איהױ האָבּען! האַיהאַ... א קדחת װעט
איהר האָבּען !
מיכאַלקע. איז איהם נאָכגעגאַנגען אוּן געװאָלט צוּ.קלאַפּען
היגטער איהם די שטאליטהיר. אין דערזעלבּער רגע האָט אַ
דויטעד, בּיינערדיגער קוּלאַק, גיך װי אַ בּליץ, אַ שטויס געטאָן
אין שפּאַלט, צווישען טחיר אוּן בּערװענע:װאַנט, אוּן אַ ריעב
געטאָן מיכאַלקען אין זייט, וי אַן אייזערנער דריייפונט, װאָס

מען צעוויגט אויף אַ שטריק, האָט איהם דער קולאַק געטראָפען.

מיט אַן אָפּענעם מויל האָט ער אַרױסנעלאָזט די קליאַמקע פוּן
האַנט און אַ פאַל געגעבּען אין שטױר, :

:2

| = איצט האָבּען זיך די ראָלען געבּיטען: די בּהמה האָט
זיך געשטעלט פעסט אויף די פיס אוּן מיכאַלקע, דער רופא
איהרער, האָט זיך געלעגט און ניט אױפגעשטאַנען עטליכע
טעב נאָכאַנאַנד,
אַז גוּטע מענשען האָבּען זיך דערװאוּסט, װאָס שמחהלע
טוּרערוּ האָט דאָ אָפּגעטאָן אוּן װי אַזױ ער האָט געסטראַשעט,
האָבּען זיי דעם נײיעם נגיר געגעבּען אַן עצת צוּ היטען די
בּהמה, װי אַן אויג פוּן קאָפּ, בּיי שמחהלען אין דאָך קין
מעשה ניט צוּ קליין! און אַ מעסער דער בּהמה אין בּױיך װעט
ער ניט אַרײנרוקען? אוּן אוּנטערשיקען גנבים װעט ער זיך
אפשר שעמען} אַלס אַן אױפגאָבּ האָט ער שין דאָן מכבּד
געווען מיכאַלקען אוּנטער דער לעפעלע, איבערגעקערט איהם
די בּעבּעכעס אין בּויך,.. איז אָט, זעהט!,
- -- נוּ, אוּן דער פּריסטאַװ איז אַ הונט ?--פרעגט געלאַסען
דער נייער נגיד אוּן גלעט זיך זיין גאָלדענעם פינגערל מימן
גריגעם. שטיין אויף דער אױסגעכאָליעטער האַנט. זינט ער איז

3ן

געװאָרען אַ נגיד טראָגט ער אַ פינגערל מיס 8 0"
נעם שטיין.

| = האָט מען איהם נאָכאַמאָל געגעבען אַן עצה בּעסער ניט

צוּ טשעפּען זיך מיט שמחהלען, פאַרמסרן איהם! חסיושלוםוּ
איי װאָס, דער גוי? מיכאַלקע? נישקשה, אַ הוירישע בּײן!
ס'װעט זיך שוין בּיי איהם פאַרהײילען.

האָס דער נייער נגיד געשויגען, אוּן ניט קוּקענדיג אויף
דעם, װאָס דער סקאַנדאַל אין אָפּגעלאָפען אַזױ גלאַטיג, האָבּען
זיך די קצבים, מיט שמחהלע טוּרערוּ בּראש, געפיהלט בֹּאֲללי
דיגט אין זייערע טיעפסטע געפיהלען. ס'טייטש, אַ נגיד ואָל
צרעכען זיין תּקִיעתכּף! אַ נגיד זאָל אַרױסרײסען אינמיטען
דרינען די האַנט אוּן חרטה האָבּען! איבּער עטליכע רוּבּל, אי"
בער אַ , מורקע"! פע!.

דעם נייעם נגידס שוייגען האָבּען זיי אָנגענוּמען אַלס אַ
שװאַכקײט, אַלס מורא; זענטן זיי געװאָרען חוצפּהדיגער. ריקי
ליען האָט מען געלאָזען שטעהן אין יאַטקע מעהר וי אַלעמעף
,קענסט װאַרטען!" - פלעגען זיי איהר זאָגען. ,מיר, בּיי דיין
בּאַלעבּאָס אין קאָכשטוּבּ, האָבּען מיר מעהר געװאַרט. יאָזײ אוּן
שמחהלע טוּרערוּ פלעגט איהר נאָך נעמען לעבּער, ריקליען, דעם
נייעם נגידס טרייע דינסטמויד.

-- זאָג שוין אס דעם אמת! - פלעגט זיך מיט איחר
שמחהלע טשעפּען, -- מיט דער ירוּשה ביי דיין בּאַלעבּאָס איו
שוין מסתּמא בּאַלד אַ סוף, הע? אַ נגיד שעמט זיך ניט חרטה
האָבּען אינמיטען פאַרקויפען אַ ,מורקע".,. מסתּמא אויסגעזליה.
קעט שוין דאָס בּיסעל געלט אין זישינקען טייעלע, פאַרשפּילט
אין , פירפּעראַנס" מיטן אָפּטייקער...

ריקליע שלינגט אַראָפּ אַ טרעהר. זינט די ,מורקע" האָט
זיך געשטעלט אױיף די פיס, לאָזען די קצבים אױס דעם כּעס
צוּ איהר. נאָר זי דינט דאָך עפּעס בּיים נייעם נגיך אין שטובּ.
פּאַסט איהר נים צוּ שילטען זיך מיט אַזעלכע גראָבּע יוּנגעןף
שווייגט זי, -

154

העלפט שמחהלען זנגען אַן אַנדער קצב, אַ שכן איך
יאָטקע ; |

-- װעסט זעהן, ריקליע, מירן מירצעשעם בּאַלד האָבּעךְ
אַ גייעם קבּצן,."

דאַרף זיך נאָך גראָד מאַכען אוּן קיין שקלאָוו פּאָהרט
אַראָפּ אַן ,אַגענט".., אַזױ האָט ער זיך פאָרגעשטעלט דער
אַראָפּגעפאָהרענער יוּנגערמאַנטשיק מיט דעם קיילעכדיגען בּלאָני
דען בּערדעל, מיט די לעבּעדיגע אויגען אוּן מיט דעם גרויסען,
לעדערנעם פּאָליאַרעס אוּנטער דער פּאַכװע, אוּן מיטן האַרטען
קאַפּעליוש אויפן קעפּעלע, אויף דער אַכסניה, װאוּ ער שטעהט
איין, האָט ער דערצעהלט, אַן ער סטראַכירט פוּן שרפות, פוּן
מנפות, פון װאַסער אוּן פון האָגעל. אַלע קענען בּיי איהם,
סוףכּל-סוף,, נתעשר װערען. מען דאַרף נאָר אַ קאַפּעלע גט.
הרגעט װערען, אַבּיסעלע אָפּבּרענען, אַ האָרעלע דערטרונקען
ווערען, גענִיזוּקְט װערען אױף דער בּאַהן אין אָרשע, מעהר
גאָרניט,.. זיין , אָבּצעסטװע", אַזױ פאַרזיכערט דער יּנגערמאַג-
טשיק, צאָהלט פאַר אַלץ. אוּן טאָמער גלױבּט איהר ניט, כאַפּט
ער אייך אַרױס פוּן פּאָליאַרעס צעטעלעך מיט געדרוּקטע בַּי-
כעלטך אויף רוּסיש אוּן אויף פּױליש, פאַרשאָטען מ'ט ציפרעט,
װי מיט אַ שװאַרצען מאָהן, אוּן אָנגעצאַצקעט מיט מענשעלעף
און מיט הייזעלעך, אַז עס װערט שװאַרץ פאַר די אױגען גע.
טראָפען װעמען צוּ פיהרען אין בּאָד! שקלאָװער אידען װעלען
איהם דען גלױיבּען ?,.. און הױבּט ער אָן װעמעןניט.איז איינ.
צוריידען מיט זיינע שרפות אוּן מגפות -- שלאָגט מען איבּער
אינמיטען מיט אַן איידעלער עצה: ער זאָל זיך בעסער אָפּבַיי.
סען די צונג...

געהט ער אוּם, דער ינגערמאַנטשיק, איבּער שקלאָװער
גאַסען, נים איין טאָג אוּן ניט צװויי אוּן ניט דריי, אוּן לעגט
די צייהנער אױיף דער פּאָליצע. קיינער װיל זיך ניט פאַרסטראַ.
כירען. ער הערט נאָר, הינטערן רוּקען, װי מען גיט איהם קאָמ.
פּלימענטען, אַז ער געהט אױף איין זייט גאַס, טײימעלט מען
מיט פינגער אויף דער צוייטער זײיט;

5

-- אָט געהט דער אַגענט,..

- װאָס איז דאָס -- ,אַגענט"ז

- װאָס האַלט דעם בּױך אין די הענט..

-- אַ פאַרזאָרגער פוּן יתומים!

- פויהער דאָוף מען פאַרבּרענט װערען, דערנאָך
צאָהלט ער,

-- זאָל ער אַקאָרשט בּאַװײזען אויף זיך אַלין..

אָבּער דאָס פּנים פוּן אַנענטעל איז געװען אַזױ האַרט,
זוי זיין קיילעכדיגער קאפעליוש. ער האָט אֲמילוּ ניט געקוּקט
אין יענעם זײט, ער װאָט זיך אַפילוּ ניט אַ קרים גע אָן,. ער
האָט קליינשטעטעלדיגע אידען געקענט צוּ גוּט. ,װאַרט! האָט
ער זיך געטראַכט און געדריקט די לעדערנע טעקע זינע צוּם
האַרצען,. איהר װעט זיך נאָך בּיי מיר כּעטען!,."

יער האָט געװאָרפען אַן אױג אױף דעם נייעם נגידס
הויז, אויף זיין גרויסען הױף מיט דער פּרײטער שטאַל, אױף
די פּאָרצעלײענע צאַנקעלעך אין די דאָפּעלטע פענסטער.. האָט
ער שטילינקערהייט פאַרנאַנדערגעפרעגט װעגען באַלענאָס פון
הויז, װער ער איז און װאָס ער אין; אוּן אײנמאָל, אינמיטען
װואַרמעס, איז ער אַרופגעקומען צוּם נייעם נגיד מיט זיין לע-
דערנער טעקע אוּן מיט זיין צינגעלע אױף שוייפלעך. פוּן דער
פּראַקטיק האָט ער געװאוסט, אַז נגידים זיינען גוּט אוּן װייף
בּשעת זיי האַלטען אינמיטען דער אַכילה, שפּעטער, נאָךְ װאַרי
מעס, איז די זאַך אבּיטעל געפעהדליכער, וייל נגידים האָמען
בּטבע ניט.קיין-גוּטע פאַרדיענונג... |

ער האָט, אַפּנים, ריכטיג געטראַטען, דער ,אַנענט" מיט
די לעבּעדיגע אויגלעך, װאָריט אין עטליכע טעג אָרוּם האָט די
גאַנצע גאַס ד,רזעהן, אַז דער ,אַגענט" דראַפּעט זיך אױף אַ
לייטער, צוּגעשטעלט צוּם נייעם נגידס הױז, אוּן שלאָגט צוּ
צוּם װאַנט אַ קיילעכדיגע, גרינע בּלעך מיט אַ גאָלדענעם אֵנ.
קער, אַ סימן, אַז דאָס הױז איז שוין פאַרסטראַכירט אין דער
,אָבּצעסטװע",. דער אַגעַנט, הייסט דאָס, האָט אױסגעפיהרט
דאָס זייגיגע, |

156

האָבּען שונאים דערזעהן דאָס צוּגעקלאַפּטע גרינע בּלעי
כעל, האָבּען זיי געפּרובט אויסטייטשען, אַז קיין גלאַטע מעשה
איז דאָס ניט, װיבּאַלר דער נײער נגיך מוּז זיך שון סטראַכײ
רען, איז אַ סימן, אן עס האַלט שון בּיי איהם, מיט זיין
עשירות אוּן מיט זיין ירוּשה, גאַנץ שמאָל,. מןהסתּם האָט ער
עפּעס אין זיגען!י.

אַלס אַ ראיה האָט מען דערצעהלט, אַז דער אַגענט,
,װעלכער האַלט דעם בּויך אין די הענט", האָט איהם, דעם
נייעם נגיד, געװאָלט פּאַרטטראַכירען געגען װאַסער אױך, גע"
גען. האָגעל אוּן ערדציטערניש, נאָר אױף די עגינים האָט זיך
דער נייער גגיך ניט געלאָזען,

-- אָט װאָט איהר זיך דאָך פאַרסטראַכירט געגען פייער,
-- האָט אין איהם דער אַגענט אַרײיגגעטענהט,--היינט פאַרװאָסיזשע
ניט -- פוּן ערדציטערניש, פוּן האָגעל, פון...

-- װאָס רעדט איהר, װאָס ?-האָט איהם דער נײער נניד
איבּערגעשלטָגען, -- איהר זאָלט דאָס זאָגען! פייער איז דאָך אין
אוּנזערע הענט, אָבּער װאוּ װעל איך נעמען ערדציטערניש?

די אַלע ריידערייען האָבּען, אָבּער, ניט געקענט אָפּשװאַ.
כען דעם גרויסען אײגדרוּק, װאָס דאָס גרינע בלעכעל, אױף
דעם גייעם גגידס שטובּ, האָט געמאַכט אין שטאָדט,

קוקענדיג אויף איהר, אױף איהרע גילדערנע אותיות,
אויף איהר גאָלדענעם אַנקער, װאָס לויכטען צװישען די צװײ
נגידישע פּראָנט:פענסטער, װי אַ ריזיגע קאָקאַרדע פוּן אַ מורא.
דיג-גרויסען טשינאַװניק, האָבּען זיך אידען דערמאָנט, אֵן זייערע
אייגענע הייזקעס מיט די דר;ניצע.דעכער, װועלכע שטעהען אָהן
שוּץ אין דער גרויסער וועלט. אוּן ס'האָט זיי אָנגענוּמען אַ חשק
צוּ סטראַכירען זיך, אָנקלאַפּען אַזא מין קאָקאַרדע אױף זייערע
הילצערנע װענט. די גוויסע קאָקאַרדע פון דער רײכער ,אָבּ.
צעסטווע", װאָס זאָרגט זיך אַזױ פאַר אידישע הייזער...

האָט מען דעם אַגענט, מיט דעם האַרטען קאַפּעלישעל,
גענומען מקרב זיין, געכּעטען בּיי איהם דִי געדרוקטע צלױע
צעטענעך מיט די. װייסע העמטעלעך, װאָס זיי האָבּען פריהער

157

ניט געװאָלט אָפִילוּ נעמען אין די הענט און אוף װעלכע זײ
האָבּען פריהער געקוקט קרוּם. װי אױף מיסיאָנערסקע בּיכלעך..

אוּן דעד אַגענט פוּן דער ,אָבּצעסטװע" האָט גנאָדיג גע.
צויגען די צעטעלעך פוּן זיין שװאַרצער, לעדערנער טעקע, אוּן
מיט אַ שמייכעלע געטיילט אַלע נייגעריגע. אוּן אַזױ זיך, דרך.
אנב, פאַרשריבּען יענעמס נאָמען אין אַ בּיכעלע,

אוּן בּאַלעבּאַטישע מיידלעך האָבּען פאַרטייטשט די צעי
טעלעך מיט די העפטעלעך, װאָס די טאַטעס האָבּען געבּראַכט
פוּן דער גאַס, אוּן געגעבּען צוּ פאַרשטעהן, װאָס מען מיינט דאָ.

אַפּריהער האָט זיך פאַרסטראַכירט זאַװע דער רייכער מיל.
נער; זיין הילצערנע מיהל אױף דעם בּרעג דניעפּער, דערנאָך
זיין שטוּבּ אויך, נאָך איהם האָט זיך פאַרסטראַכירט ישראל.דער
גבּאי. אוּן בּאַלד נאָך איהם - פעטער.אורי אוּן פעטער.זשאָמע.
בּיידע בּרידער אין איין טאָג, פאָרט אויפגעקלערטע מענשען
וועלכע פאָהרען אַלע יאָהר אין ניזשני אויפן יאַריד! זיי פאֲר'
שטעהען זיך שוין גראָד אין די דאָזיגע זאַכען!.,

נאָך זיי איז שוֹין די זאָך געגאַנגען גאָר נישקשהדיג. אַ
העלישע תּאוה פוּן סטראַכירען זיך האָט אָנגענוּמען שקל;װער
בּאַלעבּאַטים,. מען האָט געקלאַפּט גרינע קאָקאַרדעס אין די
ווענט. אייזענקרעמער האָבּען געלײיזט פאַר טשװעקעס. אוּן דער
אַנענט איז געזעסען בּרייטלעך בּיי זיך אין צימערל, אין
אַכטניה, אוּן אידען זיינען געקוּמען צוּ איהם,

5

װאָכען זיינען אַריבּער און שנייען אוּן אייז האָבּען זיך
געלייגט, / װי אַ בּליי,, איבּערן שטעדטעל, זײ" האָבּען געמאַכט
פאַרגעסען די , מוּרקע", שמחהלעס סטראַשוּנקעס, דעם אַגענט
פוּן דער ,אָבּצענטװע", ריקליע האָט מעהר ניט געציטערט מען
זאָל דער בּהמה קין שלעכטס ניט טאָן. אוּן דער נייער נגיך

158 {

איז זיך רוּהיג געפאָהרען קיין אָרשע אין פּאַנדדעס בּױד און
איז צוריקגעקומען,

אָבּער גראָד אין יענעם אָװענט, װען פּאַנדדע איז אַז
שפּעטליך געקומען צוּריק מיט זיין בּויד אַן אָנגעהאָרעװעײער,
אַן אױסגעמאַטערטער, זיינען צוויי שטאָדטישע פּױערים געגאַנ.
גען אין אַ הינטער-גאַס, ניט װייט פוּן די יאַטקעס. דערזעהען
זיי, בּיי דער בּלינדער װאַנט פוּנם נײיעם נגידס שטאַל, שטעהט
אָנגעשפּאַרט אַ איד, מיט אַ בּאַראַשקענעם היטעל איבּער אויגען
אוּן אויערצן, אוּן מאַכט אַ דעכעלע איבּער אַ פייערל, עף װיל,
אַפּנים, פֿאַררויכערען א פּכּקע און בּאַשיצט זיך פוּן וינט,
סאיז אַפילו אַבּיסעל שפעט צוּ רױכערען פּיפּקעס, נאָר קין
גוויסער חידוש איז עס אױיך ניט. געהען די גיים ווייטער.
אָבּער װי נאָר דער איד מיט דעם בּאַראַשקענעם היטעל דער.
הערט זייערע טריט, אַזױ רוּקט ער אָן זין חיטעל נאָך טיפער,
בּלאָוט אויס זיין שװעבּעלע אוּן געהט אַװעק אָן אַ זײט, הינ.
טערן װענטעל פוּנם נייעם נגידס פּאַרקאַן -- אוך אָהן סכּנה.

אָבּער אָפּגעהענדיג אַ האַלבּע גאַס װייטער, דערטראָגט
פּלוצלינג דער קאַלטער וינט צוּ זייערע פּױערישע נעזער אַ
ריה פוּן סמאַלינעס. זיי קוּקען זיך אוּם -- ערשט אַ וייסער
דויך זעצט פוּן אַ שינדעלידאַך, זיי װאָלטען געמעגט שװערען,
אַז דער רויך זעצט פוּן שטאַל, ואוּ זיי זיינען אָקאָרשט פרי
פּייגעגאַנגען. יאָ. פון דערזעלבּער שטאַל, װאוּ דער איד אין
דעם טיפען בּאַראַשקענעם היטעל האָט אָקאָרשט געװאָלט פאַרי
רויכערען זיין פּיפּקע אוּן אָפּנעטראָטען אָן א זייט, אוּמקערען
זיך צוּם זעלבּען אָרט אַ קוּק טאָן האָט זיי ניט דערלאָזען זייער
אינגעבּוירענע, פּויערישע שרעקעדיגקייט. האָבּען זיי, מיט די
מאָרבּעס, אָנגעקלאַפּט אין די ערשטע לאָדענס פוּן אַ שלאָפעךיי
גער אידישער הייזקע אוּן האָבּען זיך צערעװצט איבּער דער
היסטער גאָס:

-- האָריטש! האָריטש! (עם פרענט, עס בּרענט!)

19

44

װער עס האָט קינמאָל ניט געהערט, וי אַ קלױסטער+
גלאָק קלינגט אי:מיטען דער נאַכט אין אַ פאַרשנייטער הילצערנער
קליין.שטצטעלע, דער וייסט ניט, װאָס הייסט אוּמעט, פאַרװאָר:
פענקייט אָהן האָפּנוּנג. דער װייסט ניט דעם שרעק פון אַ שואַי
כינקען מענשען אין דעם ים פוּן נאַכט. אוּן אינמיטען דעם דֹאָי
זיגען שרעק -- אַ מאָנסטרוּם! אַ בּרענענדישע שטובּ..

אַ גאַנצע בּאַלעבּאַטישקײט, אָפּטמאָל ירושה פוּן אַ סך
דורות, בּרענט אוּן געהט אַװעק מיט רויך, אוּן אַ גויעשער
גלאָק קלינגט איבּער דעם אוּנטערגאַנג. אַ גויעשקע בּאַגרעבּעניש
פוּן אַ אידישער שטובּ..,. שטערען ווינקען זיך איבּער קאַלטבּלו-
טיג, אוּן הילף קוּמט אָן פּאַמעלעך, טראָפּענװײז. פוּן די פיני
סטערע געסקעס קוּמט זי אָן, שװאַרצע מענשעלעך לויפען אוּן
טראָנען זי איבּערן שניי. אוּן אַן זי קוּמט שױין אָן, אין גיטאָ
װאָס צוּ ראַטעװען, סיידען נאָר בּאַשיצען די שבנישע דעכער,
זי זאָלען זִיך ניט אָנצינדען, - |

נח פּאנדוע, דער ,פריער פייערלעשער", איז געלאָפּען
געבּען ראַטוּנעק, מיטן האַק אין דער האַנט איז ער געשפּיּנגען
איבּער שנייאיגט קאַנאַװקעס, פאַרגעסען, אַז ער האָט אָקאָרשט
געהלשט שלאָפען אוּן אַן מערע זיין װייבּ, װעלכע ער האָט
איבּערגעלאָזט אין בּעט, איז אין די חדשים אוּן האָט שטאַרק
מורא. ער אין אָנגעלאָפען אױיף דער שרפה אינער פון די
ערשטע, בּיי דעם נייעם נגיד האָט געבּרענט די שטאל, דאָס
פייער האָט דערװייל נאָר אַרוּמגעכאַפּט יענע האַלבּע שטאַל,
װאוּ עס ליגט אָנגעגרײט הי אוּן שטרוי פאַר דער בּהמה. דער
שווערער הײבּעל פוּן שניי, װעלכע ליגט אויפן דאַך, האָט יט
געלאָזט דער פייער זאָל זיך אױיסבּרייטען צוּ גיך, נאָר פוּך
איין דאַך:װינקעל האָט געזעצט אַ שרויפיגער פּלאַם, געשריפט
זיך מיט רױטיבּאַלױכטענעם געדיכטען רויך אין פּראָסטיגען

160

שװואַרצען הימעל אַריין, די דראַניצעס האָבּען געקנאַקט, װײ
מצות אוּנטער ריזיגע צייהן. אוּן פוּן אוּנטער דער גאַנצעף
סטרעכע האָט געזעצט אַ געדיכטער רױך אוּן ס'האָט געשאָסען
מיט שטיקלעך איבּערגעבּרענטע היי, װי מיט ראַקעטען,

די שטובּימענשען זיינען אַלע געװען דרויסען. מיכאַלקע
האָט געשלעפּט אַ גרױיסען קאַסטען איבּערן גרינעם גאַניק, די
עלטערע טאָכטער -- אַ פּערינע,.. די קינדער האָבּען געויינט,
די נגידיתטע האָט געקוויטשעט. פוּן די ,װאָלנע פּאַזשאַרניקעס"
זיינען נאָר דערווייל אָנגעלאָפען עטליכע בּאַלמעלאָכעס, עטליכע
באַלעגאָלעס. קוּשקע בּראַנר מיט אַ פעסעל װאַסער אױף זין
פוהרעל, יוסף דער הױכער, פּאַנדרעס הבר צוּם פּריזיוו מיט
אַ קישקע איבּערן אַקְסעל. אוּמבּאַקאַנטע יונגע-לייט, װאָס האָ.
בען אויסגעזצהן קליין אוּן נעבּעכדיג אויף דעם שאַרפען גרוּנט
פון דער שרפה אוּן נאַכט, האָבּען שױין געקאַטשעט װאַסער פון
8 צווייטער פעסעל, אָכּער דער דינער שטואַהל פוּן װאַסער
האָט ניט געלאָשען, נאָר געזאָטען אוּן געשיפעט אינם פייער,
אוּן צוּגעגעבּען דעם שװאַרץ.דויטען רויך עטליכע ווייסע טענער
פוּן פּאַרע,

פוּן אַלע געסקעס האָט מען דערװיילע געהאַלטען אין
איין לויפען, די לאַנגע קרוקעס פוּן דער פּאָזשאַרנע האָבּען
זיך שוין געטרייסעלט אויף אַ פוּהר ערגעץיואו גאָר נאָהענט,
הינטער דער בּלינדער װאַנט פוּן דער בּרענענדיגער שטאָל,
װאָס איז אָפּנעטײלט פוּנם נייעם נגידס שטובּ דורך אַ שטיץ
פּאַרקאַן, אין געשטאַנען ריקליע, די דינסטמױיד, פאַר גרױיס
שרעק האָט זי געפאָכעט אויף דעם פייער מיט אַ בּרעג
פּאַרטוך אוּן געיאָמערט:

-- די בהמהלע! אוי, אוי, די בּהמהלע!

ערשט דאָ האָט פּאַנדרע פאַרנוּמען אַ דערשטיקט רעוען
פֿון אַ קוה. דעם נייעם ננידס בּהמה האָט דאָט גערעװעט. זי
אין געװען אינגעשפּאַרט אין דער צװייטער האַלבּער שטאַפֿ:
אוּן ניט געקענט אַוױס, אַלע האָבּען אָן איהר פאַרגעסען, נאָר

4

אי איינציגע ריקליע האָט זיך אָן איהר ‏ דערמאָנט און בּאַ
קלאָגט זי לעבּעדיגערהייט,

--‏ מוּיהוּ !... -- האָט זיך געטראָגען אַ געשרײ דוּרך דער
בּלינדער װאַנט פוּן שטאַל, :

פּאַנדרע האָט אַ שױדער:געטאָן. דאָס אוּמגעהן מיט סעני
דערס פערד האָט שוין לאַנג ווייך:געמאַכט זיין קצביש האַרץ=.
מיט אַן אױג פוּן אַ געניטען פּאָזשאַרניק האָט ער אָפּנעמאָסטען
דעם שטח צווישען דער בּרענענדיגער שטאַל אוּן צווישען דעם
נייעם נגידס הױז, נאָר עטליכע מינוּט זיינען געבּליבּען, פיז
דער פייער װעט זיך דערקלײבּען צוּ דער צװייטער האַלבּע.
שטאָל, װאוּ די בּהמה איז אײינגעשפּאַרט. קיין איינגאַנג צוּ איחר
אין אָבּער דאָ, דרויסען, ניטאָ, כּדי צוּ עפענען די שטאַל מוּ
מען אַריין אין הויף. ס'הייסט: מען מוּז לױיפען צוּ דער שטוּבֿ,
דוּרכשטוּפּען זיך צווישען קוּפּעס מענשען אוּן קאַסטענט. אַרױם"
לויפען די טרעפּ פוּן גאַניק, אַראָפּלױפען דורכן קאָרידאָר אין
הויף, אוּן ערשט דאַן עפענען,,. ניין! צוּ מאַכען אַזאַ אוּמװעג
אין שוין צוּ שפּעט.

ניט טראַכטענדיג קיין סך האָט פאַנדדע אַ זעץגעטאָן
מיט דעם שפּיציגען זייט פוּן זיין פּאָזשאַרנעם האַק אין פּאַרי
קאַן, ‏ אַרײנגעשלאָגען איהם וי אַ קרוּק אוּן, אָנהאַלטענדיג זיך
פּאַר דער הילצערנער הענטעל, אַרױיפגעקלעטערט שװער אוּן
פלינק, װי אַ בּער. בּאַלד איז ער שוין געזעטען רייטענדיג אױף
איינעם פוּן די גראָבּע סלופּעס, װאָס בּינדען-צװאַמען די פּאַרי
קאַן-בּדעטער אין גלייכע פיערעקען.

-- אָט בּאַלד, ריקלינקע!--האָט ער מיט אַ קוּרצען אָטעם
געטרייסט דעם נײעם נגידס דינסטמױך, -- אָטיאָ, נאָך אַ
וויילענקע.,. :

דעם פּאָזשאַרנעם העקעל האָט ער פּאַררוּקט אין גאַרטעל
אוּן, מיט אַן אויסערגעוויינלעכע אָנשפּאַנוּנג פוּן בּיידע הענט,
האָט ער אַ ריסגעטאָן דאָס אױבּערשטע, שװערערט, פיער.
װיערשקאָװע בּרעט, װאָס איז געװוען איינגעקלעמט צוישען צװיי
צנגע סלומעס, מיט אַ קראַך האָט זיך דאָס בּרעט געריהרט פוּן

162

אָרט. דער פּאַרקאַן האָט אויפגעעפענט אַ מױל, װי אַ גרױמע
מגוּשמדיגע שער. אוּן דאָס שװערערע בּרעט האָט זיך אַראָפּגע
גליטשט צוּ דער שנייאיגער ערד,

|-- היט זיך, ריקליע !--האָט פּאַנדרע געשריען אוּן גענוּמען
זיך פאַר דעם צװייטען בּרעט.

מיט יעדען שטיק צעװאָרפענעם פּאַרקאַן איז פּאַנדרע
אַראָפּ אַלץ נידעריגער אוּן נידעריגער און אין אַ מינוט אַרוּם
האָט זיך צווישען בּיידע סלוּפּעס געעפענט אַ בּרייטער איינגאַנג,
4 מין פיערקאַנטיגער אינבּרוּך אין אַן איינגענומענעף פעסטונג,

-- צוּ מיר, קינדער, צוּ מיר! - האָט זיך פּאַנדרע צע"
פּרוּמט צוּ זיינע חברים.פּאָזשאַרניקעט, |

דאָס פעסעל מיט דער קישקע האָט גלייך גענומען קריי

כען צוּ איהם, פּאַנדרע האָט מעהר ניט געװאַרט, ער האָט אַ
שפּרוּנג-געטאָן איבּערן צעװאָרפענעם פּאַרקאן און איז אַרין אין
הויף, |

5

אינם בּיטערן רויך, װאָס דער װוינט האָט אויף איהם גע.
בּלאָזען פון דער זייט שטאַל, האָט נח אָנגעטאַפּט די קליאַמקע.
זי איז שוין געװען װאַרעם,,,

די טהיר צוּ דער בּהמהס אָפּטײלונג אין שטאַל אין ניט
געווען פאַרשלאָסען, אָבּער אויפרייסען זי איז ניט געװען מעגי
ליך, שוועל אוּן פּריטעלקע האָבּען ניט געלאָוט. די טהיר האָט ‏
זיך געעפענט צוּם אינװעניג:צוּ. אוּן די דרייסיג.פּודיגע, צע.
שראָקענע בּהמה האָט זיך, װויזט אױס, אינגעשפּאַיט מיטן
הינטען צוּם איינגאַנג--ניט אַהין, ניט אַהער; נאָר געטאָן אוּן
גערעװועט אוּן געהוסט אין רויך, דאָ, אין הױיף, האָט שוין דאָס
פייער איבּערגעכאַפּט די גאַנצע שטאַל אין דער קרוּם, פון דאַך
יזן פוּנדאַמענט, אַזױ, אַז איין דרייעק מיטן גאַנצען דאַך האַי
מען שוין געפלאַקערטן אוּן דער אוּנטערשטער דרייעק, מיט דער

163

פּריטעלקע פוּן דער בהמהס טהיר, האָבּען זיך שוין גערויכעױש.:
קיין רגע האָט מען מעהר ניט געטאָרט פאַרלירען. פּאַנדרע אי
זיך צעלאָפען, אוּן מיט זיין גאַנצער משא פוּן לייב און גבורת
אָנגעפּראַלט, מיט איין פּלײצע, האַרט אויף די אייזערנע פּעטליעס
פּוּן טהיר, די אייזענס האָבּען אַ קרעכץיגעטאָן, אַ פּאָר שׂרול"
פען זיינען אַרױסגעשפּרוּנגען. נצֶך אַזאַ צווייטער שטויס -- אוּן
די טהיר האָט זיך אָפּגעריסען, אוּמגעדרעהט זיך אויפן מיטען
װי אויף אַן אַקס, אוּן אַ פאַל געטאָן, אוּן מיט איהר צואַמען
איז פּאַנדדע מיטן קאָפּ אוּן האַלבּען גוף אַרײנגעפאַלען איך
רויך אוּן אין פּאַרע פוּן דערהיצטע מיסט, ער אין אָבּער גלייך
אויפגעשפּרונגען, |

פוּן דער שטאַל.לאָך האָט איצט אַרױסגעשטעקט דער בַּרלי.
טער הינטען פוּן אַ טיראָלער קוּה, איהרע הינטערשטע פיס
זיינען שווער אוּן פאַרעקשנט געווען אײנגעשפּאַרט אין שװעל"
אוּן ס'האָט צווישען זיי, פוּן אוּנטער די אייטער, געדאַמפּט אוּן
גערויכערט, אַזױ, אַז פּאַנדדע האָט זיך געמוזט פארזשמוּרען,

ער האָט בּלינדערהייט געפּרובט אָננצַפּען די בּהמה פֿאַר
בּיידע ליטקעס, נאָר ער האָט זי ניט געקענט ריהרען פוּן אָרֹמ.
אין איהר בּהמהשער פאַרצוייפלונג, װי אַלע קיה בּשעת אַ
שרכה, האָט זי פאַרװאָרפען ‏ דעם הערניגען טעמפּען קאָפּ צַויי
שען די געקניהטע פאָדערשטע פיס, הוּסטענדיג אוּן רעװעגריג
אוּנטערן בּויך מיט רױך אוּן פּאַרע פוּן מיסט:

-- מוּיהו! קכייכי! / |

איינגעקאָרטשעט, וי אַ גרויסער קנויל פלייש, אוּן אייצי
געשפּאַרט אין שװעל מיט דעם הינטער:טייל, אין זי דריימאָל
שווערער געװאָרען, װי זי איז. ריהר די װאַנט אוּן ריהר וי!א..

ריקליע אוּן די פּאָזשאַרניקעס, ועלכע זינען דערװייל ‏
אָנגעלאָפען דוּרכן אײינגעבּראָכענעם פּאַדקאַן, האָבּען דערזעהן,
אַז פּאַנדרע טהוט עפּעס אַ משונהדיגע זאַך. בּאַהאַלטענדיג באז
אוּן אויגען פון רויך, האָט ער זיך פּלוצלינג געגעבּען אַ ועץ
אויפן שװעל פוּן שטאַל מיטן נאַקען צוּ דער בּהמהס הינטען
אַזױ, זיצענדיג, האָט ער אַ הױפּיגצטאָן איהרע ּיידע הינטערשטע ‏

16

קאָפֿיטעס אוּן פאַרװאָרפען זיי איבּער זיינע פלייצעס, צוהאַלטענ.
דיג אַזױ איהרע פּיידע שװוערע ליטקעס אױיף זיין בּרוּסט, האָט
ער זיך גיך אויפגעשטעלט, װי אַ גרויסע שטאָלענע ספּרוּנדזשיגע,
אוּן גענומען שלעפען מיט אַלע כּוֹחוֹת. איצט האָט שוין די
דערשראָקענע האַלבּ-דערשטיקטע בּהמה מעהר ניט געהאַט קיין
שטיץ, אוּן האָט נאַכגעגעבּען..
די קישקע װאָט דערװיילע גענוּמען אַרבּייטען איבּער
פּאַנדרען, אוּן פוּנם װירבּעל רױך אוּן פונקען אוּן װאַ.
סער-שפריצען, האָט זיך פריהער באַװיזען אַ פאַרריסענער עק
פון אַ קוה, דערנאָך פּאַנדרעס צעפּאַטעלטער קָאָפּ אוּנטערן עק,
מיט צוויל שווערע הינטער.ליטקעס פון אַ בּהמה, וועלכע װאר.
8ען זיך, וי אין ניכפּע, אויף זיין בדייטער בּרוסט, אָבּער פאנ.
דדע האַלט זיי פעסט מיט זיינע שטאַרקע לאַנעס, די קלאָהען
זאָלען איהם גיט מזיקן.. אוּן נאָך זיי, פוּן הינטען, שלעפּט זיך
נאָך אַ לאַננער בּהמהשער גוף. אַ הערניגער פֿאָרסמאַליעטעף
קאָפ, מיט אַרױסגעשטאַרצעטע אױגפן, רױכערט, פוּן גרויסע
גאָזלעכער, מיט אַ געדיכטען רויך, װאָס ער האָט אָנגעאָטעמט
אין די לונגען,,, און אָט דער צװייטער האלבער נוף גליטשט
זיך אין שניי, אױיף צוריק, מיט צויי פאָדערשטע אױסגעשפּרל.
טע פיס,, דאָס װאָט עפּעס אױסגעזעהן װי אַ משונהזינע לע.
גענדאַרישע חיה, אַ געמיש פוּן מענש אוּן קוה אוּן דראַקאָן.
מיט צװיי קעפּ פוּן פאָרענט אוּן פּוּן הינטען. די מענשישע
קְאָפּ פּאָכעט מיט אַן עק אוּן די בּהמהשע -- שפּייט מיט ריך..
| = אַזױ איז די דרייסיג.פּודיגע שרעקעניש געקראָכען נאָך
עטליכע טריט, איז שטעהן געבּליבּען אוּן צעפאַלען זיך אױף
צוויי חלקים, פוּן דעם פאָדערשטען הלק איז געװאָרען.. נח
מאַנדרע ! און פוּן דעם הינטערשטען --- דעם נייעם נגידס בּהמה..
-- כאָהיכאָהיכאָה !--האָבּען זיך די פּאָזשאַרניקעס צעלאַכט
נון די בּייכער אַרױס,
אין דער זעלבּער רגע, איז דער גאַנצער בּרענענדיגער
זאַך פוּן שטאַל איינגעפאַלען אוּן אָפּגעשאָטען מיט פונקען אַלע
פאָזשאַרגיקעס, דעף געלעכטער אין פאַרשטוּמט געװאָרען. אַלע

165

האָבּען בּאַשײנפּערלעך דערזעהן אין װאָס פּאַר א גרויטער סנה
פאַנדרע אין אָקאָרשט געװען, צוּליעבּ פרעמדע האָבּ און גוּטט,
צוליעב אַ בּהמה האָט ער איינגעשטעלט זיין געזונטען קאָפּ..

די קישקע האָט גענוּמען אַרבּײטען אוּן גיסען אין דעם
צוּזאַמענגעפאַלענעם פלאַקער פוּן בּערװענעס אוּן שטרוי אוּן
דראַניצעס; געשיפּעט, וי שמאַלץ, אויף אַ הייסער סקאַװערדע,
רעױפאַר אָבּער האָט די געראַטעװעטע בּהמה אַ לעקיגעטאָן איהר
אייגענעם אָפּנעסמאַליעטען נאָז, אַ לעק אין איין נאָזילאָך, 8
לעק אין צווייטען... אוּן מיט גרויס התפּעלות אוּן דאַנקבּאַרקײט
צעמוקעט זיך איבּערן גאַנצען הױיף, איבער דער קישקע און
מענשליכע קולות :

-- מוּ.הויוּ! |

אוּן צוריק אַרײנגעצױגען דעם פייפענדיגען אָטעם, װײ
אין אַ געלעכערטען בּלאָזיזאַק אַרין,

דאָס האָט זי געבענשט ,גומל".. פון איחר בהמהשען
סידור ,, גומל" געבּענשט,

166

אַ נײער פּריסטאַוװ.

1

אין יענעם װינטער, עטליכע הדשים פֿאַר דער שרפה
פיים נייעם נניד, איז אין שקלאָו אָנגעקוּמען קיניגען אַ נייעףױ
פריסטאַװ; אַ שעהנער יונגאַטש, מיט פאַרדרעהטע קוּפערנע
װאָנטעס צוּן מיט אַ שטרענגען, קרוּמליכען קוק פוּן בולטע
אויגען, װי ביי ניקאָלאַי דעם ערשטען -- דער אַמאָלגער כֹאָ.
פּער פון אידישע קינדער,,, ניקאָלאֿי דעם ערשטענס פּאָרטרעט
איז דורותילאַנג געהאַנגען אין דער שקלאָװער פּאָטשט. אוּן דעף
אַלטער פּאָטשטמײמטטער האָט פֿאַרגליכען דעם פּאָרטרעט מיט
דצם פּרצוף-טנים פון דעם נייעם פּריסטאַו, װען יענער אי
געקומען אָפּנעבּען איהם דעם ערשטען ויזיט,.. דער פאַרגליף
איז דעם יוּנגען פּריסטאַו, װייזט אױס, שטאַרק גע:עלען גע.
װאָרען. װאָרים זינט דעם האָט ער זיך אַ נעם געטאָן נאָכצו
מאַכען דעם פּנים פון אַמאָליגען קיסר מיט גַלֶע פּיטשעװקעס.
די בּאַקע:בּאַרדען האָט ער זיך געװאױנט צוּ פאַרקעמען פוּן
אוער צוּם שלייף, דעם כאָכאָל -- אָנגעפּאָמאַדיעט און דוּרכי
געפיהרט אַ שטעגעלע, פוּן דער זייט, די אױיגען {- געהאַלטען
שטענדיג אָנגעבּלאָוען, דעם פּנים -- פאַרשטיינערט, פּוּנקט, הי
זױ צייהן װאָלטען איהם תּמיד װעה געטאָן, נאָר ער האַלט
זיך איין, אוּן,,. קיניגט איבּער שקלאָװער אידען, |
| דורות.לאַנג האָבּען פּריצים אָנגערײיצט אויף אידען זייערע

104
66

בּייזע הינט, ליגט זיי דער שרעק פוּן כּלבים אין ס'בּלוּט, און
דער פּהד פאַר ניקאָלאַי דעם ערשטען -- דער כאַפּער פוּן ז"י
ערע חדר.אינגלעך -- ליגט זיי, אַכּנים, אױך טיעף אין די בַּליי
גער,,, װאָרים, וי נאָר אידען הױַבּען דערזעהן דעם נייעם פּריי
סטאַוו מיט די אָנגעבּלאזענע אױגען אוּן מיט די פאַרדרעהטע
- דראָטענע װאָנסען און מיט די קונציניפאַרקעמטע גױעשקע
פאותן -- בּאַקענבּאַרדען, װעלכע זיינען פאַרדדעהט פון דִי
טרפהנע אוערען, װי אַ ,מירכא" אוּן אַ ,טפּהא", להבדיל, האָט
זי אַ טיאָכקע געטאָן אין האַרצען.. ס'האָט זיך זיי מתדמת
געווען אַ פאַרגעסענע גזלנישע צורה אין אַ שינעל מיט עכְּאָי
לעטען, אַהאַ! אַזאַ פּאָרערעט הענגט דאָך טאַקע עד.היום אין
דער אַלטער פּאָטשט, בּיים פּאָטעטמײסטער אין קאַמער..

ד פ'ועט זיין אַ האַרבּער ,אדון"! -- האָבען זיך אידען
אויפן מאַרק געשוּשקעט,

-- װעט ניט זיין קיין ,נעמער"!

-- איהר זעהט דאָך! המן מיט די בּיינערי.

אוּן כּך-הוה. בּאַלד האָט מען דערזעהן, אַז דער ינגער
פּריסטאַװ האָט זיך צוּגעכאַפּט מאַכען נײיע פּאַראָנדקעס. דעם
אַלטען בּערװענט-בּריקעל, איבּער דער גרויסער קאַנאַװע, זאָל מען
איהם פאַרריכטען !,, האָט מען תּיכּף-ומיד פּאַרריכט דעם בּריקעל.
צוויי לאַמטערנעס, דוקא צוויי, זאָלען איהם בּרדענען אויפן מאַרק
בּיז האַלבּע נאַכט!.. נאַ דיר, פריצל, צװיי לאַמטערנעס מיט
קאַראַסין.לאָמטען אוּן בּייזער זיך ניט! - די קהלשע בּיתי
הכּסאס זאָל מען איהם ריין מאַכען אוּן פאַרגיסען מיט קאַר.
בּאָלקע! - שאַ, שאַ! אָט.אָ רייניגען מיר, אֶָטיאָ גיסען מיר
קאַרבּאָלקע מיט װאָפּנע. שמעק אױבּ דוּ גלױבּסט ניט!,. דעם
אייז אָרוּם די בּרונימער זאָל מען איהם אַרוּמהאַקען! װאָרים
ס'איז אַ סכּנה פאַר קינזער!,. כעיכע, אַ נײיער פאַרזאָרגער פון
אידישע קינדער ! פונדעסטװעגען האָט מען דעם פּריסטאַוו אױף
ד ע 8 קאַפּריו נאָכגעגעבּען, אַבּי סזאָל זיין שטיל, מען װאָט
געמיינט, אַז ער װעט קאָמאַנדעװען-קאָמאַנדעװען אוּן װעט
שׁטוּם װערען, אַזאַ טבע האָבּען שוין אַלע גייע פּריסטאַװס אין

168

ְשׁקְלאָו פון ימיםיקדמונים אָן, אַפריתער בייזערען זי זיך, מאַ.
3ען פּאַראַד, טרייבּען אָן אַ מורא, כֹּדי װײיזען נאַטשאַלסטװאָ
אין מאָהליח זייער טרײשאַפּט צוּם קיסר ירום הודו, דערנאָך
פאַרזוכען זיי אַבּיסעל פסחדיגען ספּירעט אוּן פרעסען זיך אָן
מײט גריבענעס אוּן מיט אידישע געפילטע פיש, װערען זײ
יי אוּן װאַרים, די אױגעלעך װערען זי פאַרשװאוּמען מיט
גוטסקייט, הױיבען זי אָן צוּ נעמען אין ידיאַרין, זיצען גאַנ.
צעגע טעג אוּן נעכט אוּן שפּי.לען קאָרטען מיטן פּאָטשטמײסטער,
און שיקען אָנשטאָט זיך די , דעסיאַטניקעס" זייערע...
גו, מיט די דעסיאַטניקעס גיט מען זיך שוין אַן עצה.
האֿט מען געמיינט, אַז אַזױ װעט אױך זיין מיטן נייעם
, אדוףי,. ערשט עס הױבּט זיך גאָר ניט אָן, װאָס מעהר מען
גיט איהם גאָן, אַלץ מעהר בייזערט ער זיך, אַלץ מעהר טשע.
טעט ער זיך. אַצינד פאַרלאַנגט ער שין גאָר מען זאָל אָמ.
קצהרען די הוּרבּעס מיסט צװישען די קראָמען, נאָך יעדען
מאַרק-טאָג, דערנאָך שטעהט איתם ניט אָן, װאָס מען גיסט אס
זי" פּאָמוּניצעס פאַר די שװעלען און אינמיטען די גאַסען פוּן
זיין רעזידטנץ. אַ גרוב, זאָגט ער, דאַרף יעדער בּאַלעבּאָט
אױסגראפען הינטער זיין שטוּבּ אוּן דאָרטען גיסען די פּאָמינעס,
האָמען א דטן גענוּמען גראָבּען גריבּער. הינטער די בּלינדע
וועגט פוּן זייערע הייוער. נאָר דאָס מאָל האָבּען זיי שוין גע.
פאָלגט. און געשאָלטען, װאָרים די ערך איז געװען געפרױרען
אוּן די אַלטט גראָב-אייזענס האָבּען זי ניט גענוּמען. מילא,
נאובּען אידען געבּוּרטשעט גראָבּענדיג: גריבער פאַר די פּאָמי
געט װעלען מיר שוין װייניט.אין אױסגראָבּען, אָבּער װען
גר'{ובען מיר שוין אױס אַ גרובּ פאַר אַזאַ פּאָמוּניצע, װוי דו1..
אוּן װעמען זיי האָכען געמיינט מיטן ,דוּ" פאַרשטעהט
מען דאָך מסתּמא,
- אָבּער, איידער ‏ די גריבּער, הינטער די שטיבּער; זיינען
פּאַרטיג געװאָרען, ערשט - אַהאַ! ער האָט שױן, דער טריפה.
גער המן / אַ נײע שטיק ל ארבּײט: אין ר' ישיעלעס חורבה
האָס געפּלאַצט אַ ציגעלװאַנט, זאָל מען זי איהם אינגאַנצען

169

אײינװאַרפען, אַז ניט, מאַכט ער דעם מתנגדישעןירב; דעם
יוש פון ר' ישיעלעס חורבה, אַ פּראָטאָקאָל! יאָ, דעם אמתן
פּראָטאָקאָל !,,, אוּן אַרוּם די יאַטקעס דרעהען זיך אַרוּם צוּיפיעל
הינט, ווילדע קרעציגע הינט, אָהן אַ בּאַלעבּאָס. זיי זיינען אַ
סכּנה, זיינען זיי פאַר קליין אוּן גרויס. זאָל מען זי אָפּסמען!
ואוּ זאָל מען נעמען סם! ס'אין ניט זיין עסק, זאָלען זיף
חברה-קצבים צוזאַמעננעמען אוּן דערהרגענען דאָס רעשטעל
כּלבים מיט די העק, מיט די בּוּלעװעס! ס'איז ניט זיין פסקיי.
װאָרים, אַז ניט, װעט ער װייטער מאַכען אַ פּראָטאָקאָל װעט
ער,,. | -
האָט שטאָדט דערזעהן, אַז דער פּריסטאַװ האָט זיך אָנײ
געזעצט ניט אויף קאַטאָװעס, אוּן, אַז ס'איזאַ מעשה אָהן אַן
עק, האָט מען זיך געמאַכט האַוץ אוּן גענוּמען ,שמירען",

2

אויף שמירען ,נאַטשאַלסטװאָ איז דאָ איינער אין שטאָדט.
יאָשקֶע דער שערער איז זיין כּשרער נאָמען, מיטן געװעזענעם
פּריסטאַװו איז יאָשקע אויך געװען אַ גאַנצער כּליולך. אַרױפנע.
פיהרט איהם, דעם בּייזען פּריץ, אויף אַ דרך-חישר, בּאַקאַנט
איהם מיט אידען װאָס ,גיבּען"; געמאַכט איהם פאַר אַ שטי-
קעל מענשען, פאַר אַ ,נעמער", טוּ זאָל ער דעם נייעם פּרי-
סטאַװו אויך מדריך:זיין, נישקשה, יאָשקע װעט דערצוּ דער בֹּאָ-
בּעס ירושה ניט דערלעגען,

נאָר יאָשקע דער שערער אין אַ דיפּלאָמאַט אַ איד. ער
װעט ניט לויפען צוּם פּריסטאַ מיט אַ בּרוּך-הבּא אוּן שטופען
איהם געלט אין לאַפּע. פע! אַזױ מאַכען פּאַרטאַטשעס. אַפּריהעף
גאָלט מען דעם פּריסטאַװ אוּן מען פּאַקְט איהם אַרין אין דִי
װאָנסעס דעם בּעסטען פיקסטואַר (פּאָמאַדע) אוּן מען נעמט קיין
געלט ניט, װאַשע בּלאַגאָראָדיע! אַזױ אוּן אַזױ גאָלען װעט ער
די מאָרדע פוּן זיין ,בּלאַהאָראָדיע" מיט כּל.הכּבוד, נאָר אָהן

170

געלט, ,פּאָידרוּזשעסקי!" פוּן גרויס.פריינטשאַפּט הייסט דאָס..

האָט אָבּער דער אָפּגעגאָלטער נייער פּריסטאַװ אַ קוּק
געטאָן אויף זיין נייעם פריינטעל מיט א פּאָר אָנגעבּלאָזענע
אויגען, אַז יאָשקען איז קאַלט געװאָרען אין מאָגען. האָט ער,
ניט וויטענדיג וי אַזױ, צוּגענוּמען דעם גילדען, װאָס דער פּר
סטאַװ האָט איהם אַ װאָרף געטאָן אױפן שפּיגעל; אַ טאַפּ גע.
טאָן דאָס בּערשטעל, הען אַ מעשה! דער אדון האָט אַפִילוּ ניט
געװאַרט בּיז מען װעט איהם אָפּמּוּצען דעם קאָלנער, אַװעק אֶהן
אַ גוּטען.טאָג...

האָט יאָשׁקֶע געזעהן, אַז פוּן דער זכרישער ייט געהט
ניט, האָט ער זיך גענוּמען צױשאַרען צוּ דער װײבּערישער זייט
פון פּייסטאַו, צוּ זיין שװאַכערען טייל, צוּ דער פּריסטאַװיכע.
אַ שעהנט, יונגע גע אין דאָס געװען, מיט אַ שװאַרצען צאָפּ
האָר אוּן מיט רויטע פלעקען אױף די טאָטערישע בּאַקעןיבייי
נער, בּשעת דער פּריסטאַו אין אַװעק אויפן מאַרץ -- טשעפּען
זיך צוּ אידען, האָט איהר יאָשקע דורך דער הינטעריטהיר גע"
בּראַכט אַ פּאָר פעטע געקױלעטע אוּן אָפּנעפּליקטע גענו. אָט,
כעיכע, אַ מתנה פוּן אידישע שכנים!., האָט אָבּער די פּריסטאַי
וויכע פֿאַרצויגען איהר רויטען פּיסקעל אוּן גערעדט צוּ יאָשקען
אויף ריין: -פצטצרגורגער לשון ;

- אַך, אַסטאַװטיע,., אַסטאַװטיע ;פּאָזשאַלעסטװ*!...--ַזו
האָט יאָשקע דעדנאָך איבּערגעגעבּען דעם ריי-פּעשערפורגער
לשון, , אָסטאַװוטיע פּאָזשאַלעסטװע" -- אוּן האָט זיך צוּ איהם
אומגעדרעהט מיטן צאָפּ,

פוּן גרויס האַרצװעהטאָג, װאָס די שתּדלנות אין איהם ניט
געלוּנגען, האָט יאָשקע דער שערער געהייסען זיין װיי אס
פרעגלען בּיידע גענן אוּן זיפצענדיג אױיף אידישע צרות האָט
ער זיי אַליין אויפגעגעסען.

אייפגענאַשט די לעצטע גריבענע מיט ציבּעלע.שאָלעכץ
איז יאָשקען דעם געניטען שתּדלן, איינגעפאַלען, אַז אפשר זאָל
מען גאָר אָנהױבּען פוּן סאַמע אונטען, פונם פּריסטאַװס דינער,
פוּן סטעפּאַנען -- אַ דװאָרניק און אַ שיקייונג פיים פּריסטאַװ

171

אין הויז, זאָל ער זיך נאָר, דער ערל, אָנפועסען מיט אַ אידישען
מאַכל אוּן דערצעהלען זיין פּעטערבּוּרגער בּאַלעבּאָסטע -- דער
פריסטאַװיכע, װעט זיך איהר אפשר אויך פאַרװעלען..,

געטראַכט אוּן געטאָן. מיט אַ פּאָלומעסיק געפילטע מיש
אוּן מיט אַ גוּטער פלעשעל משקה, האָט זיך יִגָשקע אוּנכערגע-
רוקט צוּם פּריכטצַװס כשות, װען קײנער איז אין שצוּבּ ניט
געווען. ,אָט, מאַכט דער שערער, נעם, ככעפּאַן, פּאַרזוך, כון אַ
אידישער חתוּנה געבּליבּען !,,, װעכט א ניט. כאַרסמען*!,,,

-- כי -- הי!--גיט כטעפּאַן אַ הירזשע, װי אַ פערד,
קוקט זיך פּאַװאָליע אַווּם. גיסט אַרײן אַ אַ דעכטע גלעזעל אוּן
איז זיך שוין מכין צוּ פאַרבּײיסען פוּן די כּיש מיטן אייגענעם
פליישיגען גאָפּעל, ס'הייסט -- מיט די פינגער. טראָגט אָבּער
אָן אַ ניט-גוּטער די פּרינטאַװיכע פוּן גאַס אין אַ היטעלע מיט
צעפיאַמטע בּעקעלעך פוּן קעלט, סטעפּאַוס אױיסגעשטרעקטע פּיי
ערישע פינגער האָבּען זיך גלייך אַראָפּגעגליטעט פוּן פּאָלוּמעסיק
צוּ די וויטע לאַמפּאַסען אויף זיין קוּרטקע, גענוּמען טאַפּען זיך
די פּאָלע.
-- העטאַ שטאָ זאַ בּעזאַבּראַזיע!-איז די פּריסטאַװיכע
אָנגעפאַלטן אויפן אידען אוּן גוי מיט איהר פּעטערבּוּרגער לשון--
װאָס אין זאָס עפּעס ראַנעצקע פאַר אַ שכּורען! האַ !

דערזעהט זי דעם פּאָלומעסיק מיט געכילטע פיש אוּן גיט
פריציש א ציה מיטן פּלאַטשיגען נעזעל:

-- װאָס שטינקט עס דאָ אין שטוּבּ אַזױ מיט ציבּעלעסו..
האַדאָסט !

אָט װאָס אַ מרשעת מיט אַ היטעלע פאַרשטעהט אין
אידישע פיש,

דער ערשטער איז געקומען צוּיזיך סטעפּאַן, װעלכער האָט
אָקאָרשט, דאַכט זיך, געטרונקען פוּן דעם אידענס משקה אוּן
געהירזשעט. נעמט ער זיך גאָר פּלוּצים אויספיינען פאַר זיין
בּאַלעבּאָסטע ;

-- סטופּאַי אַטטיודאַװאַ! -- מאַכט ער צוּ יאָשקען אוּן
גיט איהם אַ ווייז צוּם טהיר, װוי מען װייזט אַ בּעטלער,

170

=== האָט יאָשקע דע שערער מיט גרויס חרפה צוּגעדעקט
דעם פּאָלוּמעסיק אוּן אַװעקגעטראָגען איהם אוּן זיך אַלייןּ
דוּרך אַלע טהירען פוּן פּריסטאַווס דירה אוּן, טרויצרענדיג, װאָט
קהלשע שליחות האָט זיך איהם אויך דאָסמאָל ניט איינגעגעבּען,
האָט ער, נעבּעך, מיט כריין אוּן מיט טרעהרען, אַליין אויפגעגעסען
די גאַנצע פיש אוּן געגעבּען קהל זיין לעצטע עצה, מען זאָל
געהן ,נאַ פּראַלאָם"!.. מען זאָל דעם ,אדון" אַליין אַרײנשטגּ
פען אין האַנט די מטבּע! אין װאָס סװעט זיין װעט זיין.,

האָט מען אַבּיטעל געקוויינקעלט צי מאַכען יאָשקֶען דעם
שערער פאַר אַ שליחה מיט דער מזּמנער מטבע. מװאָט דאָך
שוין, בּרוך-השם, געזעהן, װאָס סיאיז געװאָרען פוּן די צוויי גענו
אוּן פון די פיש מיטן פסחדיגען ספירעט, אַפילוּ דעם פּאָלוּמעסיק
האָט יאָשקע ניט אָפּגעבּראַכט,.. נאָר קיין בּעסערער קריכער פאַר
איהם אין דאָך פאָרט ניטאָ. האָט מען זיך געמאַכט האַרץ אוּן
מ'האָט זיך געמאַכט אַ סימן: װעט יאָשקע דער שערער װערן אַ
הבר.לאַפּ מיט דעם נייעם פּריסטאַװו, אַזױ װי מיט דעם פריהער.
דיגען, איז אַ סימן, אַז די לאייחרץיגעלט אין אָנגענוּמען
געװאָרען,. אלא װאָס דען -- ניט! יאָשקע װעט קוּמען צוריק
מיט אַן אַראָפּגעלאָזטער נאָז, װעט מען דאָך שוין ממילא ויסען,
אַז דער , אדון* האָט די ממתקים ניט אָנגענוּמען, אוּן מען װעטש
גיט דערלאָזען יאָשקע זאָל זיי אַראָפּלאָזען צוּ זיך אין קעשענט,
ס'אין דאָך ניט סדום!

צוּם אוּמגליק איז אָבֶּער יאָשקע אינט זעלבּען טאָג געקוּמען
צוּ מנחה אין ביתימדרש עמעס גְאָר-גאָר ניט מיט אַלעמען
רויטע פלעקען זיינען בּיי איהם געשטאַנען אין די בּאַקֶען, ביי
דער געשוירענער בּאָרד זיינער; אוּן די אויגען אָהן בּרעמען האָבּען
בי איהם געפינקעלט. ניט רעדענדיג קיין װאָרט האָט ער
טרויסנעשלעטט כוּן בּוּזים די צוויי פינף-אוּן-צװאַנציגער, אָפּנעגע.
גען דעם גבּאי אוּן עפּעס אַ מעקע;געטאָן, האָט מען איהם
געפרעגט ,װאָס"? האָט ער געענטפערט דאָס". האָט מען איהם
ווייטער געפרעגט ‏ סטייטש" 1 האָט ער, בּרונזערהייט, געענטפערט ;
,קשט אַ בייטש"! אין מען צוּ איהם צוגעשטאַנען, האָט ער

173

זיך אַװעקגעשטעלט אוּן גאַנץ גראָבּליך דעױקלערט, אַז.. מעהף
צוּם נייעם פּריסטאַװ געהט ער ניט!., האָט מען איהם דאָך
ערשט גענוּמען אויפן צימבּעל. האָט זיך יאָשקע דער שערער
אויסגעדרעהט אוּן גענוּמען בּראָקען ,אשרי יושבייביתן"ייי
ו' ערשט צוּ מעריב האָט מען זיך דערװאוּסט כּוּן שפּעטי
אָנגעקוּמענע דאַװנער, אַז זי האָבּען מיט זייערע אויגען געזעהן,
װי מען האָט יאָשקען מיט גרויס כּבוך אַראָפּגעפיהרט אין
,סטאַן", בּיים פּריסטאַ, פוּן אַלע טרעפּ, אָן אַ היטעל איז
יאָשקע געװוען אוּן צוויי דעסיאַטניקעס האָבּען איהם אוּנטערגעפיהרט
מיט גרויס פּאַראַד, אוּן אַ דריטער האָט איהם נאָך מכבּד געװען
מיטן קני, װאוּ מען בּאַדאַרף, געגענען איהם אַן ,אוּנטערי
פּלעצעל", אַזױ, אַן יאָשקע איז געכלויגען אין שניי בּיזקעל
מיטען גאַס אוּן די קאַראַקילענע היטעלע זיינע האָט מען איהט
ערשט שפּעטער נאָכגעװאָרפען.,, אפּנים דער פּריסטאַװ אַלײן האָט
אַזױ געהייסען,

האָט יאָשקֶע דער שערער דערזעהן, אַז מען שוּשקעט זיך,
איז ער בּיי זיך גאָר אַראָפּנעפאַלען אוּן האָט אַלײן דערצעהלט
די גאַנצע מעשה, ער האָט נאָך צוּגעגעבּען, אַז דער המן, דער
גייער פּריסטאַװ, האָט נאָך געטופּעט אױיף איהם מיט די פיס
אוּן געשריען אױף איהם: ,קאַק--קאַק- קאַק װי סמעיעטע!*
וװען ניט די פּריסטאַװיכע װאָלט דאָס בּיים ,קאַק" אַלײן ניט
געבּליבּען, מען װאָלט איהם נאָך געמאַכט אַ פּראָטאָקאָל. די
פריסטאוויכע האָט זיך אױף איהם מרחם געװען, ניט דערלאָזען.

3

זיינען די הערצער ביי אידען איינגעפאַלען, מ'האָט שױן
דערזעהן, אַז מ'האָט דאָ צוּ טאָן מיטן אמתן צורר.היהוּדים,
אוּן מ'האָט אַרױסגעדרוּנגען, אַז דאָס האָט פּראַװיטעלסטװע דער
שמעקט, אַז דעם פריהערדיגען פּריסטאַװ האָבּען אידען געפּועַ.
געלט אין גענזענע שמאַלץ, בּאַגאָסען מיט בּראַנפען און בֹּאַ- /

14

שמירט איהם די אויגען מיט האָניג, כּדי ער זאָל ניט זעהן,
װאָס מען בּאַדאַרף ניט אוּן ניט הערען, װאָס עס קען נאַ שאַי
דען. אין אָט האָט מען איהם משלח געװען אוּן צגעשיקט זעם
אמתן גוֹי,,, אוּן אוױיסער דעם דאָבּען זיך דאָך אין שטאָדט,
בּרוּך-השם, פאַרפיהרט די פיינע בּחוּרימלעך מיט די העמזעלעך
אוּן גאַרטעלעך און מיט די געדרוּקטע אשרײצר.נאַפּירעלעך --
די ,ציסילישטען". האָט מען אַראָפּנגעשיקט א ,צורר" מאַנען אַ
טאָלק. צי דער נייע- פּריסטאַװ װעט מאַכען בּיי אַזעלכע
מּחוּרימלעך אַ טאָלק-איז נאָך אַ גרויסע שאלה. נאָר צרות, אִרי
בּאָיכאָ, וועלען שוין אידען האָבּען!...

אוּן טאַקע בּאַלד נאָך יאָשקעס חרפּה האָט מען דערזעהן,
אַז ס'װוערט אַלץ ערגער. די שקלאָװער דעסי;טנילעס, וועלכע
זיינען נאָך כּוּן אבות-אבותינו אָן אוּמגעגאַנגען אָכּגעריסעןאָפּגעי
שליסען, מיט בּלױזע מעשענע בּלעכלעך אוף די נאַילאַטנטע
פּאָדיאָװקעס, האָט דער נייער פּריסטאַ אױסגעפּוצט אין נײע
געװענטענע פאָרמעס מיט רױטע לאַמפּאַסען אוּן מיט נייע
טוכענע קאַרטוּזען, מיט רטע אָקאָלישקעס אוּן מיט קאָלאַרדעס,
פּאַר אַ װראָרסט האָט מען זײי יעצט געקאָנט דערקענען. און
גייע לעדערנע ,סוּמקעס"י) האָט ער זי געגעבּען אוּנכער די
-פֿאַכװעס. געהען זי אַזױ אַרוּם גאָר גדלותדיג איבּערן מאַרק און
שטעקען די נאָז אוּמעכוּם, אין די נייע גאַרניטערס פוּן סטראַזש-
גיקעס פיהלען זיי זיך גאָר אַנדערש אָט די פאַרהוּקעטע.און.
פאַרטוקעטע ערלים. גאַנצע ,אַיטעבּעידאַמס?" זיינען דאָס געי
װאָרען, קוּקען אױף אידען פוּן אױבּען אַראָפּ. אַ װאָרט טאָר
מען מיט זֵיי ניט איסריידען. װי נאָר עפּעס א האָר -- מישען
זיי זיך. אַרײין אוּן זאָגען אַ דעה. אָט, אַנוּמעלטען, האָט זיך אַ
טענערקע אוּן אַ גענמלערקע צעפּאַטשט, אוּן אַריינגע.
פּאָהרען איינע דער צװייטער אוּנטער די קאָפּיטיכלעך, הֹּאשר
אַ הוּן, אַ קװאָק:כע. האָט אַ פליה:געגעבען פוּן דער גענזלערי

קעס קויש אוּן צעבּראָכען אַ נייעם פּאַליװענעם טאָפּ,,. גהו, איז

*) טעקעסי

173

עס אויך דעם סטראַזשניקס עסק? משמעות, דער נייער פּריסטאַל
האָט איהם אָנגעזאָגט, אַז ס'איז יאָ זיין עסק. װאָרים פלִיקְשל"
(אַלעקסיי) מיטן בּלעכעל, דער אַלטער שירייב.פרעסער פוּן א"
דישע טשאָלענטען אוּן צַצינד דער סטראַזשניק אין נייעם גאֲרי
ניטער, איז אוּנטערגעשנרוּנגען, מעשהיקאָזאַק, אוּן פאַרנאַנדעלי
געריסען בּיידע צעקאָכטע אידענעס מיט געװאַלד, האָבּען איהם
די קעמפערישע אידענעס גענוּמען שילטען אױף מאַמעילשון אוּן
שרייען אויף איהם, אױף ,ליקשייען", ער זאָל בּעסער געהן
פרעסען איבערגעבליבענע קאַל:ע קאַשע פוּן טשאָלענטן ס'איד
גיט זיין , קלאָפּאָטי איז עס ניט!.. האָט זיך אָבּער ליקשי
גלייך אַ שטעליגענעצען אין דער כּאָזע פוּן גאָר אַ גרויסען
בּעלידרשער און אָפּנע;לאַפּט די צעה צטע אידענעס אַ דרוש
אוּן אַרײינגעשטעקט אין דרוּש אַ פּסוּק מיט אַ ,אימענעם יעהאָ
אימפּעראַטאָרסקאַװאָ װיעליטשעסטװאַ...* אוּן ,פּאָ זאַקאָני...* דאָט
טיע:ע רוּסיש האָט איהם אַלין צענוּמען. פוּן זיסער אויפרעגונג
אוּן פוּן איבּערגעבּענקייט דעם קיסר האָבּען זיך ליקשייען גע"
שטעלט טרעהרען אין די אױגען אוּן דער קול האָט אין איהס
געציטערט, |

האָבען די צעפּאַטשטע אידענעס דערהערט אַזאַ נילעם
לשון, זיינען זיי שטיל געװאָרען, װי די לעמער, אִי, שלעכטו
אַז עס האַלט שוין אֲפִּילוּ בּיי ליקשייען בּיי ,יעהאָ אימפּעראַי
טאָרסקאָיע.,,* איז בּיטער ! אידען טראָגט אייך בּעסער אֲמ !א

טאָמער האָט נאָך געפעהלט, דאַרף זיך גראָד אין יענש""
צייט אַראָפּכאַפּען דאָס אַנענטעל פוּן דער אאָבּצעסטװע" אוּל
שמועסט איין אידען מע זאָל זיך בּיי איהם סטראַכירען. אָנֹגע.
הויבּען האָט זיך דאָס פוּן דעם נייעם.נגיך וען ניט ער, דער
פּליכעװאַטער נגיד, זאָל געװען אָנגעהױבּען, װאָלט דאָך קיגשױ
דעם אַנענט אויפן שװעל ניט אַרױפּגעלאָזט. ס'האָט זיך אָבֹּער
דעם נייעם נגיד פּאַרװאָלט האָבּען אַ גרינע בּלעכעל מיט 6
גאָלדענעם יאַקאָר" אוּיפן הויז, נוּ, האָט זיך אַנדערע אידעך
אויך פאַרװאָלט...

אַז דאָס אַגענטעל פוּן דער אָבּצעסטװע" האָט איבערבע-

סטראַכירט אַ רעכט בּיסעל בּאַלעבּאַטישע הייזער און אָנגעקלאַפּט
גוינע בּלעכעלעך אוֹיף די בּעדווענע:װענט, האָט ער אַ פאָך..
געטאָן מיט זיין קאַסטאָרענער שליאַפּקעלע ,אַ גוּטען טאָג!*
און ניטאָ, ‏ / 0 |

אָנשטאָט איהם, אַ פּאָר װאָכען שפּעטער, איז אַראָפגעקהּ.
מען פוּן מאָה:יו, פוּן דער זעלבּער ,אָבּצעסטװע", עפעס אַ
גײיער נפש, דאָס מאָל -- אַ גױ, מיט אַ הױכען האַלן און
מיט אַ הויכצן גומענעם קראַגען אוּן מיט אַ פּאָר שטעכינע
אויג נן, ס'האָט זיך אַרױסנעװיזען, אַז ס'אז אַ קאָנטראָליאָר פוּן.
דער ,אָכֹּצ-סטװע",, אין ער אַרוּמגעגאַנגען, דער ,גאָנער",
איבּער אַלע אידישע פאַרסטראַכירטע הייזער, געשטאָכען מיט די
אױיגען אוּן נאָכאַמאָל פאַרשריבּען די נעמען פוּן די בּאַלעבּאַ.
טים, אָנהױבּצנדיג פוּנם נייעם נגיך אוּן ענדיגענדיג מיטן בּאַ.
לעגאָלישען צעך, וועלכער האָט זיך אויך פאַרזיכערט. אַזױ האָט
זיך סענדער פּאַרדאָנען, דעם עלטסטען פון חברהיבייטש,
פֿאַרװאָלט,,.

װאָס זאָג איך: ,פאַרשויבּען די נעמען"? נאָר דײ
געמעןן ער האָט אויסנעפרעגט, דער קאָנטראָליאָר, פוּן אונטערן
גאָגעל, װען פאַרסטראַכירט ? פאַר וויפיטל פאַרסטראַכירט! ניט
װאָס מען בּאַשעפטיגט זיך ?.. ער האָט נאָכגעקיקט די אױװענס,
עַל זל זיינצן גאַנץ, נאָכגעפרעגט זיך, ויפיעל מאָל אין יאָהר
מען רייניגט דִי קוימענס..

אויסגעפרענט אַלעמען אוּן אױסגעשטאָכען מיט די אױ.
גצן - האָט מען דעונאָך געזעהן דעם זעלבען פּאַרשױן, מיטן
גוּמענעם קראַגען, װי ער געהט אַרײן צוּם פּריסטאַװ אײנמאָל
און צװיימאָל אוּן דריימאָל. בּיז ער איז אַװעקגעפאָהרען,

בּאַלד נאָך זיין אַװעקפאָהרען האָט זיך דער פּריסטאַה
גענוּמען טשעפּען צוּ אידען גאָר אויף אַ נײיעם שטיגנר. די
דעסיאַטניקעס זיינע האָבּען גענוּמען צוּישטעהן צוּ די פ; רסט-אַ.
כירטע בּאַלעבּאַטים, צי מען האָט שוין לאַנג גערייניגט די קױ.
מענס צי ניט? טאָמער מעהר װי עטליכע חדשים, זאָל מען
גלייך רייניגען, װאָרים ס'איז אַ סכנה! די סאַזשע קֶען זיך אָני

117

-צינדען.,, אַ נייער מחוּתּן מיט אידישע קוימענס! -- אַי, װאָס!
אויף די דעכער ליגט דאָך נאָך דער שניי, איז דאָך קיין סכּנה
ניטאָ ס'זאָל כאַפּען בּרענען, און דצם קוימענקעהרער וילט זיך
אויך ניט קלעטערען אויף די גליטשיגע דעכער,. אָבֹּער דער
פּריסטאַו! װיל ניט װיסען, מען זאָל רייניגען!.. |

דערנאָך האָט ער געהייסען זאָגען דוּרךְ זיינע סטראַזשי
גיקעס, אַז בּיי יעדער פאַדסטראַכירטער הױן זאָל מען אַװעק.
שטע;ען אַ פעסעל מיט װאַסער! מאַלע װאָס עס מאַכס זיךי.
אִי, װאָס, װינטער װערט דאָך דאָס װאַסער פאַרפרוירען און
צערייסט די הילצערנע רייפען אוּן צעשיט די קליאָפֿי
קעס -- אַרט דאָס איהם ניט! אױבּ הילצערנע רייפען זיינען
שװאַך -- טוּ זאָל מען אינהאַנדלען אַלטע פעסער פוּן הערינג,
אַזעלכע פעסער זיינען מיט אייזערנע רייפען, װעלען זיי אויסי
האַלטען, אין זשידאָװוסקען מאַרק, זאָגט ער, װאַלגערען זיך אַרוּם
גענוג פּוּסטע פעסער, די הערינג-הענדלער וועלען זיין צופרידען
פּטוּר צוּ װערען פוּן זיי. דער מאַרק װעט אויך ריינער װערען
אוּן די הילצערנע הייזער וועלען זיין זיכערער,,, אוּן געה טענה
זיך אויס מיט אַ צורר-היהוּדים! בּיז װיעסנע אַפילוּ װיל ער
ניט װאַרטען.., |

האָט שטאָדט געזיפצט אוּן געקויפט אַלטע הערינגיפעסער,
/אַן אױיסכאַפּעניש איז געװאָרען אויף הערינג-פעסלעך מיט אי"
זערנע רייפען, הערינג:הענדלער זיינען בּיי זיך געװאָרען זעהר
האָפּערדיג. אין שטאָדט האָט פאַרשמעקט מיט זאַלציגען זשאַי
ווער אוּן מיט צצווייקטצן אַלטען הערינג-ראָסעל. דאָס אין ויני
טער.צייט אַזױ, היינט װי זיס װעט עס נאָך שמעקען אינמיטען
זומער ? | יי

און זאַװעל דער קױמענקעהרער האָט אױך ניט צונע'
לייגט, פאַר קריכען אוױף פאַרשנייטע אוּן פאַראייזטע דעכער
האָט ער געריסען אַ טאָפּעלטען מקח אוּן געלייגט אין די פאַר.
סאַזשעטע פּלוּדערן. די צייהנער האָבּען בּיי איהם דערבַּיי געי
גלאַנצט פוּן שװאַרצען מויל אַרױס וי צעקייטע קעז. נתעשר
- איז ער געװאָרען, זאַװעל דער קוימענקעהרער!

178

האָט זיך שטאָדט סוףיכּליסוף געכאַפּט, אַז דער קאָנטראָי
ליאָר פוּן דער ,אָבּצעסטװע" האָט עפעס מיטן פּריסטאַװ אָפּ.
געמאַכט: אַז דאָט האָט ער, אַפּנים, אָנגעבּעטען דעם פּריסטאַװ
אַכטוּנג צוּ געבּען אויף אידישע היזער זיי זאָלען ניט אַועק
מיטן רויך, , אָבּצעסטװוע" זאָל ניט ליידען קיין היזקות... בּכן --
פוּן מאַכען , בּוראימאורי:האש" איז שוין אָפּגערערט!.. וועמפן
ווילט זיך דאָס אָנהױבּען מיט אַזאַ חברה!

|-- אָט װעט איהר זעהן,--האָבּען זיך פאַרסטראַכירטע איי
דעלעך געשושקעט,--ס'איז אַן ,אָבּצעסטװע" אױף נעהמען, ניט
אויף געבּען, אַ גאַנץ לעבּען וועלען מיר צאָהלען, אוּן אַז ס'וועט
זיך, חסיושלוס, עפעס מאַכען, אַ שטוּבּ װעט אַװעק מיט פייער,
װוען מצן אוּנז אױסצאָהלען מיט אַ פייג. אַ פּראָטאָקאָל װעט
אונז דער פּריסטאָו מאַכען,,

האָבּען זיך עטליכע קללוּגע בּאַלעבּאַטים געװאָלט אינגאַנ.
צען אָפּזאָגען פוּן סטראַכאָװקע. לאָז מיך צוּרוּה מיטן צאָהלען
אוּן זאָל זיך די שעהנע , אָבּצעסטװע" צוּנעמען צוּריק איהר גרינע
בּלעכעל מיט דעם גיאַקער" אוּן געהן צוּ אַלדי קאַדיק מיט
איהרע פאַרזאָרגעכצען, מען האָט מקנא געװען בּאַלעבּאַטים,
װאָס האָבּען זיך ניט געלאָזט איינרעדען, וועלכע האָבּען זייערע
הילצערנע הייזקעס ניט פאַרסטראַכירט, אוּן דעם נייעם נגיך
האָט מען געשאָלטען מיט טױיטע קללות: ער, נאָר ער איז עס
שוּלדיג! ער האָט דאָס דער ערשטער איינגעפיהרט די מאָדע
פוּן סטראַכירען זיך, אוּן אַלע, װי די בּהמות נאָך אַ בייק,
זייגען איהם נאָכגעגאַנגען... |

אין אָבּער בּאַלד אַראָפּגעקומען פוּן מאָהליוו דער קָאָני
טראָליאָר מיטן גוּמענעם קראַגעלע אוּן מיט די שטעכיגע אױגען
אוּן געבּראַכט מיט זיך צושלעפּען די פּאַפּירען, װאָס די כְּאֲרי
סטראַכירטע בּאַלעבּאַטים האָבּען אוּנטערגעשריבּען, אייער אוּני
טער שריפט, האָט ער פּאַװאָליע געפרעגט, צי ניט?,," ,אונזעי
רעז האָבּען דערשראָקענע אידעלעך בּאַשטעטיגט, היינט פאַר.
װאָס צאָהלט איהר ניט? -- פאַרװאָס צאָהלען מיר ניט! אַזױ
אוּן אַזױ איז די מעשה, הערינגיפעסעף מוזען מיר קויפען, קוי.

19

מענס מוּזען מיר רייניגען אינמיטען װוינטער... מיר זיינען גע-
װאָרען אויס בּאַלעבּאָטים איבּער אייגענע הייזער, דער פּריסטאַװ
לאָזט אונז ניט לֶעבּען..

-- ס'איז ניט אונזער עסק!--מאַכט זיך דער ערל תּמעװאַ.
טע, -- "אָבּצעסטװע" מישט זיך ניט אין דעם פּריסטאַװס עניגים
אוּן דער פּריסטאַװ ‏ מישט זיך ניט אין אוּנזעריגע. פוּן די
פּרעמיעס נאָך אַ שרפה, אױבּ איהר װילט, קענט איהר זין
אָפּזאָגען, אָבּער צאָהלען סטראַכאָוקע מוּזט איהר.. אָט איז
אייער התחייבות אויף אַזױ פיעל אוּן אַזױ פיע? יאָהרען. אוּן
טאָמער צאָהלט איהר ניט בּיסלעכװייז, װעט ,אָבּצעסטװע".
אויפּמאָנען דוּרכן , סוּד" פּאַר אַלע יאָהרען מיטאַמאָל...

אָט װאָס פאַר אַ התוּנה דער אידישער אַגענטצל, מיט
דער קאַסטאָרענער שליאַפקעלע, האָט דאָ אָנגעמאַכט! גע.
כאַפּט די אוּנטערשריפטען, איבּערגעגעבּען אַ שטאָדט מיט
. אידען אין גויעשקע הענט, אוּן אַלײן איז ער נעלם געװאָרען,
זאָל ער זיך נאָר יאַװען נאָכאַמאָל אין שטעדטעל! װי אַ הע
רינג װעט מען איהם צערייסען.

- = אָבּער דאָס אַגענטעל האָט זיך מעהר אין שטאָדט ניט

בּאַװויזען, אוּן אידען האָבּען געזיפצט, געצאָהלט סטראַכאָװקע
און געציטערט פאַרן פּריסטאַ, געהיט זיך מיט הייסע קױלען
אוּן מיט שװעבּעלעך אוּן מיט פּאַפּיראָסען, געפּוצט דעם קימען
װי אַן אבן.טוב. װאָרים װי נאָר עפּעס אַ האָר, אַ פונק אין
'סאַזשע, אַ פייער פוּן אַ הייפעל שטרוי, אַ צוּישטאַרקער ערבי
שבתדיגער רויך פון אַ אידישען קוימען, אַ פלאַקער פוּן װייסע.
חברהניקעס בּיים בּרעג אָזערע אינם אויסגעטריקענטען טראָסטי
ניק -- ערשט אַהאַ! דער נײער פּריסטאַװ מיט זיינע אָנגע.
בּלאָזענע אויגען אוּן מיט די דראָטענע װאָנסעס איז שוין דאָ !יי
בּרוּך-הבּא, ער שרייט שין, ער ליאַרעמט שױין! אױב ס'איז
ניט פאַרזיכערט -- איז נאָך נישקשה. טאָמער אָבּער איז אַ הױז
אין יענעם אָרט פאַרסטראַכירט, אַזױ גיט ער, דער המן אַ
גלאַנץ מיט זיינע גזלעװאָיסקע אױגען און אַ קלונג מיטן
שװערדעל: ,ד1 איצקאָ, דוּ בּערעל, אַזױינער אוּן אַזױגער !=+

180

אלך

| װאָס איז דאָ פאַר אַ מעשה, אַ? סטראַכאָװוקע װילסטוּ אָפּנעמען,
אַז ,פּאָד סוּד"י װעסטוּ בּיי מיר, ,זשידאָווסקאַיאַימאָרדאַ", אַװועק-
געהן, אָט װאָס!*

אָט אַזױ צעשרייט ער זיך, דער המן, איבּער דער גאַסן
װער רעדט נאָך, אַז דערבּײ ‏ שטעהען גױים אָהן היטלען אוּן
הערען צו זיין דרשה, איז ער בי זיך גאָר געהױבּען. ער
ווייזט דאַן בּאַשיינפערליך, װי מען דאַרף געװעלטיגען איבּער
אידען, שרייט ער, דער צורר:היהוּדים, אוּן מען װײיסט ניט
וועלכען פייער פריהער צוּ לעשען, צי די סאַזשע, װאָס האָט
זיך אָנגעצוּנדען אין קוימען, צי דעם פייער, װאָס האָט זיך אָגי
געצוגדען בַּיים פריסטאַוו אין זיין טרפהנער גרגרת..,

,אַרעסטאָװאַט יעװאָ"!

4

אין יענער װינטערינאַכט, װען בּיים נייעם נגיך האָט זױך
אָנגעצוּנדען די בּהמהשׂע שטאַל, אין גראָד געװען אַ גרעשע
שמחהלע בּיים פּאָטשטמײיסטער. אינם גרויסען נידעריגען וֹאֵל
פוּן דער אַלטער פּאָטשט האָט זיך פאַרזאַמעלט די סמעטענע
פוּן שקלאָװער גויעשקייט. דער אױבּער.לעהרער פוּן דער שטאָדטי.
שער שוּל, דער גלח, דער גאָלאָװאַ פוּן דוּמע אוּן דער נייער
פּריסטאַװ מיט זיין פּריסטאַװיכע, צי ס'איז געװען מינינעס בּיים
פּאָטשטמײסטער אַלין, צי בּיי זיין טאָכטער -- אַ בּוגרת אַ
שיקסע מיט אַ בּלאַסען געזיכט אוּן מיט רויטינקע װײנפּערלעך
אויפן שטערען -- דאָס איז קיין גרויסע נפקא-מיני ניט. אַבּי מען
האָט גוּט אַרײנגעגאָסען, געטרוּנקען לחיים פאַרן קייזער, וועלכער
לעבּט אוּן פאַרן אָנדענקען פוּן די קיסרים, װאָס זיינען שין
לאַנג געשטאָרבּען אוּן וועמענס פּאָרטרעטען עס הענגען אַרוּם
אין אַלע חדרים פון פּאָטשט, אוּן פאַרלאַנגען אוּנטערטעניגי
קייט אַפּילוּ נאָכן טויט.,, נוּ, צווישען אייגענע האָט זיך אַפילוּ
דער נייער, שטרענגער פּריסטאַװ אוּנזערער ניט געשעמט אוּן
האָט גענוּמען אַ קאַפּעלע. אַפריהער מיטן גלח, דערנאָך מיטן
פּאָטשטמײיסטער, דערנאָך מיט אַלע איבּעריגע זכרים אוּן נקבות,
װאָס האָבּען זיך פאַרזאַמעלט איף אַזאַ שמחה. אַרײנגיסענדיג
האָס ער געקוקט אויפן פּאָרטרעט פוּן ניקאָלאַי דעם ערשטען,

182

װאָס איז, װי מען זאָגט, געװען עהנליך צוּ איהם. און דערפאַר
טאַקע האָט ער זיך לכתּחילה גע:עצט פּונקט אַנטקע ען דעם.
דאָזיגען פּאָרטרעט, כּדי צוּ הנאה האָבּען פון זיך אַלײן אוּן
זעהן זיך, אין די קייזערליכע בּוֹלטע אױגען אוּן אין די זראָטענע
װאָנסעס, וי אין אַ שפּיגעל,

אַ מאָדנע זצַך! מיט יעדער פוישער כּוסע האָט דער
פּריסטאַ:ו בּאַשײינפּערלעך געזעהן, אַז ער װערט אַלץ עהנליכער
אוּן עהנליכער צוּם צאַר ניקאָלאַי דעם ערשטען, טעאָרט װאָזמי!
די זעלבּע בּאַקענבּאַרדען אוּן דער זעלבּער שטערען אוּן דער
זעלבּער אָנגעבּלאָזענער, שטרענגער קוּק.. עפּגס אַ מין כּשוףןּ
מן-הסתּס איז דאָס ניט אוּמזיסט.,, ער פיהלט אַלײן, אַז ער האָט
אין זיך וואונדערליכע כּחות פוּן אַ הערשער, מאָה,יװער וא
טשאַלסטװאָ האָט דאָס ניט גענוג אָפּגעשאַצט, מען האָט איהם
פאַרשיקט אין אָט דער ,פּאָהאַנער* שקלאָװו. נאָר ס'מאַכט ניט אויס,
ער װעט נאָך בּאַװײזען, װאָס ער קען! ער װעט זיך דערדינען!
אַ גאָרנישט איז יענער סאָלדצַט, װאָס האָפּט ניט װערען אַ
יענעראַל, דערווייל מאַכט ער אַרדנונג צװיעען די ,זשידאָװווסקע-
מאָרדעס", אָבּער װאָס פאַר אַן אַרדנונג! עס בּליאַסקען אין אַלע
ווינקעלעך הערינגיפעסער אָנגעגאָסענע מיט װאַנער. ער װעט
אידעלעך ניט דערלאָזען אוּנטערצינדען אוּן נעמען סטראַכאָװקע..
סיאיז בּלאָסע! די קוימענס זיינען אוּמעטוּם געריניגט. די אִפֹּ.
טריטען פאַרגאָסען מיט װאַפּנע אוּן מיט קאַרבּאָלקע. די בּריקלעך,
איבּער די קאַנאַװוקעס, זיינען פאַרריכט אויפן זשידאָווכקין חשבּון, .
דער דוּמע האָט אַ קאָפּיקע ניט געקאָסט. די יאַטקע:הינט זיינען
אויסגעסמט אוּן זייערע פּאַדלעס ליגן אין איין רייע אויפן בּרעג
אָזערע. זוּמער װעט ער נאָך אַרױסלאָזען אַ פּריקאַז, אַז יעטײ
עדער זשידאָװסקער בּאַלעבּאָס זאָל איינפלאַנצען בּוימלצך לעבּן
שנוּבּ. בּעריאָזקעס, ליפּקעס אוּן בּעז.. ער האָט דאָס שין
אָכּגערעדט מיטן גאֲלאָװאַ פוּן שטאָדט. אַ גצָרטען װעט ער
מאַכען פוּן שקלאָװער בּלאָטעס. די זשידעס זיינען דאָס גאָרגיש.
ווערט ! נאָר אָרדענוּנג איז אָרדענוּנג אוּן סלוושבּאַ איז סלוזשבּאַ!
אָט װאָס, פּאָטער צאַר ניקאָלאַי דער ערשטער! בּיז נאַטשאַלסטװאָ

+ 23

װעט דערזעהן... אַז. אַז, אַז.. צַהז -- האָט זיך דער פּריסטאַל '
מיט אַמאָל אױפּגעכאַפּט פוּן זיינע הויכע הערשערישע מחשבות --
מען קלינגט ? טשטאָ טאַקאָיע ?.

טשטאָ טאַקאָיע! אַז מען קלינגט בּײיטאָג איז על.פיירוג
אַ חנא אוּן אַז מען קלינגט אינמיטען דער נאַכֿט, איז מסתּמא
אַ שרפה! געסט קוּקען אין די פענסטער. מען עפטנט אַ טהיר,
מען הערט שרייען ,פּאָזלַר"! װאָס דען! אידעלעך פוּן פּאַר'
סטראַכירטע הייזער װעלען איהם דען לאָזען רוּהיג איינזיצען,
געמען אַבּיסעל בּראַנפען מיט גוּטע קריסטען!.. בּײיטאָג אוּן
'בּיינאַכט איז פוּן זיי קיין רוּה ניטאָ. אָט האָט ער זיך נאָר
צוּגעזעצט אַ וויילע אוּן פאַרזוּכט אַבּיסעל ריאַבּינאָווקע, ערשט
אַהאַ!., מען קלינגט! די הינטישע זיהן האָבּען זיך שוין פּאָסטאַי
-רעט,,. נישט אוּמזיסט האָט איהם די מאָהליוער ,סטראַכװװאָ ע*
אָבּשצעסטװע" אָנגעזאָגט, ער זאָל אַכטונג געבּען.. דאַ - אַס!
(יאָ!) בּייטאָג בּרענט בּיי זיי אין די קוימענס און בּײנאַכט --
די הייזער, אָט, אַ פאָלק! מען קלינגט, אַ?... װאַרט, װאַרט, ער
װעט זיי ווייזען די סוּקינייסינעס! --אַזױ האָט דער פּריסטאַװ
זיך אַלײן אוּנטערגעװאַרעמט, אוּן שאַקלענדיג זיך אַבּיסעלע, איו
ער אויפּגעשטאַנען פוּן טיש אוּן מיט פאַרגאָסענע אױגען אוּן
מיט אַ הייזעריגען קול אַ קאָמאַנדעװע געטאָן:

-- אַלעקסײי ! הרישקאָ!

זיינע צוויי דעסיאַטניקלעך, אין די נייע שינעלען, װאָס
ער האָט זיי אױסגעכלאָפּאָטשעט אין מאָהליוו, זיינען גלייך
אַרױסגעשפּרוּנגען פוּן קיך, װאוּ זיי האָבּען געלעקט אוּן געזליאָ.
קעט, מיט דעם פּאָטשטמײיסטערס דינסטען, אַלע שיריים, װאָס
זיינען געבּליבּען פון די געהױבּענע געסט. מיט פוּלע אוּנטער.
געשנירטע בּייכער ואָבּען זיי זיך געלאָזען לויפען נאָכן פריסטאַוו,
זייער האַר. ער -- פאָראויס, זי -- נאָך איהם, ער -- צוּהאַל:
טענדיג זיין לאַנגע שאַשקע מיט איין האַנט, זי זאָל זיך איהם
ניט באָמבּלען אוּן ניט פּלאָנטערן אוּנטער די פיס, זי --
אונטערהאַלטענדינ די פוּלע בּייכער, װאָס זיינען ניט געװאױנט
צוּ אַזױ פיעל אכילת אויף איין מאָל. ער, מעשהיהעלד, װי אַן

184

אָפיצין פוּן נילאָלאַי דעם ערשטענס צײטען, מיט אַ הױכטר
-פאַטריאָטישער בּאַגײסטערונג, װאָס פיהרט זיין ראָטע צוּ עטוּרעמען
דעם. שונא אָרוּם נעװאַנטאָפּאָל,., אוּן זיי, די סטראַזשניקלעך, װײ
! פּאַרזיגדיגטע נשמות, מיט זויערע פּנימער, װאָס מען שלעפּט, נעבּעך,
אִינמיטען דער נצַכט, עדים װײיסען װאוּהין, כֹּדי צוּ מאַכען
פוּן זיי העלדען, װאָס לױננן אין שניי, װי די סיבּירער הינטן
װאָס שטוּפּען פאַרנ;ַנדער הוּנדערטער אָנגעלאָפּענע אידעלעך,
װאָס לאָזען ניט גנבענען, װאָס לעשען שרפות..
אַזױ האָבּען זיי זיך אַלע דריי אַװעקגעהעצקעט, אין דרי

לאַנגע שינעלען, צוּ מאַכען פּאַראָנדקעס אויף אַ אידישע שרפה,
נאָך האַלבּע נאַכט.

פּאַנדדע דצָט אָקאָרשט געראַטעװעט דעם נייעםינגידס
יטיראָלער בּהמה. יענע אין געשנאַנען אינמיטען לוּמעל אוּן
האָט זיך בּאַטראַכט, צי אַלץ אין בּיי איהר אין אָרדענוּנג. קודםי
כֹּל האָט זײ פאַרװאָרפען דעם קאָפּ אוּן אויסגעצויגען די מאָרדע
צוּם עק! יאָ. דער עק, געלױבּט דער אױבּערשטער, אי גאַנץ,
זי האָט אַפִילוּ געפּרובט אַ שמיץ.טאָן מיט איהם אין בּיידע
צאָקעס. יאָ, עס שמייסט זיך, ניט צוּ פאַרזינדיגען אוּן די
בּאָקעס זיינען אויך גאַנץ, דערנאָך האָט זי מיט איהר לאַנגען
צונג געפרובט אַ לעק-טאָן די איגענע צוּגעסמאַליעטע נאָזי
לעכער, אַך, דאָ אין אַבּיסעל דאָסיג, עס טהוּט װעה, עס
ישמעקט מיט געבּרענטע כעל!. אָבּער, מיט גאָטס הילף, עס
װועט זיך פאַרהיילען! אַבִּי מיטן לעבּען אוּן מיט די הערנער
אַרוֹיס פוּן פייער. מוּ.-- הוּ -- הוּ.

די פּאָזשאַרניקעס זיינען דערװייל צוּגעטרעטען צוּ דער
האַלבּ;איינגעפאַלענער שטאַל, װער מיט אַ קרוג, װער מיט אַ
האָק, װער מיט אַן עמער װאַסער, װער מיט אַ קישקע, אוּן
גֿאַלד זייגען שוין כּוּן דער גאַנצער שטאָל געבּליבּען עטליכע

185

בּערנלעך האָלאָװעשקעס. ווען ניט די פּאָר װעגענער שטרף,"
אינמיטען דעם פאַרבּרענטען בּנין,. װאָלט שין געוען אַ סוף
פוּן דער גאַנצער שרפה. די קופּעס האַלבּ-פאַרבּרענטע שטרה"
האָבּען נאָך הייס געטליעט אוּן גערויכערט, וי אַ קרוכלע פײ;
ערדיגע מאַסע. אַ מין ריזיגער שטרוּדעל פוּן פייער, רויך אוּן
שטרוי אוּן פּריסיק, האָט זיך נאָך אַזױ געהאַלטען אינמיטעך
דעם צעפאַלענעם בּנין, געשאָטען מיט סנאָפּעסיפונקען אוּך
אויסגעלאַכט זיך פוּן דעם שקלאָװער אָנגעשפּאָלטענער פּאָזשאַר.
נער קִישקע.., |

פּאַנדרע אַלײן האָט נאָך שווער געסאָפּעט. נאָך דער אָמ.
געטאָנענער שטיקעלע מלאכה, װי אַרױסשלעפּען אַ לעבּעדיגע.
אײנגעשפּאַרטע בּהמה, פאַר די הינטערשטע פיס פוּן אַ בּרענעב.
דיגער שטאַל, האָט איהם פאַרפעהלט לוּפט. ער האָט זיך געריבּען
אַ צּאַק, װאוּ די צעשראָקענע בּהמה האָט איהם אַ טערעבּענץ
געטאָן מיט איין הינטערשטער קאָפּיטע... די נייע נגידיכע האָט
זיך צוּ איהם צונעקייקעלט מיט איהר דיקען ליב אין איהר
דיקער פוּקסענער ראָטאָנדע, אוּן האָט איהם געדאַנקט. איהר
שטענדיגיזויערער פּנים אין אַצינד, בּיים לעצטען אָפּלײיכטען
פוּן דער שרפה, געװען װי בּאַשמירט מיט האָניג,

-- דוּ זעהסט דאָך, נח,--האָט זי איהם נגידיש געדוצט,
אָט ערשט האָסטוּ דאָך מיין מאַן געבּראַכט צוּפיהרען אין בּױךף
פוּן אָרשע. אויף אַ שעהנער שמחה איז מיין מאַן אָנגעפאָהרען, קוים
געלעגט זיך שלאָפען, ערשט מען שרייט גאָר: , פּאָזשאַר"! װאָס
זאָגסטוּ עפּעס דערצוּ?.. מען האָט זיך אָנגעזעצט אױף אוּנז!
אפשר מעהר אויף אוּנזער בּהמה װי אויף אונז..

פּאַנדרען איז שטאַרק געפעלען געװאָרען דאָס, װאָס די
נגידיכע נעמט איהם אַזױ היימיש אַרֹײין אין דער קאָמפּאַניע
פוּן איהר מאַן אוּן פוּן איהר בּהמה, װאָס זי האָט צוּ איהם
אַזאַ צוּטרױי אוּן טיילט זיך מיט איהם מיט איהרע פאַרדאַכטען.
ער האָט פאַרשטאַנען װעמען זי איז חושד, װער ס'האָט זיך
,אָנגעזעצט? אויף דער בּהמה,,. זי מיײנט ניט קיין אַנדערען
װיי שמחהלע טוּרערוּ, זיין אַמאָליגען חבר פוּן יאַטקע,. שמחהלע

186

איז אַלץ געװען אין כּעס פאַר דער ,מוּרקע", װאָס האָט זיך
איהם אַרױסגעגליטשט פוּן אוּנטער די הענט,, אַ קשיה אױף
שמחהלען! אַז שמחהלע דער שכּור , פאַרליבט" זיך אין אַ בּהמה,
מוּז ער זי קוילענען אױף פלייש, אויבּ ניט אויף כּשרע איו
אויף טריפה. איז ניט אויף טריפה -- איז גלאַט געשאָכטען, גע*
בּרענט... קיין לעבּעדיגע װעט זי שוין פוּן זײינע הענט ניט
אַרױס, נאָר נח?פּאַנדרע װעט דצָך קיין אַלטען חבר ניט אַרױסי
געבּען, מאַכט ער צוּ דער נגידיתטע אַזױ:

-- אפשר האָט מען אין שטאַל, נאָכן אויסמעלקען,
פאַרגעסען אַ לאָמפּ. די בּהמה האָט אפשר אַ בּריקיגעטאָן --
די בַּהמה...

די נגידיכע האָט מיטאַמאָל צוּריקגעקראָגען איהר { זויערען .
כּנים,

| -- װאוּ לאָמפּ? װאָס לאָמפּ! װען לאָמפּ? -- אין זי

אויף איהם מיטאַמאָל אָננעפאַלען, אינגאַנצען פּאַרגעסען, אַז זי
האָט איהם אָקאָרשט געדאַנקט פאַרן ראַטוּנעק--אַ נייער דעה.
זאָגער! לאָמפּ.סמאָמפּ!... הױבּ נאָר אָן -- װעלען דיר אַלע
טייערע שכנים אונטערפידלען! װער געהט דאָס אין שטאַל
מיט אַ לאָמפּ? בּיי אַ ליכט אין לאַמטעונע מעלקט מען די
בּהמה. די קינדערשע לאַמטערנע װאָס זיי נעמען אין חדר, די
לאַמטערנע שטעהט שוין לאַנג אין שטוּבּ. װוילט זִיך איהם דוקא
אַ לאָמפּ !...

פּאַנדדע האָט זיך געקנייטשט אוּנטער דער ננידיכעס
מוּסר, װי אונטער אַ שעפעל קאַלט װאַסער, המ.,. אויסגערעדט
זיך! דעם צוּנג האָט ער זיך פריהער געמעגט אָפּבּייסען!י.

נאָר אויסהערען דעם גאַנצען מענה:לשון בּיזקעל סוף איז
איהם ניט אויסגעקומען, ווייל אױיף דער גאַס איז מיטאַמאָל געַי
װאָרען אַ נײיער טוּמעל אוּן אַן אָנגעלאַף, װי בּיים אָנהֹבּ
שרפה. די קולות האָבּען זיך געטראָגען פוּן אַרוּם דעם נייעם.
נגידם גאַניק, איבּער דער איינגעפאַלענער שטאַל:

-- דער פּריסטאַװו לויפט!

-- דער המן!

187

--- ביידע סטראַזשניקעס אויך /.

-- אידען, אַנטלױפט!

-- הוּיהוּ! -- ער האָט זיך גאָר אױסגעצויגען..

מען ווייסט ניט עדיהיום, װאָס מיט דעם רשע, מיטן
נייעם פּריסטאַו, איז דאַן געשעהן. צי דאָס איז צוּ איהם דער"
גאַנגען די רכילות, אַז דער נייער נגיך האָט שין זין גאַנצע
ירושה פאַרשפּיעלט אין קאָרטען אוּן קלייבּט זיך אָפּנעמען
סטראַכאָװקע",,,. צי דער המן איז געװען שכּור אוּן אין כּעס,
װאָס די שרפה האָט איהם איבּערגעשלאָגען אין רעכטען מיטען
שמחה בּיים פּאָטשטמײסטער, נאָר דאָס װייסט מען אױף געי
װיס, אַן ניט דערלויפענדיג בּיזקעל דעם נייעם נגידס הוז,
אויפן האָרבּאַטען בּריקעל פוּן קאַנאַװע, האָט זיך דער העלד""
שער פּריסטאַוו פאַרפּלאָנטערט, מיט דער אײגענער, לאַנגער
שאַשקע צווישען די פיס, אוּן האָט זיך אויסגעצויגען מיט זיין
גאַנצען כּבוד, מיט די עפּאָלעטען אוּן מיט דעם זילבער-גרויען
שינעל, פאַר אַלע אידען אין די אױגען.

מיט די ווייסע פּאַראַדנע הענטשקעס האָט ער זיך אָנגע.
כאַפּט פאַר בּיידע זייטען בּריקעל, כּדי ניט אַראָפּקײקלען זיך
אין קאַנאַװע אוּן אויסגעשמירט זיי, כּמחילה, אין פרישע פער" .
דען-מיסט, אידען האָבּען זיך גענוּמען טוליען איינער צוּם אַנײ
דעֶרען אוּן אָפּרוּקען זיך, כּדי ניט צוּ זעהן דעם המן אין זיין
גרויסער חרפּה, נאָר װי אויף צוּילהכעיס האָבּען אַ פּאָר גאַסע
יונגען, פוּן מיטען.צולם, אויסגעשריען ,האָפּ!* בּשעת דער פרי.
סטאַװו האָט זיך אויסגעגליטשט, אוּן ,פּאָפּ!"* -- בּשעת ער האָט
זיך מיט זיין אייגענעם כּבוד גענוּמען אױפהױבּען. װייל די
סטראַזשניקעס האָבּען קיין חוּצפּה ניט געהאַט אָנצוּריהרען דעם
כּבוד פוּן פּריסטאַװס זילבּער-גרויען שינעל... אוּן אַז זיי האָבּען
שוין יאָ געקראָגען מוּט, דערזעהענדיג װי זייער אױבּערהאַר הױבּט
זיך אַלין, אוּן געװאָלט איהם העלפען, האָט ער זיי מכבּד געוען
מיט די לאַקירטע פּריסטאַװ:שטיוועל אין די בייכער אַריין אוּן
אַ קוויטשע געטאָן עפּעס ניט מיט זיין קול:

-- סקאָטי---י! (בּהמות (4

188

האָט מען שוין דערפיהלט, אַז דער המן איז בּאמת אין
גרויסען גרימצאָרן,. די יוּכע האָט אין איהם, אַפּנים, געקאָכט,
װאָס שקלאָװער אידען האָבּען זוכה געװען צוּ זעהן, װי זײיער
האַר אוּן פּריסטאַװ ליגט איבּער דער קאַנאַװע. ער אַלין האָט,
אַפּנים,. אויך געמוזט דערהעיען דעם ,האָפּ" אוּן דעם ,פּאָפּ",
מיט װעלכען מען האָט בּאַנלײט זיין אַנידערפאַלען אוּן אויפי
שטעהן.. װאָרים אָנגעלאָפּען איז ער, מיט ניטיגאַנץ זיכערע פיס
אוּן מיט שיכּורן שוים אויף די ליפּען, אױף דער האַלב-איינגעי
לאָשענער שרפה; װי אַ בּייזער רוח איז ער אָנגעלאָפען און
גלייך אַ קאָמאַנדערע געטאָן: |

-- ראַכטופּיס, זשידאָװסקאַיאַ ‏ מאָרדאַ! אַ גדיע כאָזאַין+
(רוּקט זיך פאַרנאַנדער, זשידאָװסקע מאָרדעס! ואוּ איז דער
באַלעבּאָס 0).

חיים, דער נייער נגיך, װאָס האָט זיך אָקאָרשט איבּער.
געצייגט, אַן די בּהמה, געלױבּט דער אױבּערשטער, איז געראַי
טעװעט אוּן די שטובּ װעט איך בּלײבּען גאַנץ, איז זיך
בּנעימותדיג אַרױסגעטראָטען פוּן צוישען די אַרױסגעשלעפּטע
פּעק אוּן קאַסטענס, בּנעימותדיג דערנעהענט זיך צוּם בּייזען
פּריסטאַ, מיט דעם גוּטען בּאַבּראָװען קאָלנער איבּערן פוּטער ‏
אוּן, שוין מיט אַ פּאָר טריט פריהער, האָט ער אַראָפּגעכאַפּט
די סייבּעלנע היטעל כוּן פּליך אוּן כאַרנײגט זיך:

-- װאַשע בּלאַגאָראָדיע, יאַ כאָזאַין! (אייער בּלאַהאָראָי
דיט, איך בּין דער בּאַלעבּאָס !.

װאָלט דער פּריכטאַװ -- דער המן, געווען ניכטער, װאָלט
איהם אַזאַ בנעימותדיגע בּאַנעמען זיך פוּן אַ אידען געװיס אָפּי
געקיהלט דאָס האַרץ. אָבּער ער איז פאָרט געװען ,מלא" פוּן
דעם פּאָטשטמײסטערס כּיבּוֹד און פוּן ניקאָלאַי ‏ דעם ערי
- שטענס פּאָרטרעט. ער האָט, טרינקענדיג, אַזױי גוּט נאָכגע
מאַכט דעם פּאָרטרעט.. אוּן מיטאַמאָל.,,. מיטאַמאָל מיאוּס
אַנידערגעפאַלען, אויסגעשמירט אוּן פאַרפּאַסקוידיעט אַזאַ
געלונגענע, לעבּעדיגע קאָפּיע, פאַר אַלע אידען אין די
אויגען,,.4 אין אַלע זשידאָװוֹסקע אױגעלעך האָבּען אַצינד

189

געטאַנצט פרעהליכע פייערלעך -- אָפּשפּיגלונגען פוּן דער זָשַי.
דאָווסקער שרפה. נאָר אין זיין ניטיניכטערען קאָפּ האָט זיך
דאָס צוּזאַמענגעגאָסען אין אַ סך צולהכעיס:געלעכטערלעך, געי
לעכטערלעך, געלעכטערלעך, צוּזאַמענגעגאָסען זיך מיט אַלע
פאַרדאַכטען געגען אידישע שטיקלעך, װי דער ,קאָנטראָליאָר*
האָט אין איהם אַריינגערעדט,,. אין ער דערפאַר איף דעם
נייעם נגיך גראָבּ אָנגעפאַלען, ניט געענטפערט איהם אֲפילוּ
אויפן גוּט-אָװענט:

-- אוּן װער האָט אוּנטערגעצונדען? דוּ-וּ! זאָג!

דעם נייעם נגידס אויסגעצויגענע בֹּאַקֶען האָבּען זיך נאָך
מעהר אויסגעצויגען, אַ צעטומעלטער האָט ער אַ וויילע געי
'שוויגען,4 װי געשלאָגען מיט דעם פּריסטאַװס שאַשקע איבּערן
קאָפּ, אוּן דערנאָך קויב.קוים אַרױסגעשטאַמעלט:

-- יאַ? ניע... ניע זנאַיוּ!.. ני.. ניקאַק ניע זנאַיוּ! --
האָט ער זיך בּאַלד אַליין פאַרריכט, װי אַ זעלנער פאַר אן
אָפיציר,

-- ניע זנאַיעש?-- האָט איהם דער פּריסטאָו גיפטיג איי
בּערגע. רעגט אוּן אַ דרעה-געטגָן איין דראָטענע װאָנסע, -- כאַיכאַ!
אוּן פאַרסטראַכירט בּיסטוּ?

-- פאַרסטראַכירט, |

-- שוין לאַנג, אַז דוּ האָסט זיך פאַרסטראַכירט, סוּקין-סין ?

ודער נייער נגיד האָס אַ טראָט געטאָן אויף צוּריק. שוין
|| גאָר ,סוּקין-סין" ? (הינטישער וּהן), ער האָט זיינע נגידישע
אויערען ניט געגלױבּט, זינט ער אי געװאָרען דער ;נייער
נגיד" אין שטעדטעל האָט אַפילוּ נאַטשאַלסטװאָ געהאַס פאַר
איהם דרך-ארץ. דער געועזענער פּריסטאַװ פלעגט פאַר איהם
דער ערשטער די היטעל:אױסטאָן. האָט ר' חיים אַ הױבּ געטאָן

אַביסעל דעם קאָפּ, נגידיש אַ ציה געטאָן מיט דער נאָז אוּן
אין טיעף.רוּסיש שטאָלץ אַ פרעג געטאָן:

-- קאַק.טאַק ?... |
ס'הייסט : װי אַזױ דערװעגסטוּ זיך אָנרוּפען מיך מיט

אַזאַ נאָמען!

190

! -- װאָט-קאַק? -- האָט דער פּריסטאַו אַ קריץ געטאָן מיט
די חזירישע צייהן אוּן אַ דרעה געטאָן די צװייטע װאָנסע. --
מאָלטשאַט, זשידאָווסקאַיאַ. מאָרדאַ, וען איך רייד !,.. װער האָט
א נטערגעצוּנדען ! |

! --- איך ווייס ניט. - האָט דער נייער נגיד קאַלט געענט.
פערט. -- איך קוּם ערשט פוּן אָרשאַ מיטן שליטען. דער בּאַלעגאָ.
לע איז אויך דאָ. ער וייסט,.. |
--- אַזױ .,,--האָט איהם דער פּריסטאַװו איבּערגעקרימט,--
עדשט געקומען פוּן אָרשע ? פּאָנימאַיעם ! (מיר פּאַרשטעהען), איז
וועמען האָסטוּ געהייסען אוּנטערצינדען?
| /ר' חיים האָט געמאַכט אַ שאַרפע בּאַװענוֹנג, אַ טראָט
געטאָן פאָראויס, נאָר אידען אַרוּם האָבּען איהם אַבּיסעל אָפּי
געקיהלט : |

-- האַלט אייך איין, ר' חיים! דער אָדון איז בּגילופין..
איהר זעהט דאָך!.

אָבּער אינגאַנצען האָט זיך שיין דער נײער נגיד ניט
(געקענט אינהאַלטען. דער נגידישער האָנאָר האָט אין איהם
אָנגעשפּאַרט :

-- װאַשע בּלאַגאָראָדיע! נאַ קאַקאָם אָסנאָװאַניע? װי
אַזױי ריידט איהר דאָס עפּעס אַזױנס! איך... איך... איך,.. /
| = דעם פּריסטאַװוס שיכּורער פּנים איז אינגאַנצען בּרוין גע.
װאָרען. אַ שוים האָט איהם אַרױסגעשפּאַרט פוּן אוּנטער די
דראָטענע װאָנסעס ;
-- קאַ--אַק! -- האָט ער זיך הייזעריג צעקװויטשעט אוּן אַ
שפּאַן געטאָן צוּם נייעם נגיד,

אוּן אידען האָבּען דערזעהן, װי דעם פּריסטאַװוס שװערע
האַנט, אין דער ווייסער איינגעשמירטער הענטשקע, האָט זיך
אויפגעהויבען אין דער לופטען אוּן אַראָפּגעלאָזט זיך... אָבּער
ניט דערגרייכענדיג בּיז צוּם נייעם.נגידס בּאַק, האָט די דאָזיגע
װזאַגט פּלוּצלינג אַ שפּרוּנג געטאָן אָן אַ זייט, וי אַן אָפּגעװאָר.

+ 1

פענער שטיק האָלץ. אַ צװייטע האַנט האָט איהר איבשרגעף -
קרייצט דעם װעג, ניט דערלאָזען צוּם פאַטש,. /
די צווייטע האַנט האָט געהערט נח פּאַנדרען.

3

געשעהן איז דאָס אַזױ: אויפן נייעם טוּמעל איז פאַנדרע
אָנגעלאָפען פוּן נייעם:נגידס הויף אַ פאַרשװאַרצטער פוּן רױַך?
אַ צעכּאַטעלטער, אַ מידער, מיט אַ צעקראַצטער בֹּאַק פוּן דער
בּהמהס קאָפּיטע, אין אַ בּייזער מינוּט אין ער אָנגע אָפען אוץ
דערזעהן, אַז דֶער שיכּורער פּריסטאַװ ויל גאָר שלאָגען זיין
קינד, זיינעם אַ =שוּדאַק... אוּן װצמען? ניט קיין אַנדערען, װי
ר' חיימען, דעם נייעם נגיך פוּן שטאָדט, װעה געשריען!

אידען אַרוּם זיינען געשטאַנען אוּן געגלאָצט, אָבּער פּאַנײ
דרע האָט ניט דערלאָזען. ער האָט נאָר איין קאַפּעלע אָפֿגע
שטויסען דעם פּריסטאַװס האַנט, איז זי געפלויגען אָן אַ זייט
װי אַ טרוּקענע שפּאָן. פּאַנדרע אַליין האָט מיט תּחנונים אַרײגײ
געקוּקְט אין דעם פּריסטאַװוס שיכּורע אױגען:

-- װאַשע בּלאַהאָראָדיע! עטאָ װיעד היים! (אייצר בַּלאָײ
האָראָדיע, ס'אין דאָך חיים !). |

געמיינט, אַז דערמיט װעט ער דעם פּריסטאַװ גאָר.ניך
אויסניכטערען, עפענען איהם די שיכּור'ע אױגען זיינע, ער זאָל
זטוון, װאָס ער טהוּט. דער פּריסטאַו אָבּער, דער המן, אי
גױוי-בּלאַס געװאָרען, װי זיין שינעל. אַ פאַרװאוּנדערטער
אאָט ער אַ קוּק געטאָן אויף זיין אייגענער האַנט, װעלכע איו
אָפּגעשפּרוּנגען, אַ קוק געטאָן אױף פּאַנדדעס פּאַררױיכערטע
פּנים, מיטן האַק אין בּאַלעג;ָלישען גאַרטעל, אוּן פאַרסקאַליעם
די פּאָדערשטע צייהן, װי אַ הוּנט אויפן קייט. יו

-- טיטי.טי.טי!,.. -- האָט ער פוּן גרימצאָרן גענוּמען דריבּ"
נע שִיטֶען אויף פּאַנדרען, זאַאיקען אוּן קוויטשען פוּן הייזעריגען
האַלז אַרױס. ער האָט אַלײן געפיהלט, אַז אַזאַ מין סאָרט קה"

. 2

טשען איו גאָר ניט מעשהיהערשער, אוּן עהנליך צוּ ניקאָלאַי
דעט ערשטען איז עס אַודאי ניט, אוּן דאָס האָט איהם נאָךְ
מעהר צעוייצט, האָט ער אַ טאַפּ געטאָן דעם ארבּעל פוּן דער
אָפגעװאָרפענער האַנט אוּן ניט אָנגעטאַפט דעם ינישען קנאָפֿ
מיטן צװיי.קעפּיגען אָדלער, װעלכער אין דאָרטען געװען אָנ
גענעהט. דאָס האָט איהם אינגאַנצען געראַטעװעט די מערכה..

ער האָט זיך גלייך אויסגעצויגען, װי אַ סאָלדאַט, װאָס
דערזעהט אַ באַגרעבּעניש פוּן אַ גענעראַל, אוּן האָט הויך אוּן
פייערליך אױיסגערוּפען :

-- אָפּגעריסען מיר אַ פּאָפּאָנען ;

מיטן אייבּיגען בּאַהאַלטענעם שרעק פאַר אַ בּלבּוּל, האָבען
אידען דערפיהלט מיט װאָס דאָס שמעקט, אוּן פּאַװאָליע גענף
מען אָפּרוּקען זיך פון פּריסטאַו. די גאַנצע מענשעןראָד אי
געווען בּאַלױכטען מיט דעם לעצטען אָפּשיין פוּן דער שרפה.
אוּן צוריקווייכענדיג איז אויף איהר דער רויטליכ:ר גלאַנץ אױיסי
געלאָשען געװאָרען, נאָר פּאַנדרע אַלײן אין געבּליבּען שטעהן
אינמיטען דער בּאַלײכטוּנג, נאָהענט צוּם פּריסטאַו, אוּן װי אַ
באַצױבּערטער געקוּקט צוּ איהם מיט אױיסגעלופּעטע אױגען, ער
האָט קלאָר ניט פאַרשטאַנען, װאָס דער המן מיינט מיט זיין
;אָפּגעריסענער פּאָפּאָנע", אוּן װעמען ער מינט..

מיט איין פאַרשמירטען פינגער פוּן דער וייסער הענטשקע
האָט דער פּריסטאַװו אָנגעװיזען אוף נחן, אוּן זיין הייזעריגער
האַלבּ-שיכּורער קול האָט אַצינד געקלוּנגען נאָך פייערליכער וױײ
פריהער :

-- אַירעס:טאָ.װאַט יעװאָ!

געצעהלטע הברות,,. קענטיג, אַז דער ערל פרענעלט זיך
פַּאַר הנאה, װאָס אַצינדל האָט ער דאָ דערטאַפּט די אמתע
עבירה, דעט װאָרצעל פוּן אַל.דאָס -בּייז בּיי אידען אוּן האָט
א גרונט פאַר װאָס צוּ קאָכען זיך מיט הייליגען צאָרן.

די צוויי שלימזלדיגע דעסיאַטניקעס, ,ליקסיי" אוּן הרישקאָ,
האָבּען זיך, פּלאָנטערענדיג אין די נײע שינעלען, צוּגעשאַרט
מיט אַ זייטעל צוּ פּאַנדרען, אוּן ניט זיכער, װי צװי" צעשראָ

192

קענע אונטערפיהרער, אָנגענוּמען איהם פאַר בּיידע אָרעמס.
ער פּאַנדרע איז אוּן װאָס פאַר אַ גבוּרה דער דאָזיגער איד
טראָגט אין זיך, האָבּען זיי גוּט געװאוּסט..

פוּן איבּערראַשונג איז פּאַנדרע געבּליבּען שטעהן אַ פֿאַרי
גליווערטער, אָבּער בּאַלד האָט ער דערפיהלט די גויעשקע לאַי
פּעס אויף זיינע לעדערנע אַרבּעל, ניט אױסגעשלאָפען אוּן פאַר.
האָרעװעט, װי ער איז געװען, איז איהם דערפון אָנגעגאַנגען
אַ חלשות. האָט ער אַ דרעה געטאָן מיט בּיידע פּלײצעס, אָפּ.
צעשאָקלען זיך פוּן דער ניט.גוּטער בּאַריהרוּנג, אוּן בּאַלך זייי
נען בּיידע סטראַזשניקעס געלעגען אויסגעצויגען איף דעם צט.
טראָטענעם שניי.
| -- פּאַנדרע ! -- האָבּען איהם דערשראָקענע אידלעך גענומען
װאָרענען פוּן אַלע זייטען, |

-- הויבּ זיך ניט אָן מיטן אָדון!

-- דוּ זעהסט דאָך ער איזן בּגילוּפין!

-- שטעל זיך ניט אַקעגען!

-- ס'איז גאָרניט, פּאַנדרע! מיר זיינען עדות.

-- דעם יונישען קנעפּעל האָט ער גאָר פריהער אפ
געריסען...

-- ער איז געפאַלען איבּער דער קאַנאַװע... דאָרטען..

-- אַצינד טשעפּעט ער זיך.. פאָניע!

-- פּאַנדרע, זיי אַ מענש!

דער פּריסטאַװ האָט אָבּער איבּערגעריסען אַלע אידישע
גוּטע עצות: |

-- מאָלטשאַט, זשידאָווסקיע מאָרדי! -- האָט ער אַ טוּםּ געי
טאָן מיטן לאַקירטען שטיוועל, -- װאָס גאַלאַגאָטשעט איהר דאָ!
איהר ווייסט װאָס דער זשיך האָט אָפּגעטאָן! |

אָנגעשריען אויף אַלעמען, האָט ער זיך װייטער אַ קעהר
געטאָן צוּ פּאַנדרען, פאָכענדיג מיטן אַרבּעל פוּן שינעל:

-- אַך, טי סוּקין-סין ! רייסען פּאָפּאָנעס בּיי נאַטשאַלסט.
װאָ! שלאָגען פּאָליצײ בשעת זי פיהרט אויס איהר ,אָבִּיאַזאַי
נאָסטײ ן (פליכט). װאַ-אַ-אָרט !.

1944

סטראַשענדיג אַזױ האָט ער נאָך אַרױסגעכאַפּט זיין שאַשי
קע פוּן שייך אוּן צעבּרוּמט זיך אױף זיינע סטראַזשניקלעך:

-- הרישקאַ! אַלעקסײ! שטעהט אױף, סװיניאַטשע מאֲרי
דעס ! אַרעס-טאָיװאַט יעװאָ!

פּאַנדרע האָט אַראָפּגעלאָזט דעם קאָפ, װי אַ שמשון-הגבּור,
װאָס לאָזט זיך פּענטען, װען קהל הייסט,. בּיי בּיידע אַרבּעל
האָבּען זיך איהם שוין ווייטער צָנגעהאַנגען די בּיידע דעסיאַט"
ניקלעך, דאָס מאָל האָט ער זיך געלאָזען

פוּנט גאַנצען געמוּרמעל אַרוּם דערהערט זיך מיט אַמאָל
דעם נייעם נגידס בּנעימותדיגער קולכעל:

-- צוּליעם װאָס?.. ניט געדאַרפט זיך אָנהױבּען מיט
נאַטשאַלסנװאָי..

ענטפערען איהם גלייך, אויפן שטעל, אַנדערע קולות,
עזות-פּנימער, אַפּנים ;

-- ער האָט זיך אָנגעהױבּען! װער האָט זיך אָנגע-
הויבען ז

-- איהר האָט זיך אָנגעהױבּען!

-- פּאַר אייך געהט ער אין סטאַן!

-- שוין גאָר פאַר מיר!

-- פאַר אייך !..,

פּאַנדרע האָט אויפגעהויבּטן זיין פאַררויכערטען פּנים אוּן
שאַרף אָנגעקוּקט דעם ניעם נגידל אין זיין טייערען פוּטעך,
אָט פאַר דעם צעקראָכענעם נפשל האָט ער זיך דאָס אינגע.
שטעלט, איינגעלעגט דעם לעבּען פאַר זיין בּהמה אוּן פאַר איהם
אָלֵייןו.. מיט אַ כמוּרגעם קוּק האָט ער אַרוּמגענוּמען דאָס גצַני
צע רעדעל אידען אוּן דערפיהלט מיטאַמאָל, אַז מען אַרע-
סטירט איהם פאַר זײ אַלעמען,,, צוּ איהם אַליין לאָזען
זיך אויס אַלע צרות פוּן היינטיגער נאַכט. אפשר גאָר אַ ריס.
טאָן זיך אוּן צעפּאַטשען אַלעמען, אַז בּערד אוּן נעזער זאָלען
פליהען אין דער לוּפטען ?... ניין, פּאַנדדע! מאַך ניט קיין
מחזקות ! נאַטשאַלסטװאָ אוּן אידען הייסען געהן -- טאָ געה!..

פוּן דער טוּמעלדיגער ראָד מיט מענשען, אױפן גרוּנט

15

, פוּן- דער טליהענדיגער שרפה, האָט זיך אָפּגעריסען אַ ‏ קופּקעלע
אוּן גענוּמען שפּאַנען אין דער נאַכט אַרײן, פּאַנדרע, אַ רי.
גער, אַן אָנגעפּעלצטער, אַ פּאַררױכערטער, אַ מגוּשמדיגער, האָט
זיך געלאָזט פיהרען פוּן צוויי קליינע סטראַזשניקלען אין סמאַן
אוּן פון הינטען, װי אַ בּייזער רוח, אין נאָכגעגאַנגען דעף
פּריסטאַו מיט זיין בּלויזער שאַשקע, כּדי צוּ מאַכען װאָס מעהױ
איינדרוק אויפן אַרעסטירטען אוּן אויף אַלע אידען, וועלכע ז =
גען געבּליבּען פוּן הינטען,

אַ בּאַרג פוּן פרעמדע וילענס האָט פּאַנדרען צוגעדריקט..
פוּן דעם קאַלטען טאָפּ פאַסאָליעס, װאָס ער האָט מיט אַ שעה
צוּריק אַזױ געשמאַק אַריינגעגעסען, האָט איהם יעצט אויפגעי
שלאָגען אַ בּיטער-זיערער טעם אין מױל, דאָס האָט איהם
דערמאָנט אָן שטוּבּ, אָן מערען, זיין װייבּ, װעלכע איז יעצט
אויף דער צייט, איינע אַלײן אין בּעט.. איינע אַלײן .
מערינקע,

אַ פינסטעוניש אין אױף איהם מיטאַמאָל אָנגעפאַלען
אַן אינעוועניגסטע פינסטערניש האָט זיך צוּזאַמענגעגאָסען מִיט
דער קאַלטער פינסטערניש פוּן דער נאַכט אַרוּם איהם. װאָס
ווייטער פוּן דער שרפה, אַלץ שװערער איז איהם געװאָרען
אויפן האַרצען, ס'האָט זיך איהם גענוּמען דוּכטען, אַז אַזױ גיך
ועט ער מערען, סענדערן אוּן די פערדלעך ניט זעהן..

-- מאַרש, מאַרש! -- האָט איהם דער פּריסטאַו אוּנטעף.
געטריבּען פוּן הינטען, אויף זיין בּלױזער, אויפגעהױינענער
שאַשקע האָט געבּרענט דער לעצטער אָפּשין פוּן דער אידי'
שער שרבה,

106

אוּנז צו לאַנגע יאָהר !

4

צווישען שקלאָװער משוּגעים פאַרנעמט חיה.שרהקעצ
דעם אױבענאָן, ערשטענס דערפאַר, װייל זי איז אַן אינגעבירי
גערטע משוּגענע. איהר מאַמע, זאָגט מען, איזן אױך געװען
משוּגע אוּן אַרוּמגעלאָפען אױף דער עלטער אַ נאַקעטע איבּער
די גאַסען, האָט די טאָכטער איהרע אַ חזקה אױף משוּנעת. אוּן
צװייטענס;: האָט מען אין שקלאָװֹ אַבּיסעל פּחד פאַר איהר
געזאַנגעלע, װי פאַר אַ בּייזער נבואה, אַלעמאָל אין דאָ אַ פאַר.
שטעקטער מיין אין די קורצע שוּרהלעך, װאָס זי זינגט אױס,
אַ װאוּנק אויף שלעכטע זאַכען, װאָס זיינען געשעהן, װאָס וועלען
גאָך געשעהן, ניין, קיין גוּטס װעט חיה:שרהקע ניט אָנזאָגען.
דאָס װייסט מען שױן פוּן לאַנג אָן. פענסטער שליסען זיך,
ווען מען דערהערט איהר נגוּנדעל, נאָר עס העלפט ניט. איהרע"
פּאַסקודגינקע ווערטערלעך וװערען כּמעט אַלעמאָל מקוים,

שטאַמען שטאַמט זי פוּן אַ בּאַלעבּאַטיש הױז אוּן משוּגע,
זאָגט מען, איז זי געװאָרען נאָך אַ שוערען קינפּעט. איהר.
מאַן, זוּסיע דער מילכיגער, פאַרקױפט נאָך עד:היום קעז אוּן
פּוּטעױ אין זיין הילצערנער קרעמעלע אין מאַרק. ער האָט שוין
לאַנג חתונה געהאַט אַ צוייטען מאָל מיט אַ שוייגעדיגער
שװאַרצער אידענע, אָבּער חיה-שרהקע האָט נאָך דעם ,גנאָד פוּן
זיין יוּנענט" ניט פאַרגעסען. טױט.משוגע װי זי איז, שטעלט

. 7+

זי זיך נאָך אָפטמאָל אַװעק, אין אַ מאַרקיטאָג, אַקעגען הין
קרעמעלע, אַנטבּלױזט איהר וייסען אָפּגעהאַנגענעם בּוזעם און
זינגט איהם אויס אַ לידעלע פוּן בּענקשאַפּט אוּן משוגעת.

פאַר די קעז און פאַר די פוּטער,
דאָ, אויכעט דאָ.

,גיטשיינע* *) האָג איך אַ כאַט געטאָן
דאָ, אויכעט דאָ.

מאַר דער בּאָרד אוּן פֹאַר דער פערינע
דאָ, אויכעט דאָי.,

האַל מאַרק לױפט זיך צװאַמען אויפן בּיין.וואוּנדער,
אוּן חיה-שרהקעס געוועזענער מאַן, זוּסיע דער מילכיגער, װאַרפט
זיין געוועזענער װייבּ אין קאָפּ אַרֹיין שטיקער פּאַרשימעלטע ‏
גאָמוּלקעט, שאָלעכץ פוּן אייער, אוּן װאָס עס מאַכט זיך איהם
אוּנטער דער האַנט, אָבּער פאַרטרײבּען זי קען ער ניט,

אַמאָל, זאָגט מען, איז זי געװען אַ שעהנע, אַ געזעצטע
װײיבּעל, נאָר אַצינד אין דאָס אַ האַלבּ-נאַקעטע בּאַשעפעניש
מיט אַ לאַנגליכער שװערער געמבּע אוּן מיט אַ סך לאַריקנייטש.
לעך אַרוּם די אויגען. קוּקענדיג אױף איהר, דאַכט זיך, אַז זי
האָט זיך יאָהרען לאַנג, אָהן אויפהער, געקאַטשעט פאַר געלעכי
טער אוּן דאָס לאַכען אין איהר, אויף דאָס גאַנצע לעבּען, פאַר.
גליווערט געװאָרען אויפן אָפּנעבּרענטען פּנים, טוּקען זיך איהרע
גרויע, כיטרעװאַטע אויגלעך אינם פאַרגליווערטען געלעכטערעל,
װי בּלויע טראָפּענס װאַסער אין שמאַלץ, זי דאַרף זיך נאָר עפּעס
דערמאָנען, מען בּרויכט זי נאָר אַ קיצעל טאָן -- לעבּט אפ
- דאָס פאַרגליווערטע לאַכען, די שטצַרע לאַךיקנייטשען צעויגען
זיך אוּן צעשפּיעלען זיך, אוּן פוּן האַלז רייסט זיך דער פאַרטאַי
יעְטער , כייכיכי? מיטן בּאַקאַנטען געזאַנגעלע צוּזאַמען:

פאַר די קעז און פאַר די פוּטער
דאָ, אויכעט דאָ...

*) אומגערען,

צעעפענען זיך איהרע פלײשיגע תאוהדיגע ליפּצן אוּן
איהרע װייסצ שיטערע צייהן שטאַרצען אַרױס, אוּן עס אַנט*
פּלעקען זיך איהרע שטאַרקע ראָזעװע יאַסלעס, דאָס אין אַלץ,
װאָס עס אין איהר געבּליבּען פוּן אַמאָליגע צייטען, װען זי
איז נאָך געװען ,קלאָר', װען זי איז נאָך געװען זוּסיע דעם
מילכיגערס ווייב, |

אין שפּיטאָל האָט מען איהר אַמאָל אָפּנעשניטען די האָר.
מען האָט נאָך דאַן געהאָפֿט, אַז זי װעט געװנט װערען. דערי
נאָך האָט מען זיך פוּן איהר מיאש געװען אוּן אַרױסגעלאָזען
זי, מיט איהר מאַנסבּילשיגעשױרענעם קאָפּ אוּן מיט איהר
משוגעת, אויף גאָטס וועלט, איינע אַלין, זיינען איהר די האָר
אָפּגעװאַקסען אין טרוּקען.שװאַרצע משונהדיקע גרױיזען. נאָך
מיט אַ סך יאָהרען צוריק, איידער מען האָט נאָך אַפילו געטראַכט
מוּן דער מאָדע אַילאַיגאַרסאָן, האָט שוין חיהישרהקע געטראָגען
אַואַ קאָפּ האָר. דערצו נאָך צעפּאַטעלט אוּן אויפגעבּרױזט, װי
מען זעהט אָפט בּיי משוּגעים, אונטער אָט די דאָזינע גרויזען
האָבּען איהרע שטאַרקע צייהן געבּליאַסקעט מיט אַ בּאַזוּנדער
הונגעריגער וייסקייט, אוּן, אַפּנים, אַזן איהר משוּגענער קָאָםּ
האָר, איהרע מילך,ווייסע צייהן אוּן גראָבּע נעגער.ליפען האָבּען
גאָך געפונען אַ סך געהיימניספולע בּעלנים, װאָרים, ניט קוּקֶענ.
דיג אויף איהרע טראַנטעס אוּן אויף איהר שװערער משונעת,
איז זי יאָהר.איין יאָר-אויס געװאָרען טראָגעדיג. דער איבּערפלוס
פוּן ליידענשאַפטען קאָכט אין די שטילע שטעדטלעך, אין די
הינטער-גאַסען, בי די אויסגעחונגערטע גראָבּע-יונגען, װי אַ
שװאַרצער סם, אין געשלאָסענע קעסלען, קאָכט אָט די ליידעני
שאַפּט,. דער יצריהרע אַלײן מישט זי, אוּן איהרע פינסטערע
כּחות עסען-אויף אוֹּן פאַרדייען אַלץ; אַװױי װי פּאַלאַנערטע,
אין אַ פעסטונג, עסעאױף אוּן פאַרדייען מיין אוּן האֲלבּ.
געפּנױטע קעץ... עס װאָבּען זיך שטענדיג געפונען בּעלנים, װאָס
האָען חיה-.שרהקען פאַרשלעפּט אין ר' ישיעלעס חורבה, אין
זוּאַלד, צווישען שייערען, אוּן וֹען די שפּעט.געלאָפענע בּהמות
זעלבען זיך אָפּ אוּן װען די װאָראָבײטשיקעס הױבּען אָן לייגען

199

זײערצ אייעלעך, לענט זיך אויך חיהישרהקע אַװצק אין קינפעם
און האָט אַ קינד. עס געפינען זיך שוין גוּטהאַרציגע גבּאיטעס,
װאָס בּאַזאָרגען זי, װי אַ יולדת, אַ װאָך אָדער צװיי. דערנאָך
לאָוט מען זי אַרױס, זי זאָל געהן װאוּהין די אויגען טראָגען זי
געהט חיה-שרהקע אַרױס מיט אַ געלעכטערעל אויף דער פרייער
קויטיגער גאַס. פוּן איהר פּעקעל שמאַטעס, װאָס זי טראָגט מים
זיך שטענדיג אַרוּם, שטעקט אַצינדל אַרױס אַ קעפּעלע פוּן אַ
מענשליכער בּאַשעפעניש -- היהישרהקעס ניטיכשרע קיבד:
הוידעט די משוּגענע מאַמע דאָס פּעקעלע אױיף די אָרעמס, זִּי
באָרװעסע פיס טאָפּטשען אין בּלאָטע, דאָס אָרימע קעפּעלע
איבּערן פּעקעל שאָקעלט זיך אוּן קװיטשעט, אוּן אַ משוגענע
לידעל בּאַרוּהיגט דאָס קוויטשענדיג קעפּעלע:

,ניטשײנע" השָבּ איך אַ ,האַב"-געטאָן
דאָ, אויכעט דאָ.

פאָר דײן קצפעל, פאַר דײַן פיסעל
דאָ, אויכעט דאָ.

פאַר דער הוֹּהן אוּן פאַר דער יאַיכע?
װאָ, טאַקע דאָ. '

זאָגען אידען.למדנים, אַז געבּוירען װערט דאָס קינד אַ.
געזונשע, נאָר, אַז סע זיגט בּיי דער מאַמען די משוגענע
מילך װערט עס איך משוּגע. װאָלט געװען אַ יושר, מען זאָל
דאָס קינד אָפּנעמען אוּן געבּען זױגען פוּן אַ ראָזשיק. אַװױײ
זאָגען שקלאָװער אידען אוּן צוּפּען זיך די בּערד מיט חכמה, װי
אמתע גמרא.קעפ, װאָס וייסען אַלץ, אֲפִילוּ דאָקטאָריע... נאָר
אָפּנעמען דאָס קינד בּיי דער משוּגענער נעמט קיינער גיט אָפֿ.
ניטאָ אויף דעם קיין בּעלנים, :

דערװיילע צעשמעלצט זיך דאָס לעצט בּיסעל שניי אין
די קָאַנאַװעס, עס עפענען זיך אױף אוּן װאַקסען אס די
אַרוּמגעפרוירענע בּרוּנימער, אוּן פאַר די ברונימער װערען
אַװעקגעשטעלט גרויסע קאָריטעס צוּם פּאֶיען פערד. וי"ל דער
זומערדיגער . יאַריד דערנעהנטערט זיך אוּן עס װערט אַ דוחק.

2060

אין װאַסצר אוּן אין עמערס פאַר אַלע אָנגעקוּמענע פערד, בֹאַ.
גוצט זיך, די ערשטע, חיהישרהקע די משוגענע מיט די אָנגענאָ.
סצנע קאָריטעס, בּאָדט דאָרט אוּן רייניגט איהר פּיצעל קיט,
קוויטשעט דאָס קליינע בּאַשעפעניש מיט קולייקולות פּאַר קעלט
און חיה-שהרקע טוּקט זי אוּן װאַשט זי. זי זינגט איהר דאָס
געשמאַק-לידעלע אוּן איהרע אױגען שװימען אין לאַכעדיגע
קנייטשעלעך, זי פּרעגעלט זיך פאַר נחת, די משוּגענע מאַמע,
שטצהען בּאַרעמהאַרציגע אידענעס אַרוּם דער קאָריטע בּיים בּרונים,
די ; װאָלענט פאַטשײילעס איבּער די קעפּ אוּן נעז, זיכצען פאַר
גרויס צער... אוּן זאָל זיך דאָס כאָטש איינע פוּן זי אָננעמען
פאַר דאָס געפּייניגטע קינד. דאָס זעהט זיי עפּעס אױס, װי אַ
קוח װאָלט געריניגט איהר קעלבּעל מיט דער לאַנגער צונג,
אַזױ,. הײסט דאָס, מוּר עס שוין זיין אוּן אַנדערש קען עס
גיט זיַין,

איינמאָל אוּן צװיימאָל געלינגט חיה:שרהקען אױסצובּאָדען
דאָס נפשע? אוּן דערהאַלטען דאָס בּיים לעבּען, אוּן דאָס דריטע
מאָל דערטרינקט זי עס, בּאָדענדיג אין קאָריטע, אָדער דאָס
קיגד אַליין געהט איהר אויס פאַר קעלט אונטער די משוגענע
האַרטע הענט, אוּן זאָל דאָס איין בּאַרעמהאַרציגע אידענע לאָזען
פאַלען אַ טרעהר, גאָרנישט, אַזױ, אַפּנים, מוּז עס שוין זיין.,

דערטרונקען דאָס קינד -- פאַרקנעפּעלט חיהישרהקע איהר
װייסען אָפּגעהאַנגעגעם בּוזעם אוּן װערט װידער אַ פרייעף ‏
מעגש, אַצינד גיט זי זיך אֶפּ מיט שטאָדט, טאָפּטשעט ארוּם
מיט בּאָרװעסע פיס אין אַלע גאַסען אוּן טראָגט, זינגענדיג אוּן
טענצעלענדיג, פאַרנאַנדער, ,די פּאָטשט', מיט װינקען, מיט
מיגעלעך, מיט געלעכטערלעך. אוּן שטאָדט, ברוך-השם, װייסט
שוין, .אַז . קיין גוּטס װעט חיהישרהקע ניט אָנזאָנען, דער גלגול,
װאָס לאַכט אין איהר, רעדט מיט האַלבּע װערטער, װי דער
פאַרצייטיגער אָראַקוּל, נאָר ווייסען װײסט מען שוין, אַז ערגצץי
וואוּ איז געשעהן אַ צרה, |

01

2

אויף די גאַסען האָט שוין אַ בּלאָז געטאָן מיט פריהלינג,
אין די הייוקעס האָט שוין גענוּמען שמעקען מיט זיערען
שצאַו, נאָר בּיי ‏ סענדער דעם בּאַלעגאָלע אין שטוב איז נאָף
חשך. די ווינטערדיגע אָפּגעלאָזענקײט ליגט נאָך אין אַלע װיג.
קעלעך, פּאַנדרע זיצט פעסט אין אָסטראָג אוּן װאַרט אויף זיין
משפּט, אוּן קיינעם ליגט ניט אין קאָפּ אַרײנצולאָזען דעם
וויצסנע-װועטער אין שטובּ, אוּמזיסט קלאַפּען די אָנגעשװאָלעגע
צווייגלעך פוּן דער בּעריאָזקע בּיי סענדערס פּריערישער פענס.
טערעל, צימבּלען די אויפגעשפּאָלטענע קנאָספּען אין די קלייגע
שייבּלעך : , שוין צייט אַרוױסנעמען די דאָפּעלטע פענסטער"!!.
קיינער הערס זיי ניט, קיינער פאָלגט ניט. די בּאַלעבּאַטים ‏
ליגען פאַרנוּרעט אין די װינטערדיגע שאָטענס אוּן װאַרטען,
װאַרטען... |

ערשט היינט, נאָכן אָנבּײסען, האָט זיך מערע, פּאַנדדעס
ווייבּ, געמאַכט האַרץ, זי איז אין זעקטטעזן חודש אוּן די שווערע.
שטוּבּ-אַרבּייט קען זי מעהר ניט טאָן, האָט זי זיך גענוּמען
פאַר אַ גרינגערע מלאכה. אויפן טרפהן בּענקעל איז זי אַרױפֿ-
געקלעטערט אוּן שניידט אַרוּם, מיט אַ שפּיץ.מעסער, דאָס אל
טוּנג-פּאַפּיר אַרוּם די אַרומגעקלעפּטע טאָפּעלטע װינטער.פעגט,
טערלעך, שרייט צוּ איהר סענדעדיכע, איהר קליינינקע מאַמעלט,
אַז זי זאָל ניט פאַרגעסען, אַז זי איז אין די הױכע חדשים,
אַז זי זאָל ניט קריכען אויף בּענקלעך. ענטפערט איהר מערע :
גח זאָל אַזױ, רבּונו.של:עולם, אַרױס גאַנץ פוּן די גויעשט העגט,
וי זי װעט בּלייבּען גאַנץ... |

סענדער פּאַרדאָן זיצט דערביי אוּן מישט זיך ניט אַרין.
צר קוּקט אין זיין אַלטען תּהילימל, דוּרך די מעשענע שפּאַקולען,
און מאַכט מיט די ליפען, זינט מען האָט פּאַנדרען זיין איירצם
אַרעסטירט, אויף דער שרפת בַּיים ניײעם נגיך, זאָגט ער אַלע

202

אינדערפר"ה תּהילים, פֿאַר אָנבּייסען איפן ניכטערען האַרצען
אוּן נאָכן אָנבּײיסען, ער זאָגט און זאָגט אוּן קיין ישוּעה איז
גאָך אַלץ ניטאָ. עס האָט זיך פאַרפּלאָנטערט אַ פּלאָנטער מיט
גו עטע עדות, מיט בּלבּולים, מיט שדים װייסען װאָס.. עס
העלפט ניט, װאָס אַ סך אידען האָבּען געזעהן, װי דער האַלבּ.
שיכּורער פּריסטאַו האָט זיך, בּמחילה, אַלײין אױסגעגליטשט
אויפן בְּריקעל איבּער דער קאַנאַװע, אוּן האָט, מסתמא פאַלעני
דיג, אָפּגעריסען אַ יונישען קנאָפּ פוּן אַרבּעל,., דער פּריסטאַװ מיט
זיינע דעסיאַטניקעס, מיט נאָך עפּעס פאַרדעכטיגע שיכּורע גויי
עצלעך האָבֹּן זיך אָנגעזעצט: איינמאָל פאַר אַלעמאָל: פּאַנדרע
אוּן פּאַנדדע! ער, הייסט דאָט, האָט דאָס דעם פּריסטאַװ גע
שלעפּט פארן אַרבּעל, ער װאָט אָפּגעריסען.. פוּן פּאַנדרעס
אָפּשטױטען דעם פּריסטאַװס אָרעם, ער זאָל ניט שלאָגען דעם
נייעםינגיד, אין אױסגעװאַקסען אַ קרימינאַלער פּראָצעס, מיט אַ
משפּט אין אָקרוּזשנאָײסוד אין מאָהליוו, אוּן דער משפּט שלעפט
זיך, װי פוּן פּעך, אוּן װערט אָפּגעלײגט פוּן הודש צוּ חודש,

מיט תּהיליםיזאָגען אַליײין אין ר' סענדער פּאַרדאָן גים
יוצא געװען, ער האָט אױפגעהױבּען אַ געװאַלד אין ליּבּאַװי
טשער בּיתימדרש: ס'טייטש, אידען, ס'איז דאָך סדום! מען
זאָל לאָזען פּאַנדרען זיין איידעם פאַרפוילט װערען אין אָסטראָג,
פּאַר װאָס, פאַר װען? דערפאַר װאָס ער האָט זיך אייננעשטעלט
פאַר א אידען !,., געװאַלד געשריען!

האָבּען זיך חשובע בּאַלעבּאַטים אַ נעם געטאָן קלײבּען
געלט, אויף אַן אַדװאָקאַט, אויפן בּעסטען אַדװאָקאַט אין מאָהליוו,
האָבען אידען אָפּגעשטעקט אין דער רױיטער פּאַטשײלע, יעטװע.
דעַרער וויפיעל ער קען. נאָר אַז מען איז געקוּמען נאָך אַ נדבה
צום נייעם.נגיד אַלין, צוּליעב ועלכען פּאַנדרע איז אַרינגע.
פּאלען אין גויעשקע הענט, האָט זי די זױערע נגידיכע אַרויס.
גײטראָגען פוּן שלאָף:צימער אַ פּאַפּירענעם דרײ.רובעלדיגע אוּן
גואָגט, אַז רי חיים דער נייערינגיד פיהלט זיך ניט מיט אַלע.
פצן.., האָבּען די גבּאים דאָס דרי-רובּעלדיגע ניט אָנגענוּמען
און געַזאָגְט, אַז זיי װעלען קומען אַן אַנדערש מאָל, זַיינֶען זיי

203

געקוּמען אַן אַנדערש מאָל אוּן אַ דריטען מאָל, בּין װאַנען זיײ.
האָבּען דעם נגיד דערטאַפּט בּיי אַ פּרעפּעראַנס מיטן אָפּטײקער,
מיטן קאַזיאָנעם.ראַבּינער אוּן מיטן שטאָדטיפעלדשער, אַלע אָהן
היטלען, מיט פּאַרשװיצטע פּליכען, זעהר פאַרהאַװעט, ,אַזױ און
אַזױ, ר' חיים, איז די מעשה. פּאַנדרע זיצט, עס פצהלט געלט
פאַרן אַדװאָקאַט.,." האָט זיי דער נייער.נגיד מיט }ָ! טרוּקענער
מינע דערלאַנגט דעם זעלבּען דריי-רובּעלדיגע, װאָס זיי האָבּען
שוין איינמאָל צוּריקגעשיקט, ס'טייטש, ר' חיים, האָבּען די גבּאים
געטענהט, צוליעב אייך זיצט ער דאָך, דער פּאַנדדע, פאַר אייך
האָט ער זיך דאָך איינגעשטעלט!..

-- אוּן װער האָט איהם געבּעטען! -- האָט דער נייער
נגיד א הױבּ געטאָן מיט די פּלײצעס אוּן גענוּמען זיך פאַרן
בלייפען, װי אַ פאַרנוּמענער, װי גאָר אַ פאַרנוּמענער מענש.

האָבּען אין איהם די גבּאים ווייטער אַרײנגערעדט:

-- ס'טייטש, רי חיים! די בּהמה אייערע, װאָס פּאַנדרע
האָט געראַטעװעט פוּן פײער, אין דאָך שױן אַליין װערט אַ
וועלכענע פערציג.פופציג קאַרבּען, שוין אָפּגערעדט פוּן אייער
צּבוֹץך --ײ

האָט זיך דער נייער נגיד אַ קריס געטאָן, אַרױסגענוּמען
נאָך אַ דרײי.רוּבּעלדינע פוּן קאָן, דערלאַנגט די גבאים און
בּאַרעכענט אַז:

-- איז נאָך אַ דרייערעל,,. , איטאָװאָ? -- זעקס רוּבּעל,
גצנוג !

אוּן געבּעטען מען זאָל איהם מעהר ניט דוּלען אַ קאָֿ.
אוּן, כּדי צוּ בּאַװײיזען װי פאַרנומען ער איז, האָט ער זיך צו
זיינע קאָרטען-חברים געווענדעט בּזוּיהלשון: |

--- יע, איז װאוּ האַלטען מיר אין דער ,פולקע"?8.

- מען האָט װייניטאין צוּזאַמענגעשלאָגען אַבּיסעל געלט.

אָבּער װאָס מצהר מען האָט בּיים מאָהליוער אַדװאָקאַל אייני
געלעגט, אַלץ מעהר האָט ער פאַרלאַנגט, ב'מיין, יאָ, ער פאֲרי
שטעהט די לאַגע,,, אַן אָרימאַן!.. נאָר װאָס זאָל ער טאָן ז
טצלעגראַמעס, פוּהױלעך, הוצאות, דאָס, יענעס.,

204

סענדער פוּן זיין זייט האָט צוּגעזאָגט פוּפציג רובּעל. אַוא
שווערע מטבּע האָט ער גערעכענט אױסשלאָגען פוּן פאַרקויפען
,דזשירקשליכען", זיין געטרייע קליאַטשע, זיין ציטערדיגט בַּת.
יחידקע, להבדיל, אױף איהרע עלטערע יאָהרען, נֹאָר ער האָט
דאָס אָפּגעלעגט פוּן טאָג צוּ טאָג, ער האָט דאָט אַלץ אָפּנעלעגט
אויף דער לעצטער מינוט, כאָטש זעהן האָט ער געזעהן, אַז
די שטוּבּ געהט אוּנטער, אַז איין סוס אָדער צװײ סוסים
שטעהען אַצינד אַלעמאָל אין שטאַל אוּן פרעסען אוּמזיסט
האָבּער. . אוּן קוּשקעיבּראַנד, זיינער אוּן פּאַנדרעס קאָנקוּרענט אין
בּאַלעגאָלישן צעך, דער ריהרעוודיגער, דער נואף, דער פרעסער,
כאַפּט בּיי איהם אויס אַלע זיינע ,שודאקעס",,, מען טאָר ניט
זינדיגען -- אָבֶּער װאָס אמת איזן אמת! סענדעף אַלין קען
זיך מעהר ניט ספּראַװען, קען מעהר ניט האַװירען, אַזױי װײ
פריהער זיינע אַלטע קוּנדען. זינט פּאַנדדרע דער גבּור איו גע"
װאָרען זיין איידעם, האָט ער זיך אָפּנעװאױנט פוּן שװערע בֹּאַ
לעגאָלישע אַרבּײיט. דאָפּעלט שװער קוּמט איהם אַצינד אָן צוּ
שפּאַנען זיינע פיערפיסיגצ עקעסטיקינדער". די סוּסים אַלין,
מיט זייער פערדישען חוּש, האָבּען איבּער זיך גלייך דערפיהלט
אַ שװאַכערע האַנט, און גענוּמען בּריקען זיך, ,שמענדריקע"
טרייבּט שטיקלעך, כאַפּט אָן אוּן רייסט פאַרן אַרבּעלן ,שמאַ-
רעוואָז" שנאָרכט אוּן װאַרכט פוּן זיך דעם האַלבּ-אָנגעטאָנענעם
כאָמעט, אוּן קוּקענדיג אויף זיי כראַכּרעט זיך אױך ,דזשירקע*
ליכע", די יענטעװאַטע קליאַטשע, מאַכט זיך אינגער װי זי אי
אוּן שטיפט און שטעהט ניט איין אױף אַן אָרט... פוּן שטענדיי
גען צער אוּן האַרצװעהטאָג אוּן האָרעװאַניע, האָט זיך נאָך בי
די סענדערן צעשפּיעלט דער אַלטער פעהלער זינער, דאָס ,גע"
בּריך", ניט פאַר קיין אידען געדאַכט. אוּן גיט ער אַ הב
דעםס צעעמענטען, שװערען כאָמעט איבּער ,שמאַרעװאָזען" --
זיין שטאַרקסטען פערך -- אַזױ פיהלט ער, ר' סענדער, אַז
עס עקט זיך איהם דאָס היות; װי מיט אַ טעמפּען מעסער
שרעפט דאָס איהם אין בּויך בּיו איבּערן גאַרטעל,
| האָט סענדער געװאָלט לוױיפען זוכען הילף בַּיים מורֹאי

2052
א 2

הוֹראה. צוּ זיינע-שיך אוּן זאָקען װעט ער צוּפאַלען: ,נעװאַלד,
רפינוּ, ראַטעװעט! דעם מיטעללזייל פון מיין הױן האָט מען
מיר אַװעקגענוּמען, פאַלט איין, יעדינקען טאָג, אַ נײער שטיק
שטוב איבּער מיין אַלטען קאָפּ..." |

אָנער אפילו צוּ דערלייכטערען זיין בּיטער האַרץ האָט
זיך סענדערן ניט אינגעגעבּען, זינט מען האָט דעם אַלטיטשקען
מורא-הוראה געמאַכט די ,רעפּעראַציע" אין מאָהליו, איז ער
אַראָפּ פוּן זיינע לעצטע כּחות,. חסידישע תּורה צוּ שלש.סעודות
זאָגט ער ניט מעהר. אין זיין חיבּוּר, מיט אַלטע בּלױע פּאַפיר
מיט קעלבּערנע אָדערען דורכגענייהט,, שרייבּט ער ניט מעהר
אַרײן. זיין גענזענע פעדער שטעהט אַן אױסגעטריקענטע, 8
אַריתומטע אין װוינקעל פוּן פענסטער. אוּן אָט, שון בּאַלד
פיער שבּתים, אַזן ער איז ניט געקוּמען דאַװנען אין ליּבּאַװײ
טשען בּית.מדרש, נאָר דעם גבּאי לאָזט מען צוּ איהם צו,
מעהר קיינעם ניט. קוּמט ישראל דער גבּאי פוּן רבּין צוּ מנחה
אוּן בּייסט זיך די אוּנטערשטע אױסגעקואָכענע ליפּ. ,װאָס
הערט זיך:* -- פאַלען צוּ איהם צוּ אַ מנין חסידים, בּשעת
יענער װישט זיך נאָך די הענט צוּ ;אשר יצר" --

-- אַך! -- מאַכט ישראל דער גבּאי אוּן שאָקעלט. מיטן
קאָפּ, -- נקב ם נקבים! חלולים.חלוּלים 1... אַך-אַך זייי

ווייסען שון חסידים, אַז מיטן מורא-הוראה האַלט עס
זעהר שמאָל, פרעגען זי ניט מעהר, זיפצען אָפּ אוּן פאַרגעהען
זיך אין אַ טרויעריגען מנחה:ניגוּן פוּן , אשרי.יושבי.ביתן יי.

װאָלט נאָך סענדער דער בּאַלעגאָלע אײנגעהאַלטען אין
זיך זיין בּרענענדיגען צער אוּן װאָלט צוּם מורא:הוראה ניט
געגאַנגען. בּילכערע חסידים, שמויסענע שטריימלעך לאָזט מען
צוּ איהם ניט צוּ, היינט װאָס זאָל ער זיך געהן שטוּפּען מיט
זיין בּאַלעגאָלישען בייטש:שטעקעל1,,. איז אָבּער פוּן אָסטראָג
אָנגעקומען אַ בּיטערער בּריװעל, פּאַנדדע איז בּיי זיך, פאַרן
משפּט, זעהר געפאַלען, בּעט ער, ר' סענדערן זיין שװעהר,
ער זאָל, למעןיהשם, אַרײין צוּם מורה.הוראה בּעטען אַ ברכה
פאַרן יוםיהדין אין מאָהליוער אָקרוּזשנאָי-טוּד, ‏ דעם רבִּיגס

206

צדכה, אַזױ שרייבּט פּאַנדדע, האָט איהם שין איינמאָל געראַ.
טעוועט, פוּן פאָניעס הענט בּֿיים פּריזיוו, אוּן װעט איהם אַצינך
מונם פּריסטאַװס בּלבּוּל איך ראַטעװען,. דאָס בּריװעלע איז
געווצן געשריבּען פאַרשטעלט, די גיעשע אױגען װאָס טאַפּען
איהם דוּרך, איידער ער געהט פוּן טוּרמע אַרױס, זאָלען איהם
ניט פאַרבּראַקירען, אָבּער סענדער אוּן מערע האָבּען שוין פאַר.
שטאַנען װעמען מען מיינט דאָ -- אוּן װאָס מען מיינט דאָ,
| האָט זיך סענדער געמאַכט האַרץ, אָנגעטאָן זיין פאַרגרינ.
טע שבתדיגע קאַפּאָטע אוּן אַװעקגעלאָזען זיך צוּם קראַנקען
מורא-הוראה, מיט פּאַנדרעס בּריעןף אין האַנט, זאָלען אידען
זעהן אוּן רהמנותיהאָבּען,

דעס שװעל פוּן רבּינס שטובּ איז ער נאָך ניט אַריבּער.
געטראָטען--געהט שוין אַרױס ישראל דער גבּאי, איהם אַקעגען
אוּן מאַכט מיט בּיידע הענט, אױיף איהם אוּן אױף זיין בּריעף:

-- שששאַיאַ! דער דאָקטאָר האָט גיט געהייסען.,

דערנאָך געהט אַרױס די רבּיצין:

-- שששאַיאַ! דער דאָקטאָר...

דערנאָך ‏ דער שמש. ער זידט אויך דורך די צעפוילטע
ציוהן }

-- שששאַ.אַ!

(אָהן אַ שוּם דערקלערו:ג, גלאַט אין דער װעלט אַרײן:
ששאַ וי

געהט ר' סענדער אַװעק, מיט פּאַנדדעס בּריצף אין האַנט,
אוּן אין די אַלטע אױגען שטעהען איהם טרעהרען, אין די
אויערען שיפּעט עס איהם. איהם דאַכט זיך, אַז אױף דעם
מורהיהוראהס שװעל האָבּען זיך שלאַננען צוּזאַמענגעקנױלט,
זידען אַלע מיט זי בּייזע צינגער, איהם אָפּצוּשרעקען, ניט
צוּצוּלאָזען צוּם קװאַל פוּן בּרכה און בּטחון..

מערע מיטן קיילעכדיגען בּױיך אונטערן פּאַרטוּך געהט
איהם אַרױס אַקעגען:

-- טאַטע.. נון

-- שששאַ! -- מאַכט דרי סענדער, -- אַלע מאַכען, ששטא,
טאָכטער !... אַלע אין איין קוֹל: שששא.. /

אוּן אויסטהוּענדיג אין שטוּבּ די שבתדיגע קאַפּאָטע רעדט
סענדער, ניט צוּ זיך אַלײן, ניט צוּ מערען:

-- פאַרפאַלצןי. מיעט שוין מוּזען פאַרקויפען די קלאטטע.

3

מערע האָט פּאַװאָליע אַרוּמגעשניטען די צוּנעקלעפּטע
פּאַסען פוּן צייטונג-פּאַפּיר, אַרױסגעשלעפּט די איננעקלעסטע
ווינטער.פענסטערעל, אַרױסגענוּמען די גלעזעלעך מיט עסיג אוּן
די ,פּימפּערלעך" מיט זאַלץ, װאָס זױגען איין די פייבטקייט,
אַרױס:עק:הרט דעם מאָך, אָפּנעקײטעלט אוּן אויפגעמאַכט. ר"
צוויי האַלבּע ראַהמען פוּן זומעריפענסטערעל,

אין סענדערס היזקע האָט זיך גלייך אַרײגעריסען ‏ אַ
שפּילעוודיגער ויעסנע.ווינטעל, אַ צוויטשעריי פוּן װאָראבַללי
טשיקלעך אוּן אַ הירזשען פוּן סענדערס געפּענטעטע. פערר,
װאָס פיטערען זיך דאָ ניט װייט, אױף אַ פּוּסטען פּאַרװאַקסעַי
נעם פּלאַץ בּיי דער אָזערע. |

-- אַחיה! אַ מחיה!-- האָט סענדער מפסיק געװען אי"
מיטען תּהילים-זאָגען אוּן אַ ריב געטאָן זיך די צעכראַשצעטע
בּרוּסט. עס האָט איהם אַ שמעק געטאָן, דעם אָפּנעפאָהרענעם
אַלטען בּאַלעגאָלע, מיט בּרייטע שליאַכען, מיט סאָסנעס, מיט
היי אוּן דיעגעכץ אין די שייגקען..

האָט ער אַרױפגערוקט די מעשענע שפּאַקוּלען אויפן
שטערען אוּן מיט אַ דאַנקבּאַרען שמייכעל אױסגעדרעהט דעם
קאָפּ צוּ מערען, זיין טאָכטער, דאָס האָט זי איהם פאַרשאַפט
אַזאַ פאַרגעניגען. '

-- אַהוּ -- מאַכט ער -- טאָכטערקע..

אוּן איז אינמיטען שטעהן געבליבּען, ווייל צוּזאַמען מיטן
פרעהליכען הירזשען פוּן זיין , שמענדריקען", האָס סענדעף

208

דורכן. געעפענטען פענסטערעל דערהערט א וייטען געזאַננצלצ,
אַ בּאַקאַנטען ניגונדעל פוּן חיה-שרהקע דער משוגענער; און
ט'האָט איהם אַ טיאָכקע געטאָן אין האַרצען, פוּן דער פּראַקטיק
האָט ער גטװאוסט, אַז װאוּ חיהישרהקע -- דאָרטען איז א
צרה, אונטער די פענסטערלעך האָט איהם חיהישרהקע, סוף*
- װוינטער, פּאַזוּנגען די שרפה בּיים נייעם-נגיך, דעם פּריסטאַװט
אָפּגעריסענעם קנאָפּ פוּן אַרבּעל, דאָס אַװעקשיקען דעם אַרעס.
טירטען פּאַנדדען קיין מאָהליו,,, אוּן אױיך דאָס מאָל װעט
זי איהם, מסתּ:א, קיין גוּטס ניט אָנזאָגען, ניט געדאַרפט מפסיק
זיין אינמיטען תּהילים.זאָגען, װוייל אַװױ שטעהט אין די הייליגע
ספרים : ,ווער עס איו מטסיק אינמיטען לערנען אוּן זאָגט: װי
שעהן איז דער בּױם, װי שעהן אין דאָס פעלד! בּרענגט ער
אויף זיך אַ סכּנה,,"

חיה:שרחקעס ניגונדעל איז דערוויילע אָנגעװאַקסען, דער.
געהערט זיך צוּם אָפענעם פענסטערעל. אָנגעהױבּען האָט זי, װײ
אַלעמאָל, אַלעגאָריש, מיט וייטע זכרונות פוּן איהר אַמאָליגען
לעבען, װען זי אין נאָך געװען קלאָר, בַּיי זוּסיע דעם מיל.
כיגען אין שטוּב:

פאַר די קעז און פאַר די פוטער
דאָ, אויבעם דאָ.
פאַר די מאַסלינקע אוּן ברינדושע
דאָ, טאַקע דאָ."

דערנאָך איז שוין געגאַנגען דאָס ניטיגוּטע:

גיטשיינע? תֹאָב איך אַ קוק געטאָן
דאָ, אויכצט דאָ!

פאַר דעם הב און פאַר דער רביצין --
אוּנן צױ פאַנגע יאָהר {

אויס שבּתִים אוּן יוםיטובים

דאָ, טאַקע דאָ וי

-- מערע, דוּ הערסט! -- אין סענדע אױפּגעשפרוּננען

209

אוּן צוגעמאַכט דאָס תהילימל, -- דער רב -- זאָגט זי, אַמּנים.
דער מורהיהוראה -- |

מערע איז בּלאַס געװאָרען, זי האָט געװאַרט אויפן מורתף.
הוראהס בּרכה ניט ועניגער פאַר פּאַנדרען--איהר מאַן,. דערפאַר
האָט זי אַצינד אַרױסנעשטעקט איהר בּאַטיכעלטען קאָפּיהאָר פון
פענסמערעל אוּן גענוּמען מאַניען חיה-שרהקען צוּם שטוּב:

-- חיה-שרהקע, חיה-שרהקט, נאַדיר אַ קאָפּיקע!

חיה-שרהקע די משוגענע איז גלייך צוּגעלאָפען מיט איהר
אייבּינען בּרוּדנעם פּעקעלע אין האַנט אוּן מיט איתר פאֲרי
שטאַרטער לאַכעדיגקײט אַרוּם די פאַרקנייטשטע אױיגלעך,

-- װאוּ האַלטסטוּ דיין געלט! -- האָט זי מערע אַ פרענ"
געטאָן פוּן הינטען אַרוּם, | |

-- כע--כע, כ'ווייס ניט! -- האָט זיך חיה-שרהקע צע'
לאַכט אוּן גענוּמען זוּכען אָרוּם זיך, טאַפּען די בּאָרװעטע פיס.
און װאָס מעהר זי האָט געזוכט, אַלץ מעהר פאַרזאָרגט אי
איהר משוּגענער פַּנים געװאָרען, אַלץ מעהר זיינען אַרױסגע-
פּאָהרען איהרע גראָבע חיהיליפּען.

-- אָט האָסטוּ דאָך דיין פּעלעלע אין האַנט! -- מאַכט
צוּ איה מערע גוכמוטיג אוּן דעולאַנגט איהר אַ גראָשען,. --
שטופ אַריין אין פּעקעלע, חיה:שרהקע!

-- אין פּעקעלע, אין פּעקעלע, אין פּעקעלע! -- האָט
זיך חיה:שרהקע דערפרעהט, װי איינע, װאָס האָט צוריקגעמונען
איהר פּאַרלאָרענעם אוצר,

-- אוּן װאָס איז עפּעס דאָרטען,, בַּיים רבז - גיט ‏
מערע האַסטיג אַ פרעג,

חיה.שרהקעס צעשטרויטער פּנים װערט גלייך געשפּאַנט,
אין איהרע משוגענע אויגען צינדט זיך אָן אַ כיטרער פייערעל,
די לאַכעדיגע קנייטשעלעך צעוויגען זיך און צעשטראַהלען זיך,
אוּן פוּן האַלו רייסט זיך איהר אַ מטורפדיגער כאַיכאַ און כ"
כי,.. ס'הייסט; װילסט בּיי מיר עפּעס דערגעהן? װעסט בי
מיר גאָרניט דערגעהן !,, אוּן אָפּרוקענדיג זיך פוּן פענסטערפֿ,

-+

1

אויף הינטען,, בּיזקעל מיטען גאַס, הויבּט זי אָן ווידער צוּ ציהען
איהר נודגעם ניגונדעל:

גיטשייגע* האָבּ איך אַ קוק געטאָן
זאָ, אויכעט דאָ

פאַר דעם רב אוּן פאַר דער רביצין
אוּנז צו לאַנגע יאָהר יי

-- דעולאַנגט מיר די שטיװעל!.--איז טענדער נאָך אוּם.
דוהיגער געװאָרען. -- כיװעל לויפען,., ס'איז ניט קיין גלאַטע
מטשה,

4

קיין גלאַטע מעשה איז עס בַּאמת ניט געוען. װאָרים,
אַז סענדער אין צוּגעלאָפען צוּם מורהיהוראהס שטוּפף, איז שוין
דײ גאַס געװען שװאַרץ פוּן מענשען.. ער האָט שוין מעהר
ניט פאַנאַנדערגעפרעגט; ער האָט זיך נאָר געשטופּט,

-- וואוּהין שטוּפּט איהר זיך, ר' איךד?

-- צוּם מורה:הוראה, אידען.,. לאָזט מיך!

-- ער גוססט,,,

-- לאָזט מיך, אידען! לאָזט מיך!

-- לאָזט איהם, לאָזט איהם! פססס.. אַ קלייניגקייט.
לאָזט איהם!. |

מען האָט איהם געשטוּרכעט אוּן געשטױיסען, נאָר איינ.
ציגע אידען, װאָס האָבּען גוּט געקענט איהם אוּן דעם אוּמ.
גליק זיינעם מיטן איידעם, האָבּען איהם געהאָלפען דוּרכצן.
שטופען זיך ;

-- לאָזט איהם !... אַ בּיטעו האַרץ,

ר' סענדער האָט אַלײין ניט געװאוּסט מיט וועמענס כּוֹח
ער האָט זיך דוּרכגעשלאָגען בּיזקעל טהיר, דערנאָך אימערן
שװעל, אַפּנים, מיטן כּוח פון פאַרגעטערונג אוּן טיעפען צער.

211

װי די הרי.חושך האָבּען זיך איהם אַקעגען געשטעלט: דער
. גבּאי, דעם רבּינס שטוּבּ-מענשען... ער װייסט נאָר, אַז ער האָס
פּלוצלינג דערזעהן פאַר זיך אַ היכע װעקסענע ליכט אין אֶן.
ערדענעם טאָפּ, דעם שמש פוּן חברה-לויה מיט אַ פּוכיגער פע'
דערעל אין האַנט און דעם מורה.הוראהס אינגעפאַלען געױכט,
געלבּיגרוי,, װי מיט ערד געמישט; פּאַרשאַרטע זילבּערנע בּרעמען
אונטער דער יאַרמעלקע, פאַרוואוּנדערטע בּרעמען,,, איינגעזונקענע
פאַרמאַכטע אויגען, אוּן די לעפּלעך איבּער זיי זיינען טונקעלי
בּלוֹי... דעם מורהיהוראהס עלטערען זוּהן מענדלען, דעם ירש
פון זיין כּסא הרבּנות, װאָס האָט ערשט דאָ ניט לאַנג בּאַקוּמען
סמיכה אין ליוּבּאַװיטש.., די רבּיצין...

ר' סענדער, דער ,געבּריכיגער" בּאַלעגאָלע, מיטן איידצמס
בּריעף פוּן אָסטרףָג אין קעשענע, מיט דעם אוּמגליק פוּן זײן
אייגענער הז אויף די אַלטע פּלײצעס, האָט זיך מיטאַמאָל
דערפיהלט אַזױ קליין, אַזױ נעבּעכדיג אַקעגען דאָס גרויסע גְעַי
| שעהעניש דאָ. ניט אַנדערש, אַז זיין שטלמער צער אוּן זיין

חסידישער אימפּעט האָבּען איהם אַהער אַרײנגעטראָנען. אין
האַרצען האָט איהם פאַרקװעטשט, װי בּײי אַ אידענע פאַרן
װלשן:

-- רבּיניו! -- האָט ער אַ כליפּ געטאָן אוּן אומגערען
געטאָן אַ טראָט צוּם בּעטעל,

-- שששאַ! -- האָט אויף איהם עמיצער גענוּמען זידען
װי אַ שלאַנג. -- עסיהאא ץ!

| = דער גבּאי--הפּנים.

אָבּער סענדערס אָנגעװעהטאָגט האַרץ האָט זיך מֹעֲהר
ניט געקענט איינהאַלטען. |

-- ר... ר... רבּיניוּ! -- האָט ער נאָך שטאַרקער אַ כליפּ
געטאָן אוּן נאָך אַ גרעטערען נראָט געמאַכט צוּם בּעטעל, זיינע
בּאַלענאָלישע שטיװועל האָבּען זיך אַריינגעריסען אין דער הל"
ליגער שטילקייט פוּן דער גסיסה. אוּנטער אַלעמענס פאַראַכטעבַ*
דיגע בּליקען האָט דער בּייטש-שטעקעל אָנגעקלאַסט אויפן פאָר.
שלאָסענעם טויער פוּן רהמים,,.

22

אוּן ס'איז געשצהן אַ נס. אַלע אַרּם זיינען פאַרציטערט
געװזאָרען,. דעם רבּינס אַראָפּנעפאַלענע אױגען-פאַרטוכלעך האָבּען
זיך אױפגעשפּאָלטען, גענוּמען הױיבּען זיך, װי שװערער בּליי, אַ
טאר מאַטע אויגען האָבּען אָנגעקיקט דעם כליפּענדיגען בּאַלע-
לאָלע, אַזױ פרעמד אוּן אָפּװעזענד, פוּן יענער:זייט װעלט, דעף.
קֶעגט איתם, פוּן אָפּגעשטאָרבּענעם גוּף איז איפגעשואומען א
שװאַכער קָול:

-- סציענידעף !

-- געהיצו! -- האָט מען איהם פוּן דער זייט, ניטיפאַר.
נינעריש, אַ שושקע געטאָן, -- נו:..

סענדער האָט װייטער אַ סמאָר געטאָן מיט בּיידע בֹּאַי
לשגאָלישע שטיוועל,

-- שששאַיאַ! -- האָבּען איהם בייז.שיפענדיגע קולות
מתרה געווען,
| אָבּער סענדער האָט שוין מעהר קיינעם ניט געהערט,
ער האָט נאָר געוואוסט, אַז ער שטעהט שין האַרט בּיים פאַר.
שלאָסענעם טויער,, װאָס האָט זיך אצינד קומיקוים געעפעגט
פּאַר איהם, מיט זיין הױכען האַמעטנעם װאוּקס האָט ער זיך
איבערגעבּויגען איכער דעם מורה-הוראהט בּעטעל אוּן צעיקָמערט
זיך, װי אַ אידענע:

-- רירירבּיניו !‏ אויף װעמען? אויף וועמען,,, בֹּה *הויהר,,,

משמעות -- ער האָט געװאָלט זאָגען: ,אױיף ועמען פאַרי
לאָזט איהר אונז" און ניט דערזאָנט,

דעם רבינס האַלבּ-אָפּנעשטאָרבענע אויגען האָבען זיך נאָך
מעהר אויפגעריסען, עפּעס אַזױ מוראדיג פּו1סט אוּן פאַרואוני
דערט האָבּען זי אַצינד געקוּקט. סענדערן האָבּען גלייך דִי
טרעהרען אויסגעטריקענט, ער האָט זיך דערשראָקען פאַר דעם
דאָזיגען קוֹק, קיין טרייסט אין איהם ניט געװען, קין בּרכה,
קיין בטחון, אַן אָפּנרוּגט !..

װי אַ מענש װאָס טרינקט זיך, האָט סענדער אױיסגעצויי
נען דעם האַל, כּדי צו כאָפּען לופט, איהם האָט זיך געדוכט,

213

אַז דער אָפּגרוּנט ציהט איהם, רוּפט איהם: ,קוּם, סענדער!
מיט מיר, סענדער ! מיט מיר צוּזאַמען..*
אַ שטרענגע האַנט האָט סענדערן אָנגענוּמען פאַרן אַרבּעל
אוּן אָפּגעפיהרט פוּן בּעטעל. די שטיװעל, דאַכט זיך, געהען
אוּן די אויגען ציהען זיך אויף צוּריק... אַזױ האָט ער זיך פוּן
שמשל, געלאָזען פיהרען, װי אַ קליין קינד, דוּרך אַלע טהירען,
בּיז איבּערן שוועל,,. | |
ווייטער אַ שטוּפּעניש, אַ שטורכעניש. ניט.פאַרגינערישע
אויגען פוּן ניט-צוּגעלאָזענע, בּכּבודיגע חסידים, נאָר אַצינד האָט
זיך שוין סענדער מעהר ניט געשטופּט מיט די עלענבויגענס,
צוליבּ װאָס! דער לעצטער אָנהאַלט האָט זיך צעבּואָכען, די
לעצטע הילף איז פאַרשװאוּנדען,. דעם רבּינס האַלבּגעשטאָרבּענע
אויגען האָבּען געשװעבּט פאַר איהם, פאַרװאָס האָבּען זיי אַזױ
פינסטער געקוּקט אויף איהם ?... ,סענדער", האָט ער צוּ איהם
געזאָגט, װי פוּן אַ קבר אַרױס. ,סענדער!" אוּן מעהר גאָרניט.
אויף דער פרייער גאַס האָט איהם שוין אָפּגעװאַרט חיהי
שרהקע די משוּגענע. די פאַרשװאוּמענע אויגלעך' איהרע האָבּען
זיך געװאָרפען אין אַ כיטרען געלעכטערעל און אין אַ נעץ פון
קנייטשעלעך, װי אַ מיאוּסע מחותּנתטע װאָס װאַרט אָפּ די כַּלת
ווען זי געהט פוּן מקוה אוּן װינשעװעט איהר צוּ, אַזױי האָט
איהם חיהישרהקע צוּגעזוּנגען, אָנגעהױבּען האָט זיך מיט די
בּענקעניש פוּן איהר אַמאָליגען לעבּען, קלאָרערהײיט,. מיס זוסיע
דעם מילכיגען :
פאַר די מאַסלינקע אוּן צרינדזע
דאָ, אויכעט דאָ! |
אוּן פאַרענדיגט האָט זי מיט אַ משוּגענעם אָנזאָג:
ניטשײנע* האָב איך אַ קוק געטאָן
דאָ, אויכעט דאָ!
טאַר דעם רב און פאַר ר' סענדערן -
אונז צו לאַנגע יאָהר !יי
אויס שבּתים אוּן יוס"טובים
דאָ, מאַקְצ זאָ.

214

אין פרעמדען שפּאַן

4

זינט דער אַלטער מורא.הוראה איז געשטאָרבּען, איז די
כמאַרע איבּער סענדערס הויז נאָך געדיכטער געװאָרען, סענדער
האָט בּאַשײנפּערליך געועהן, אַז דער מזל האָט זיך אָפּגעטאָן
מוּן איהם,

פאַרשטאָפּט איז געװאָרען דער קואֵל פוּן בּרכה, אויסגע.
לאָשען די הױיכע הבדלה.ליכט, װעלכע האָט איהם שטענדיג
געלויכטען, מיט טרייסט אוּן מיט שפע, אַ פולע ואָך.

פאַרשאָטען מיט ערד זענען די ליפען, װאָס האָבּען
שטענדיג געבּענשט } פאַרפּלאָנטערט אין תּכריכים איז די איידעלע
האַנט, װאָס האָט אַרײינגעפיהרט, אין זיין האַלבּיאײנגעפאַלענער
הייזקע, נחיפּאַנדרען מיט זיין פרישער גבוּרה, צוּ זיין איהם אַ
שטיץ אוּן אַ זייל אויף די עלטערע יאָהרען

אויף דעם מורא.הוראהס פאָטער.שטוּהל האָט מען אַפילוּ
אַוזעקגעזעצט זיין יורש, מענדלען. נאָר סענדער האָט צוּ אָט
דעם מענדלען קיין צוּטרוי ניט,

סענדער געדענקט נאָך זעהר גוט, װי מענדע?, דער נייער
מוראיהוראה, פלעגט קריכען צוּ איהם אין װאָגען, פלענט רייסען
סטרונעס פוּן די פערדישע עקען,. אָט דאָ נים לאַנג, דאַכט
זיך, איז עס געװען!,, ער האָט אַפילוּ גִיט איינמאָל אָנגעפּאַטשט
מענדלען איבּערן קורצען הינטען, אױף די אױסגעריבּענע

215

מייטקעס, אוּן מיטאַמאָל גאָר אין אָט דער זעלפער מענדעלי
מיטן געפּאַטשטען גצזעס, געבּליבּען זיצען אױף דעם טאַטענס
כּסא.הרבּנות !.

היינט די צורה אַליין! קיין הדרת.פּנים איז בּײי מענדלען
ניטאָ: די הויכע אײידעלע װאוקס פון זיין טאַטען, עליויהשלום,
די לאַנגע בּאָרד, די רוהיגע אויגען, די שמאָלע האַנט, װאָם
רוּקט זיך אַרױס פון דער זומערדיגער ציצענער קאַפּאָטצ מיט
די טערקישע קווייטטן, וי אַן איינגעדאַרטע בּלוּם -- קיין זכר איז
דערפון גיט געבּליבּען! אױסגעװאַקסען אין מענדעל אַ קליינינ.
קער, מיט אַ גרױטען קאָפּ, מיט אַן איינגעבּױגענעם רוּקען אין
די אוּמרוהיגע בּולטע אױגען איז ניטאָ קײן זיכערקייט. אוּן
טהוט מענדעל אָן דעם טאַטענס איבּערגעניצעװועטע סיבעלנע
שטריימעל, זעהט ער אין איהר אויס, װי אַ פייג אוּנטער אָ
ידעכעלע. ער פיהלט עס, אפּנים, אַליין, אוּן קען די עלטערע
בּכּבודיגע חסידים גלייך אין די אויגען ניט קוּקען

אױסער דעם, אין די בּחורשע יאָהרען, אִיז אָט דער
מענדעל געװען געכאַפּט אויף דער מעשה, אױף לײיעוען לשחװי
קדשדיגע ביכלעך, זיינע בּרידער װעלכע זענען זיך צעפאָהרען
אין די גרויסע שטעדט. זענען גלאָט אַפּיקורסים, היינט װי אַזו
זאָל ר' סענדער אין איהם גלױבּען?

מענדלצס משפחה.לעבען איז אױך ניט פוּן די גליקליכע.
זיין ווייב האָט שטענדיג לעבער.פלעקען אויפן פּנים אוּן אין אַ
מרה-שחורהניצע, דאָס מיידעלע זיינע, װען זי װערט אין פעס,
טאַ'ט זי אַנידער אױף דער עוד און צאַפּעלט און שלאָגט מיט
הענטלעך אוּן פיסלעך אוּן די ראָפּע שלאָגט איהר פוּן מיילבעל,
וי בּיי אַ , געפֿאַליגער", אוּן בּיי זיין עלטערען אינגעלצ װאַקסט
אַ הויקער אויף דער רעכטער לאָכּעטקע, אָנגעהױבּען האָט ויך
דאָס פוּן אַן אָנװאַקס; אַזױ גרויס װי אַ ניסעל. און אַצינד א"
יעס שוין, נעבּאַך, אַװי גריס װי אַ האַלבּע הלה,. ער געהט
מיט. אַ זייטעל אוּן די חדר-אינגלעך קרימען איהם איבּער, די
ייוּנגע רבּיצין פאָהיט מיט איהם אום, פאַרשװאַרצטערהײך, א
דאָקטוירים, אוּן מענדעל זיפצט, ציהס אַ האָר פון דער קיילעכ.

2160

דיגער. שװאַרצער בּערדעל אוּן שאָקעלט זיך איבּער אַ ספֿר, חל

אַ קרום בּױמדעל איןז זיין לעבּען אַרױסגעװאַקסען פוּן די
| לבּנישע, אַלטע װאָרצלען ; װי אַ קרוּמער נוּס-בּוים איבּערן קבר
| פוּן זיין גרויכען טאַטען, אַ מענש קען זיך אַליין ניט העלפעף

| היונט וו" אַזױ זאָל ער העלמען אַ נדערע?

די איינציגע זאַך, װאָס גיט נאָך מענדעלען צו אַ גנ
הימניסמולע ווערדע, איז דער עתּזנרוּ" פוּן קריאת:שמע.,, בּשעת
מענדע? דאַװענט אוּן דעוגעהט אין קריאתישמע צוּ ,למען

- חזכּרו",, קווצטשט ער דעם ,זין* מיט אֲלְעַ פּאָדערשטע, צייהן

אי

-- למען תַּזזזזזכּרוּ! תּזזדוי.,
פּונקט װי ער װאָלט געשלייפט אַ צעראַצטען שטאָלענעם
מעסער אָן אַ נייעם שאַרמשטיין, שפּיציגע זאַמד-שטײינדלעך, דאַכט

! זי אוּן פוּנקען שיטען זיך אַרוּם איהם. דער אָטעם געהט איהם.
- גאָרניט אויס :

! תזזוזזכּרו‎ --
קיין שום ליובאַװיטשער חסיד אין דער װעלט איז גיט‎
בה נאָכצומאַכען אַזאַ זעגענדיגען;זידענדיגען, זשוּמענדיגען גזין",‎

| לעדער. פרומער איד גיט אַבּיטעל אַ קװעטש דעם תמִנכּרוּ" אין

- קליאתישמע, אָבּער װי קומט דאָט צוּ פמי:דעלעס שאַרפשטיין!

נאָר צוליעפ איין ,תּזכּרוײ אַלײן קען מען נאָך אינם פרישי

: געבּאַקענעם מורא.הוראה קיין בּטחון ניט האָבּען, נײן; דערצו
איז שוין ר' סענדער אַבּיסעל אַלטיגעבּאַקען..

. אוּן דערוויילע זיצט נחיפאנדרע אין אָסטראָג אוּן צום

ששפּט איז נאָך ויים, פון בּײידע זייטען, סיי מצך דעם פּריסטאה,

ימחישמו זאָל ער װוערען, סיי מצד פּאַנדרען אוּן זיין אַדװאָקאַט --

: האַלט מען אין איין קלייבען עדות, אידישע עדות אוּן געשקע
-עדות, מען זוּכט אויס אויף פּאַנדרען, װאָס אין אַ קאָרט. אַלע

זינד פון זיין אומרותינער בּהורשאַפט בִּיז היינטיגען טאָג, זיין

אַמאָליגען שכּורען, זיין שלאָנען זיך. זיין מאַכען סקאַנדאַלען
אונטער פענסטער פוּן בּאַלעבּאַטים אוּם יומיטוב, דאָס אַרױמ'

שלעפּען צוויי נאַקעטע מענשען בּיים קאַזיאָנעם ראַבּינער אױפן
גאַניק,.. אלץ, װאָס מען האָט געקענט אױסזוכען צוּ פאַרשװאַרצען

217 .

-. זיין נאָמען, איז געװאָרען אויסגעזוכט. אוּן אַ קאַשע װאָט ויך
-פּאַרקאָכט, אַז. גאָט זאָל שומר.ומציל זיין !
| איין קלייניגקייט! מען בּאַשוּלדיגט איהם, פּאַנדדען, אַז
| ער האָט זיך צעיוּשעט, װי זיין שטײגער איז, אוּן געשלאָגען
פּאָליצײ, בּשעת יענע האָט געטאָן איהרע פליכטען אױיף דער
אידישער שרפה, געשלאָגען די סטראַזשניקעס אוּן אױיפגעהויבּען -
אַ האַנט אױף דעם פּריסטאַװ אַלײן, אַ סימן איז -- דער אָמ.
געריסענער קנאָפּ פוּן אַרבּעל,, אַ שעהנער סימן! אַזאַ סימך ‏
שמעקט, זאָגט מען, מיט ,סימבּיר", מיט אַרעסטאַנטסקע. ראָטעט.

סענדער דערצעהלט ניט מערען, װי עס האַלט מיט איהר
מאַן. זי איז דאָך, געלױבּט דער אױיבּערשטטר, אין אַכטען חודש.
זי טאָר זיך צוּפיעל צוּם האַרצען ניט נעמען. ס'קען חסיושלום
יטרעפען אַ סיבּה,., דערצעהלט מען איהר דערפאַר בּאָבּע,מעשיות 4
אָט מאָרגען, איבּערמאָרגטן, אין אַ װאָך אַרוּם װעט פאָניעט ‏
גערעכטיגקייט אַרױסשװימען, וי בּוימעל אויף װאַסער, אוּן פּאַנדרע
וװועט קוּמען אַהיים !.,. סענדעריכע, די מאַמעלע איהרפ, היט
אָפּ מערען אויפן מאַרק, אוּן סענדער -- אין גאַס, פאַר ,נ'טע
שכנים" היט ער זי. טאַטע-מאַמע האָבּען מורא, מען זאָל איהר
ניט אוּנטערטראָגען די ,פּאָטשט", מען זאָל זי ניט איבּער.
שרעקען,., |

אוּן דאָ שטעהען נאָך דריי פערד אויף האָצער. אַמאָל
דער, אַמאָל יענער סוּס מוּן אינגעשפּאַנט װערען אין פײע.
טאָנדעל, כּדי צוּ פיהרען שוּדאַקעס"' צום פּאַרעכאָד, וו
אָננעקוּמענע געסט -- אױף אכסניות. ס'איז נאָך אַ נס, װאָס
פ'אין שוין נאָך.פּסח צייט; בּרויכט מען ניט צוּ שפּאַנען דרי
פערד צוּם שליטען, שלעפּען זיך דרייסיג װיאָרסט קיין אָרשע
אוּן צוריק אוּן איבּערלאָזען די שטוּבּ, אַ גאַגצען מעתילעת, אויף
די צוויי פאַרחשכטע, פאַרהאָרװעטע װייבּער...

אוּן װער עס זאָל העלפען איז ניטאָ. בּאַלעבּאַטים האָבּען
אָטּגעגעבּען יעדערער זיין נדבה פאַר פּאַנדרעס אַדװאָקאַט און
האָבּען זיך בּאַרוּהיגט, אָפּגעטאָן אַ מצוה אוּן אַראָפּ פוּן מאַרק.
די בּאַלענאָלעס אין צעך קלאַפּען מיט די בּייטשישטעקלעך איך

218

טיש אַרין, טוּמלען אוּן האַרמידערן, בּרוּמען װי פון פוסטע
פעסער אַרױס, דערנאָך צעפאָהרען זיי זיך, יעטוועדערער מיט זיין
פערדעל אין זיין זייט,. סענדער װאָלט שױן אַראָפּגענידערט
פוּן זיין בּאַלעגאָלישער ווערדע אין יאַטקע אַרײן, צוּ פּאַנדרעס
געוועזענע חברים, צוּ שמחהלע טוּרערוּ, למשל, אויסגיסען דאָס
האַרץ, אָבּער זינט דער מורא:הוראה איז נפטר געװאָרען געהט
אַלץ קאַפּױר, ואוּ סענדער ריהרט זיך צוּ -- דאָרטען רייסט זיך
אָפּ אַ שטיק אוּן פאַלט אין כֹּףיהקל אַרײן, װאָרים אין אָסטראָג
האָט מען, אַנוּמעלטען, אויך שמחהלע טוּרערוּ אַרײינגעזעצט, אַלץ
פּאַר דער שרפה בּיים נייעם.נגיד,.. |

ס'האָבּען זיך געפונען שטאָדטישע פּױערים, װאָס האָבּען
אַליין געזעהן, מיט די אייגענע אױגען, װי שמחהלע האָט זיך,
נאָך האַלבּע נאַכט, געדדעדט אַהוּם דעם נייעםיננידס שטאַל.
טאַקע אין יענער נאַכט, װען די שטאַל האָט אַפּגעבּרענט. ער
האָט כּלומרשט פאַררויכערט זיין פּיפּקע, שמחהלע, אָנגעשפּאַרט
זיך אָן װינקעל אוּן שוועבּעלעך געריבּען... אוּן וויפיעל דאַרף א
הילצערנע שטאַל, וועלכע אין אָנגעפּראָבקעט מיט שטרוי? איין
אָנגעצוּנדענע שװעבּעלע אַ װאָרף אוּנטער דער אָפּענער קראָקװוע
אוּן פאַרטיג ! געבּרענט האָט די שנאַל, אין אָנהױבּ, טאַקע פון
דאַך-װינקעל צוּם גאַסיצו.,

זי דערצעהלען, די עדות, אַז װי נאָר שמחהלע האָט
זיי דערזעהן, האָט ער אױסגעלאָשען די שװעבעלע און האָט
זיך בּאַהאַלטען, דערנאָך איז ער װידער אַרױס אוּן גענומען
רײיבּען שװעבּעלעך, אָה, זיי האָבּען געטשיקעװעט! זיי קענען
שווערען אויפן צלם,,, אוּן, איידער זיי זענען אָפּנעגאַנגען אַ
האַלבּע גאַס אַראָפּ, האָט שוין פון שטאַל געזעצט אַ רױךיי

-- פאַרװאָס דוקא שמחהלע טוּרערוּן אפשר אַ טעות ?
ס'איז דאָך געווען פינסטער, נאָך האַלבּע נאַכט...

-- ס'איז טאַקע געװען נאָך האַלבּע נאַכט, אָבּצר דער
שניי האָט גוּט געליכטען, אוּן װער קען דאָס ניט דעם קצב
מיט דער בּאַראַשקענעך שפּיציגער היטעל בִּיז איבער די אורערען?
ס'איז שמחהלט, ניט קיין אַנדערפף!

29

אוּן נאָך עטליכע גױעצלען האָבּען זיך אָפּגעזױכט: דער
האָט געהערט. דער האָט געזעהן, דעם האָט זיך געדוּכט. דער
;האָט געהערט, אַז יענער האָט געזעהן, אַ גלוּסטעניש צוּ זאָגען
(צדות אויף אידען האָט אָנגעכאַפּט די נױעשקע שכנים אין
(שטאָדט, װי די תּאוה זייערע נאָך פּסחדיגען ספּירט אוּן גאָך
געפילטע אידישע פיש...

דער שװערער חשד, װאָס איז געהאַנגען איבּער שמחחלען
!האָט זיך נאָך פאַרשטאַרקט, װען די מאָהליװער ,אָבּצטסטװע",
װאָס האָט געזאָלט אױסצאָהלען סטראַכאָװוקע, האָט אַ נעם
געטאָן אויפן צימבּעל דעם נייעם.נגיד שטופ-מענשען: מיכאַלקען
דעם גויעשען משרת אוּן די אידישע דינסטמיידעל,

ס'האָט זיך אַרױסגעװיזען, אַז שמחהלע טורערױ האָט גע.
סטראַשעט בּשעת די ,מוּרקע", ס'הייסט: דעם נייעםיננידס קראַנקע
בּהמה -- האָט זיך אַרױסגעגליטשט פון זײגע קצבישע הענט,
ער האָט בּפירוש געסטואַשעט, אַז די בּהמה װעט שוין קיין
גאַנצע ניט בּלייבּען, אוּן אַלס אַן אױפנאָבּ האָט ער מכפד
געווען מיכאַלקען מיט אַ רעכטען ריב אין זייט אַרין, דױײ
טעג האָט זיך מיכאַלקע פוּן אָרט ניט געקענט ריהרען

-- פאַר װאָס זשע האָט מיכאַלקע בִּיז איצטער געשוינען:
| -- גוּטע מענשען האָבּען אַזױ אַן עצה געגעפען., שמחהלע
דער קצב איז אַ ראַזבּאַיניק. אַלע האָבּען פּאַר איהם מורא...

דער נייער פּריסטאַוו, דער המן, צוּזאַמען מיטן קאָנטראָליאָר
פוּן דער מאָהליווער ,אָבּצעסטװע", האָבּען די אַלע פאַרדאַכטען
גוּט צוּזאַמצנגעשטוּקעװעט: אין אָט, הייסט דאָס, װי שקלאָװער
אידלעך פיהרען זיך אױף! זײער חוצפה, זייער גזלעװאיט!
דער איינער שלאָגט אַ פּראַװאָסלאַװנעם אוּן צינדט אוּנטער
אַ שטאַל אוּן סטראַשעט צוּ דערהרגענען, אױבּ מען װעט
אױטזאָגען... | |
| אוּן דער צווייטער, דעם אונטערצינדערס אַ חבר,
שלאָגט פּאָליצײי אוּן רײסט אָפּ פּאָפּאָנעס!.. זאָל זיך טאַקע
יעהאָ פּרעװאָסכאָדיטעלסטװאַ", דער מאָהליווער גוּבּערנאַטאָר אַרײג.

200

מישען אוּן מעהר ניט צװלאָזען, אַז פּראַװאָסלאַוונע זאָלען אַזױי
פאַרשקלאַפּט װערען בּיי אידען.

אוּן מאָהליװער נאַטשאַלסטװאָ האָט זיך גנאָדיג אַרײינגעי
מישט, אַראָפּגענידערט פוּן דער גובּעונסקער שטאָדט אין
שטעדטעל אַרײן, אוּן אַרעסטירט אױיך שמחהלע טורערו, פּאַנ.
דרעס חבר,

זיצען זיי, נעבעך, בּיידע, די געוועזענע גוּטע בּרידער פון
יאַטקע אוּן פוּן טרונק-בּראָנפען, אוּן װאַרטען אויף זייער משפּט {
יעדערער מיט זיין בּלבּוּל אויפן קאָפּ, אוּן 8 סברה אין, אַז
פּאַנדרע, דער בּאַשיצער פוּנם נייעם:נגיד אוּן פוּן זיין בּהמה,
אין מעהר אין סכנה פאַרשיקט צוּ װערען אױף אַרעסטאַנטסקצ
דאָטעס, װי שמחהלע טוּרערו, דער אוּנטערצינדערא,

יי

אַלס אַ צואָכ צוּ ר' סענדערס צרות אױף די עלטערע.
יאָהרען איז נאָך אָנגעקוּמען פוּן פּאַנדדען אַ בּריעף מיט אַ יללה
איבער דער מורחיהוראהס כּטירה. װעה געשריען! זיין מורהי
הוראה, וועלכפר האָט איהם אויסגעלייזט פוּן פּריזיװו, מיט וועמענס
כח ער אין אַרױס פון יאַטקע. אָט דערזעלבער מורא:הוראה, ‏
וועלכען ער האָט אין מאָהליוו, אױף זיינע אייגענע אָרעמס,
אַרױפּגעטראָגען אין שפּיטאָל צוּ דער אָפּעראַציע, װי מען טראָגט
אַרױף א קליין קינד,,. אוי אוּן וועה. אַצינד ווייסט ער שוין, פּאַנדױע,
אַז ער איז א פאַרפאַלענער,. װאָס איהם אַדװאָקאַט, װען אַד.
װאָקאַט! ער װעט שױן פוּן פאָניעס הענט קיין גאַנצער גיט
אַרױס,,,

אָגגעשויבּען איז דער בּריצף געװען אויף אַ פּאַרשטעלטען
צעקאַליצטשעטען אידישטן-רוּסיש, ווייזט אויס -- דורך אַ צווייטען
אַרעסטאַנט אין אָסטראָג. װאָרים װי קוּמט פּאַנדרע צוּ שריבּען
רוּסיש ?,,. בּיי סענדערען אין שטוּבּ האָט אױך קײינער קיין
גועש ניט געלייענט. האָט דאָס ר' סענדער אַװעקגעטראָגען, מ ט

221

אַ קלאַפּענדיג האַרץ, צוּם נייעם נגיך, דעם נייעםינגידם
בּנאָק, וועלכער געהט אין שטאָדט.שוּל, זאָל אַזױ גוּט זיין או.
איבּערלייענען, |

דעם נייעסינגידס מיטעלסטער זוּהנדעל -- אַ צעלאָזענע
בּריאה מיט אַ פאַרשטאָפּט נעזעל אוּן מיט אַ רימענעם פּאַסעק
אויף די דאַרע לענדען, איבּער דער גרויער שוּליקוּרטקע, האָט
גְראָד געהאַלטען אין רעכטען מיטען טשעפּען זיך מיט זין
אינגסטער שװועסטער, די אינגערע שוועסטער האָט געהאַט אַ צוּנעמט.
מעניש , ציעג", װאָס האָט איהר גענוּמען דעם לעבּער,,, זי איז בּאמת
געווע. אַבּיסעל עהנליך צוּ אַ ציעג מיט איהר אַרױסגערוּקטער שמאָלער
גאָמבּע אוּן מיט די פּערעל-בּאָמבּעלעך אוּן די אויסגעצויגענע בּלאַסע
אויערען, אוּן װען זי געהט אוּן די בּאָמבּעלעך שאָקלען זיך,
איז זי גאָר עהנליך,.. אוּן קייען קייט זי, װאָסיניט.איז, אַ
גאַנצינקען טאָג. אַ מאַנדעל.בּױגעלע, אַ סוּכאַריקעל, אַ דאָס, אַ
יענעס, דער דאָקטאָר האָט איהר געהייסען עפּעס קײען אַלע
פּאָר שעה, כֹּדי זי זאָל זיך ,פּאָפּראַװען", קייט זי אוּן בּאַװעגט
מיט ציגענע העויות די אוּנטערשטע בּלאַסע ליפ אוּן די בּאָמפּעלעך
שאָקלען זיך,

דער שוּל.תּלמיך, איהר געראָטענער בּרוּדער מיטן פאַר.
שטאָפּטען נעזעל, האָט איהר דאָס מאָל אַװעקגעלעגט אַ שטיקעל
,משניות" מיטן אמתן ניגוּן פוּן אַ קלויזניק. ער האָט זיך דערפײ
געצוּפּט די בּלאַסע גאָמבּע זיינע, וי אַ ישיבה-בּחור צוּפּט זיך

דאָס שיטערע בּערדעל, װען ער לערנט, אוּן צוּגעזוּנגען גאָר
מיושבדיג ; |

קאָזי קאָזיגע,
שהלך לגינה
ואכלה פבאָטשװינע,
אָמר רבינא --
מאַי דינא ?

גוטל דפביגצ,
והבה קאָזיג..

|- בְּיים בּחוּרל איז דאָס, דוּרכן שטענדיג.פאַרשטאָפּטען נעזעל.
ארויסגעקומען מיטן ,דלד" אָנשטאָט אַ ענוּן": קאָזי קאָזידע /
שהלך לגידע, ואכלה לבּאָטשוידע,,. אוּן מיט אַ זוּפּ. אין זיך,
אַרײן נאָך יעדען ,דלד". אוּן ס'האָט געזאָלט הײיסען: אַ ציעג
אַ: ציגעלע, װאָס איז אַריין אין גאָרטען, אוּן האָט אויפגעגעסען
די בּאָטשװינע, פרעגט רבינא: װאָס איז דער דין! מ'נעמט אַ
- דובּינע און מען אין מכבּד די , קאָזינע", די ציעג, הייסט דאָס., /
|| די געראָטענע מױיך האָט ניט קלאָר פאַרשטאַנען דעם
טייטש פונם שטיקעל ,משניות". נאָר יעדער גראָם האָט זי
געטראָפען, װי אַ קױל א ן האַרצען. צעפּוּקעט אוּן צעזעצט אי
זי געװאָרען. האָט זי זיך געיאָנט נאָך איהר געראָטענעם בּרוּדער,
דעם בּעלידרשער, מיט אַ טיעפען קאַלאָש אין האַנט, כּדי צוּ
װו.רפען דעם /בּראַטאָק". אין קאָפּ אַרײן, אוּן דערביי האָץ זִי
גאָך געמעקעט. |

-- זע--עה, מאַמע! ער טשע--ע-ע--פעט זיףן /

האָט דער געראָטענער בּחור מורא געקראָגען פאַױן טיעפען
קויטיגען קאַלאָש אוּן צוריק געשריען: |

-- זעה, מאַ:ע, די צי--י--י--עג ! |

בּאַהאַלטען זיך אין קאָכשטוּפּ, הינטערן פּריפּעטשאָק, האָט
זיך דער געראָטענער בּרוּדער דערפיהלט אַ בּיסעל זיכערעף.
אוּן האָט דער געראָטענער שװעסטער אױסגעזנגען אַ גײע
וװואַריאַציע :

אמר רב אחא:

גוטל פּליאַכע

והכה לקאַזאַכע.,
| מעה-ע--צה! -- = ==
אוין מאַמע !

פאַרװאָס עפּעס ,אי מאַמע" אין מיטען דערינען! װיל
דער טיעפער קאַלאָש בּוּן דער שװעסטער הװאָט איהם פארט
דערטאַפּט, דערלאַנגט איהם פּלוצלונג איבּערן קאָפּ אוּן איבּער-
געריסען, אין רעכטען מיטען משניות.,,. און די ,ציעג" אַליין

שטעהט נאָך אַקעגען איהם, איהרע קאָזצ:אויגען שפּאָטען, איתר
אויסגעצויגענע גאָמבּע מעלה-גרהט אַ מאַנדעלבּױגעלע, אוּן איהרש
אוירינגלעך בּנָמבּלען צוּ: / בי

-- אַ--האַ--אַ !

אויף דער דאָזיגער גרױסאַרטיגער סצענע פוּן צאַרטליכקײיט
צװוישען נגידישען בּרוּדער אוּן נגידישער שװעסטער אין גראָר
אָנגעגאַנגען ר' סענדער מיט פּאַנדדעס האַרטען בּריעף.

אין כּעס אױף דער ,ציעג" האָט זיך דאָס געראָטען
בֹּחוּרֹל, מיט סימנים פוּן קויטיגען קאַלאָש אויפן שטערען, לאַבג
געבּריקעט, געבּוּרטשעט, ניט געװאָלט לייענען קיין בּאַלעגאָלישען
בּריעף; בּיז ריקליע, דאָס אידישע דינסטמיידעל מיט איהר גוּט"
האַרץ, אוּן די מאַמע -- די נגידיתטע מיטן זױערען פּנִים, האָבּען
זיך אֲריינגעלעגט אין ענין, אוּן אײנגעבּעטען דעם געראָטען
בּחורל ער זאָל טאָן אַ אידען אַ טובה.

העָט דאָס בּחורל גענוּמען לייענען הברות.װיז, איבער.
געקרימט דעם שלעכטען רוּסיש אוּן געטייטשט מיט משונהדיגע
אידישע װערטער, אוּן די מאַמע און די טאָכטער מיט די בּאָמײ
בּעלעך האָבּען אונטערגעכאַפּט אוּן געהאָלכען טייטשען,

רי' סענדער איז געזעסען אין דער נגידישער קאָכשטוּבּ
אויפן טרפהן בּענקעל, װי אַ בּעטלער, אוּן מיט האַרצקלעמעניש
צוגענומען יעדען װאָרט אוּן יעדען טייטש, וי אַן אָרימאַן --
אַן אָבּגעריבּענע נדבה. די טייטשעןנ: בות האָבּען זיך געקליבעןן
בּיזקעל סוף בּריצף, שװערע אוּן מגוּשמדיגע, װי אַלטע גראָשענס
פון יעקאַטערינאַס צייטען, זייער שװערקייט האָט ער דערפיהלט
אַזשׁ אונטערען גאַרטעל,,, אוּן װען ער האָט זיך אױפגעהױיבּען
אַװעקצוּגעהן מיטן צע;נייטשטען בּריעף אין האַנט, האָט ער שין
קלאָר געשטירט, אַז דער אַלטער, גריזשענדער פעהלער -- דאָט
,געבּריך" -- ציהט אוּן שניידט איהם, וי נאָך יטנעם יוב"
כ5וּר, וװען פייווקע, אוּריס האָט איהם אַ בּריק געטאָן מיטן
פיסעל אויף צוּריק,.. װאָס װעט זיין אַצינד ? װען אַזאַ ינג
וי פּאַנדרע האָט פּאַרלוירען דעם פּטחון, היינט װאָס זאָל טאָן
אַזאַ אַן אלטער, קראַנקער איד װי סענדער אי { |

224

די בּעסטע זאַך װאָלט געװען אויסליגען אַצינד דעם
װעהטאָג, צוּלעגען אַ הייסען קאָמפּרעס אוּן זאָגען תּהילים... פון
דער פּראַקטיק װייסט סענדער, װי דאָס הילט, װי דאָס בֹּאַי
רוהיגט. ‏ אָבּער אויסליגען זיך האָט מען איהם ניט געלאָזע
פאַנדרעס משכּט אין ,אָקרוּזשנאָי סוד" האָט זיך אָנגערוּקְט אַלץ
נאָהענטער, דאָס קוּמט אַ שליה פוּן מאָהליװער אַדװאָקאַט,
אויספרעגען איהם אוּן סטראַשען אַגב, אַז אױבּ מען װעט ניט
סילוּקן דאָס רעשט געלט, װעט ער איבּעררייסען די ,אַרבּים יי
אוּן דאָס שיקט נאָך איהם דער נײער פּריסטאַי, ימחישמר,
סענדער זאָל זיך מטריח זיין אין סטאַן. בּיידע צדדים ציהען
פאַרן צוּנג אוּן ציהען דעם קליאָק פוּן די בּיינער, איין צד,
נדי צוּ פאַרטיידיגען פּאַנדרען, אוּן דער אַנדערער צד -- צוּ
בּאַגראָבּען איהם,

אוּן װאָס נעהענטער עס װערט צוּם משפּט, אַלץ װײטער.
רוּקען זיך אָּ די חשוּבע בּאַלעבּאַטים פוּן ר' סענ-ערען. די
מיילער װוערען שווייגענדיגער, די אויגען -- פאַרשעמטער. סענדער
פיהלט דאָס גוּט אוּן זצהט דאָס זצהר גוּט דורך זיינע מעשענע
שפּאַקוּלען, יעטװעדער דאָט מורא פאַר זיך, האָט פּחד צוּ
שטעקען אַ פינגער אין הײסען טאָפּ. הױבּ זין נאָך אָן מיטן
נייעם פּריסטאַװו} ער זאָל זיך נאָר דערוויסען, װעט ער יעדערען
אַרייננעמען אין ,שפּיעל". אױף גאַנץ שטאָדט װעט ער זיך
אָנזעצען פאַר זיין יונסקען אָפּגעריסענעם קנעפּעל,

די גאַנצע אַחריות פאַר פּאַנדדען זיין איידעם, װאָס דאַרף
געמשפּט װערען, אוּן פאַר מערען זיין טאָכטער, װאָס דאַרף
געלעגען װערען, איז אַזױ געפאַלען אױף סענדערס האַלז אּן
איהם צוּנעדריקט. ער האָט אינגאַנצען אָפּנעל;זען די לייצעס
פוּן זיינע דריי פערד, אוּן אין שטוּבּ האָט זיך שוין געפיהלט
אַ דוחק...
| האָט ער גענוּמען ווּכען אַ לונה איף זיין קליאַטשע,
אויף ,דזשירקעליכען", אוּן ניט געפוּנען. צוּם זומערדיגען יאַריד
מיט די אָנגעפאָהרענע, ניט-שטאָדטישֶע קונים אין נאָך געװען
ווייט. האָט אֹיהם ,קישקע-בּראַנד", זיין קאָנקורענט, געגעבּען אַן

25

עצה ער זאָל דערװיילע אױסבאָרגען זיינע פערד און טיילען די

פרנסה אױף דער העלכט.

זינט ר' סענדער איז אַ בּאַלעגאָלע אױף דער װעלט האָט.

ער קיינמאָל ניט אויסגעליהען זיינע פערד. ,עס ווייסט אַ צדיץ

55

די זעל פוּן זיין בּהמה",. אוּן דער גוּטער בּאַלעגאָלע װייסט.
װי פיעמדע לאַפּעס ציהען אָן די לייצעס, װי כרעמדע בּייטשען.
שמייטען,., אָבּער די נױט האָט געצװאוּנגען -- האָט עף ‏

גענוּמען אױסבּאָר:ען אַמאָל, שמאַרעװאָזען", אַמאָל ,דזשירקעליכצן", .
אָבּער נאָר די עלטערע אין צעך האָט ער זיי אױסגעבּאָרגט. עלטערפ -
בּאַלעגאָלעס כראַבּרען זיך ניט מיטן פייפענדיגען אַרױספאָהר אוּן מיטן.

קנאַקעדיגען אַרײנפאָהר. עלטערע שאַנעװען אַ לעבּעדיגע זאַךיי

נאָר איין , שמענדריקען", אָט דעם דינפיסיגען שטיפעף,.
אָט דעם , איידעמעל אויף הנבּער", װאָס סקאַליעט די פערדישע.

צייהן, װען מען מיסרט איהם, איהם האָט סענדער קיינעם ניט

פּאַרטױױיט, װי אַ בּן.-זלונים האָט איהם סענדער געהאַלטען, זאָל עף.
בּעסעױ עסען אוּמזיסטע היי אוּן ניט געהן אין פרעמדען שפּאַן.

נאָר איינמאָל אין אַ בּייזער שעה נאָכן דאַװונען, האָט זיך.

קושקעיבּראַנד אָנגעזעצט אויף סענדערען, ער איז אַראָפּגעקוּמען .
צוּ סענדערס געלעגער אוּן געבּעטען ער זאָל איהם אױסבּאָרגען.

שמענזריקען, דוקא שמענדריקען. אָט גראָד דער יוּנגער פערדעל

פעהלט איהם, קוּשקען, אין שפּאַן צוּ זיין יונגער קל יאַטשע,.

זי פּאַסען זיך בּיידע. זיי זענען פוּן איין ,מאַשטש" (קאָליר)
זענען זיי. ער, קוּשקע, האָט אױסגעכאַפּט אַ פּאָר גאָר װאַושנע

שוּדאַקעס -- אַ פּריץ מיט אַ פּריצטע, ער מוז זי אָפּפיהרען.
מאָרגען גאַנץ פריה אויף אַ גועשקער חתונה קיין קוּפּיאָל, אויפן.

זשלאָבּינער שליאַך, בּסך-הכּל דרייסיג װיאָרסט אַהין אוּן דרייסיג --
צוּריק, עס פּאַסט איהם ניט, קושקען, צוּ שפּאַנען שװאַרץ.אוּן

װייס אָדער רױט אוּן פּאָפּליאַטע, אַ יוּנגע קליאַטשע מיט אַ /

משא.פערד, װאָס טראָגט פּוּדיגע פּאָדקאָועס אויף די קאָפּיטעס
אוּן האָט קאָלטוּנעװאַטע ,גערד" אױף די בּאַבּקֶעס.. ער קען

קאַליע כאַכען דעם גאַנצען עסק. אַ פּריץ אַן ערל אין דיה
ניט קיין שקלאָװער טאַבּאַקינאָז.. ער ריכט זיך, קוּשקע, אויף .

נצגצע צעהן זילבּערנע רוּבּעל, אויסער עטליכע גריויניקעס אויף
בּראַנפען.,. װאָס אין דאָ װאָס צוּ רעדען! -- כּרנסה אױיף דער
העלפט 1 בּראַנפען -- אויף דער העלפט! האָבּער נעמט ער אױף
אויף זיך..

ר' סענדער האָט אויסגעהערט דעם גאַנצען דרוּש קוּקעבֿ
דיג אין זיין אַלטען תּהילימל אַרֵיין, דערנאָך האָט ער פּאַװאֵי
ליע אַוױפגערוּקט די מעשענע שפּאַקוּלען אויפן שטערען אוּן.
האָט אָנגעקוּקט קוּשקען, דוּרכגענוּמען זיינע לעבּעדיגע אױינען
זיין פּאַרפרעסענעם פּנים, זיין קיילעכדיגע, זאַפּרענדיגע בּערדעל ‏
אַרוּם די רױטע בּאַקֶען, אוּן האָט שטיל אוּן דייטליך אַרוױסגערעדט ‏

-- איך בּאָרג ניט שמענדריקען!.. ,שמאַרעװאָזען", אויב
דוּ װילסט,,,

קושקע:בּרצַנד איז צֶבֹּער ניט פוּן יענע, װאָס לאָזען זיך
אָפּשטופּען מיט אַ װאָרט. בּפרט, װען עס האַלט בּיי פּרנסה, עף.
האָט זעהר גוּט געװאוּסט, אַז מיט פינףירובעלדיגע װאַרפט מע
זיך אַצינד ניט אַרוּם ניי סענדערן אין שטוּבּ. האָט ער זיךף
גיט געפוילט אוּן אַראָפּנעקומען נאָכאַמאָל צוּ סענדערן, נאָך,
מעריב, װען די סענדעריכע קוּמט פוּן מאַרק.. אַזױ אוּן אַז,
ר' סענדער, שפּאַרט זיך ניט איין! גיט צוּ פאַרדינען אַ אידען
אוּן פאַרדינט אַליין! ניט אַלע טאָג מאַכען זיך אַזעלכע גויעשקע
פּריצים, אַ פינגער אין קאַלט װאַסער דאַרפט איהר דערבּיי ניט
אַרײנשטעקען! איך, קוּשקע,. שפּאַן שמענדריקען איין לעבען
איער שטופ אוּן שפּאַן איהם דאָ אױס, אָט אין סענדעריכע אוּן
אָט איז אייער מערע, זאָלען זיי אַלין זאָגען..

-- קוּשקע! -- מאַכט סענדער אוּן קוּקט זיך אום אַבּיסעלע
צעשראָקען אויף זיין אַלטיטשקער -- בּינד מיר ניט קיין זעקעל
האָבּער אוּנטער דער מאָרדע! דיין פערד בּין איך ניט...

אָבּער דאָ אין געשעהן דאָס, װאָס קושקע.בּראַנד, דער
ממזר, האָט לכתּחילה אויסגערעכענט, סענדעריכע האָט זיך אַרײיג.
געמישט מיט איהר מיילעכע? אוּן מיט איהרע פלינקע הענטעלעך;

-- פענדער, גאָט איז מיט דיר! עס געהט צוּ אַ קיגפעט
אָהן עין-הרעט, קיין װיקעלע אין אין שטוּבּ ניטאָ, קיין הוּהן אויף

22

אַ יאיכעל, קיין 7עפעל איינגעמאַכץ אױיף אַ רואה װאָס וועטי
דיין ,תּכשיט* אויסשטעהן אי - שטאַל, אַז אַליין אײינשפּאַנען
קֶענסטוּ ניט...

די ווייבּערישע טענות האָבּען גובר געװוען, סענדעריכפ,
גיט סענדער, האָט שמענדריקען אױסגעבּאָרגט,.,.

אָבּער בשעת קוּשקע אין גאַנץ פריה געקוּמען אינשמאַי
נען דעם , איידעמעל אויף האָבּער", אין זיין נייעם פאַיעטאָן,
האָט זיך סענדער אַרױסגערוּקט פוּן שטופ אוּן אַװעקגעשלעפּט
זיך מיט זיין מיחוּש איבּער די כּוּסטע, נאָך ניט אױפגעאַקערטט,
קרויט.גערטנער, ער האָט זיך געשלעפּט, האַלטענדיג זיך בּיים
גַרטעל, אוּן געזיפצט. געזיפצט האָט ער אױיף דעם, װאָט
פרצמדע האַלטצן זיין איידעם אין אָסטראָג, זיין שטיץ אויף דער
עלטער, פרעמדע לייענען זיינע בּריעף; פרעמדע שפאַנען זיינע
פערד.,. ער אַלײן, דאַכט זיך, שלעפּט אַצינד אַ פרעמדען יאָך,
אין אַ פרעמדען שפּאַן געהט ער און האָט מורא פאַר אַ
פּרעמדער בּייטש,,, אַ ל, בּצן אָפּגעהאָרעװעט ר' סענדער! אַ לעבּען

אָפּגעהאָרעװעט,.,

אין קנעכטשאַפט בּיי מאיר פּענטע
4

אויף מאָרגען פריה, בּשעת קוּשקעיבּראַנד איז אָנגעפּאָהרען
מיט שמענדריקען צוריק פוּן קוּפּיאָל, וואוהין ער האָט אָפּגע'
מיהרט זיינע פפּריצים" -- אין סענדער אינדערה"ם גיט
געװען, |

אַ שליח איז געקוּמען פוּנם מאָהליויער אַדװאָקאַט און
אַרוֹיסגערופען ר' סענדערן צוּ זיך. ער האָט איהם אויסגעפרעגט
וועגען פּאַנדרעס זְכוּת.אָבות, ‏ אויסגעפועגט אוּן פאַרשריבּען, ער
האָט אויך געפרענט: צי איהם, סענדערן, אין גיט בּאַקאַנט, אַז
פֿאַנדדע האָט אַמאָל געראַטעװעט די פּריצטע פון ,הויפעל",
בשעת איהרע פֿערד האָכען פונאַנדערגעטראָגען די קאַרעטע 1.
| = די סענדער האָט גענוּמען בּעקען אוּן מעקען. ער האָט
זיך געשעמט. ער האָט זעהר גוס געװאוּסט, װאָס מען האָט
אַמאָל גערעדט װעגען פּאַנדרען, אַז צװישען איהם אן דער
געראַטעװעטער פּריצטע איז עפּעס ניטיגלאַטיג, אַז פּאַנדרע קלינגט
אָן אַלע פאַרנאַכט אין טױער פוּן הױפעל אוּן דער סטאָראָזש
פֿאַרגײגט זיך פאַר איהם.,
מ,,, יאָ, -- מאַכט סענדער זעהר דערשלאָגען דערפון,
װאָס אַפילוּ פּאַנדדעס בּאַשיצער פּאָרקען זיך אין זיינע אַלטע
וועש -- יאָ., עפּעס האָט ער געהערט זאָגען.. איידער פּאַנדרע
איז גפװאָרען זיין איידעם, -"יי --

,

מאַכט צוּ איהם דעם אַדװאָקאַטט בּאַהעלפער, אַז אַצינר
איז ניט קיין צייט פוּן רײידען האַלבּע װערטער, אַזאַ העלדישי
קייט, װי ראַטעװען אַ פּריצטע, קען פּאַנדרען אין ,אָקרוּזשנאָל
סוד,, שטאַרק צוניץ קוּמען,,, אַזאַ מסירת:נפש!,. אוּן צי וייסט
מען דאָ ניט, אין שטעדטעל, װאוּ איז אַצינד די בּעלידכרטע
אַליין, די פּריצטע, הייסט דאָס!

-- פּוּנװאַנען זאָל ער, סענדער דער בּאַלעגאָלע, ויסען
אַזעלכע זאַכען? װאָס פאַר אַ מחוּתן איז ער מיטן גױעשקען
הויפעל" 1 ער וייסט נאָר, אַז פאָהרען פּאָהרט די פּריצטע
אַראָפּ אין איהר , אימעניע", בּשעת די גרױיסע היצען. און אַ
גאַנץ יאָהר, זאָגט מען, איז זי אין ,פּײטערבּאַרג".,

-- מען מוּז דערגעהן איהר אַדױעס, -- מאַכט דער אִדי
װאָקאַטעל אוּן לעגט צוּזאַמען די. פּאַפּירטן, -- מען מוּז איה שריי
בּען, אױב זי איז דאָ ניטאָ,, זי זאָל בּאַשטעטיגען דורך א
בּריעף, אױבּ זי אָדער איהר קוּטשער קענען ניט אַרױסטרעטען
אַלס עדוּת...

סענדער אין אַװעק דאַװונען אוּן האָט פאַר זיך גצשמ"י
כעלט, ער האָט געזעהן בּאַשײנפּערליך, וי דער אױבּערשטער
בּאַשאַפט די רכואה פאַר דער מכֹּה. פון די אַמאָליגע רכילות
וועגען פּאַנדרצן און דער ניטײונגער פריצטע פוּן הױפעל,
װאַקסט גאָר פאַר איהם אױס אַ ישועה, מיט עטליכע יאָהר
שפּעטער,..

פאַר קוּשקע.בּראַנד איז געווען װי געוואונשען דאָס, װאָס
ר' סענדער איז אינדערהיים ניט געוען, װאָרֹים ,שמענדריקע",
הסענדערס , איידעמעל אויף האָבּער", האָט אויסגעזעהן פאַרמאָרעט,
פוּנקט װי ער אַלײן װאָלט אַ גאַנצע נאַכט געהוּליעט אויף דער
נויצשקער חתונה,., כוּן זיין צוימעל האָט זיך געגאָסען אַ שי
טערע שוים, אוּן אַרוּם די רימענע פּאַסען, בּיים שװעריאָטעמ.
דיגען בּויך, איז געווען וי אָנגעזייפט מיט כּעטע מוּלינעס. זיין
פייכטער רוּקען האָט גערויכערט אינם קיהלען מאַיאָװען פּריה*
|מאָרגען,. זיינע גרויסע שטיפערישע אױגען זיינען געוען אוּמ.
רוהיג, געבּלאָנדזשעט אױף אַלע זייטען אוּן אױף זיין שװאָר"

20

צער פעל, פוּן הינטען, זיינען, אין שמאָלע צלמים, געװען צעי
װאָרפען אַ סך העלערע פּאַסען,, סימנים פוּן בּייטש, קענטיג
געווען, אַז קוּשקע האָט כּלל ניט געשאַנעװעט דעם ציטערדיגען
תכשיט פוּן זיין קאָנקוּרענט.
| סענדעריכע, די קליינינקע בּאַלעגאָלטשיכע, מערעס מאַמע,
איז אַפִילוּ גלייך אַרױסגעלאָפען אַ קוק צוּ טאָן װי שמענדריקע
'זעהט אויס, אָבּער קוּשקע-בּראַנד, דער ממזר, האָט איהר גלייך
דערלאַנגט אַ הױיפען זילבּער: צעהן זילבּערנע האַלבּע רוּבּעלס
'גוץיגעלט, אוּן אַ פּאָר גילדען אַ צוּגאָבּ -- ,אױף בּראַנפעױ,
אַלץ װי ס'איז געווען אָפּנערעדט, דערמיט האָט ער זי אינגאַני.
צען פאַרבּלענדט, װאָרים סענדעריכע האָט שוין לאַנג ניט געי
זעהן אין איהרע אױסגעהאָרעװעטע אַלטע הענטלעך אַזאַ מטבּט,

מיט דער דאָזיגער פאַרבּלענדעניש האָט זיך קושקע בֹּאַי
גוצט, אויף גיך אױסגעשפּאַנט דעם פאַרמאָרעטען ,שמענדריקען",
אוּן אַריינגעפיהרט איהם דוּרכן פירהויז, אין שנאַל אַרײן

ער האָט נאָך קיין צייט ניט געהאַט צוּ פאַרריגלען די
שטאַליטהיר -- דערהערט ער װי מערע רוּפט איהם, פוּן שטוב
אַרױס, ער זאָל אַריינגעהן טוינקען אַ גלאָז טהיי, ער, קוּשקט,
איז דאָך מסתמא אויסגעמאַטערט פוּן װעג.

צוּ טרינקען טהיי בּיי איין טיש מיט אַזאַ הױכער און
ישעהנער װייבּעל, װי מערע איז, אין גאָר ניט פוּן די טאָגיטעני
| ליכע זאַכען, בּשעת פּאַנדדע איז געװען אױף דער פריי, האָט
= מען אַפילוּ אין איהר זט ניט געטאָרט קוקען.. קוּשקע האָט
זיך אַזש בּאַלעקט אוּן אינגאַנצען פאַרגעסען אויפן איזערנעם
ריגע? פוּן שטאַל,

צַּװי איז שמענדריקע געבּליבּען אין דער ניט:וגעשלאָ
סעגער שטאָל אָהן השגחה,

צוּם אומגליק איז ניט װייט פוּן דער שטאַל-טהיר געי
שטאַנען א גרויסער צעבּער אַייזיקאַלטע װאַסער, דאָס האָט סעני
-דעריכע אָנגעגרייט אויף פּאָיען די פערד אוּן געלאָזען שטעהן
'עס זאָל זיך אָנװארימען אין פירהויז, וייל אין יענעם פריה.
פאָרגען האָט נאָך געכאַפּט אַ פרעסטעל מיט אַ זילבערנעם

221

אָנלױף אויף די שינדעלידעכער אוּן מיט אייזישײבּעלעך אין די
בלאָטקעס; װי עס טרעפט, װעןניט.ווען, אין די ערשטע מאַי
טעג אין רייסען. אין אָנגעגרײיטען צעבער זיינען אַרוּמגעשואר:
מען אַ סך אַזעלכע אייז-שטרוּדלעך,. אוּן שמענדריקע האָט פוּן
שטאַל אַרױסגעצױגען זיין אויסגעבּויגענעם שעהנעם האַלז מיטן
קליינעם ראַסאָװען קאָפּ אוּן צוּגעכאַפּט זיך צוּם צעבּער, פריהער
האָט ער געצויגען פּאַװאָליע, מיט אַבּיסעל שרטק, װאַרפענדיג
מיט דערי מאָרדע פאַר קאַלטקײט. דעונאָך -- אלץ שטאַרקער
אוּן דוּרשטיגער, כראָמשקענדיג דעם דינעם אַיין מיט זיינע
שטאַרקע פאָדערשטע צייהן, צעהיצט און בּאַדעקט מיט שים, װײ
ער איז געװען, האָט ער זיך אָנגעזליאָלעט אַ פולען בּױך, 8
סך אַייזיװאַסער אויפן הייסען ניכטערען מאָגען. אוּן ס'איו
איהם בּאַקוּמען װי אַ פליוך פוּן עמער אין אַן אָנגעגליהטער
פֿלאָש...

42

ווען ר' סענדער איז געקומען, נָכן דאַװנען, אהיים צוּם
אָנבּייסען אוּן דערזעהן דעם הויפען זילבּער אױפן טיש, האָט
ער דאָס געלט ניט געצעהלט. קודםיכּל איז ער אַרױס אין
שטאל, געװאָהר.װערען װאָס שמ:נדריקע מאַכט, נאָך אַ גאַנצע
גאַכט טרייבּען איבּערן זשלאָבּינער שליאַך, װעלכער האָט בי
בּאַלעגאָלעס ניט קיין איבּעריג גוטען נאָמען מיט זיין שטייניגי
קייט אוּן מיט זיינע טיעפע גריבּלעך,

אין דער האַלבּיטונקעלקײט פוּן שטאַל, בּיים קרוּםגעשני.
טענעם זאַשיק, האָט סענדער דערועהן זיין תּכשיט, װױ עף
שׂטעהט טרויעריג אוּן פאַרקלערט אוּן קייט ניט. קיין האָבּערל
איז ניט געווען געריהרט.,, טענדער האָט איהם ליעבליך אַ פּאָטש
געטאָן איבּערן האַלז,. שמענדריקעס קאָפּ האָט זיך אַ שאָקעל
געטאָן, װי בּיי אַ קוקלע, אַראָפּ אוּן אַרױיף. ער האָט זיך ניט
אומגעקוקט אױפן בּאַלעבּאָס אוּן װוייטער געבּליבּען שטעהן א

232

פאַרטואַכטער, נאָר אַ פאָדִים שליים איז איהם גערונען פון
מויל, װי בּיי אַן איבּערגעגעסענער קוּה, אוּן זיינע אױערען
האָבּען איהם אַבּיסעל געציטערט,

דאָס האַרץ איז סענדערן איינגעפאַלען, ער איז אַרינגע.
לאָפען צוּריק אין שטובּ מיט קולי קולות:

-- ואוּ אין קושקע ! דער געלער פרעסער װאוּ איז יי

כֹּדי צוּ בּאַרוּהיגען איהם, האָט איהם סענדעריכע צו:ע'
טראָגען דאָס וייפעל זילבּער-געלט : ,נאַ, נאַ! פינף רוּבּעל מיט
! מיגף-אוּן-פערציג קאָפּיקעס !,,."

האָט איהר אָבּער סענדער אַ שטויס געטאָן די האַנט אַזױ,
אַז צטליכע מטבּעות האָבּען זיך צעשאָטען, אײינמאָל פאַר אַלעַי
מאָל, װאוּ איז קושקע! ער האָט אַװעקגעקױלעט שמענדריקען,
דער ממזר !,,

-- װאוּ קושקע, װאָס קוּשקע! דער פערד איז געקוּמען
אי פרישער, אַ געז נטעף פוּן שפּאַן..

אַזױ האָט עדוּת געזאָגט מערע. בּאַשיצט איהר מאַמען אַ
סימן -- קישקע אין אָט.אָ דאָ געזעסען אוּן זיך גאַנץ רוּהיג
געטרונקען אַ גלאָז טהיי מיט קאַנדעל.צוּקֶער,,,

מען לויפט אַרױס אַלע דריי אין פירהויז, מען כאַפּט זיך
צום צעבער, ערשט -- יאָ! דאָס גאַנצע װאַסער מיט די איוי
שײיבּלעך איז אויסגעזליאָקעט, קיין טראָפּען אין ניט געבּליבּען

סענדער האָט זיך געכאַפּט רייסען די רעשטלעך האָר פון
קאָפּ, אַצינד װוייסט ער! אַצינד איז שמענדריקע אַ פאַרפאַלעי
גער. ער איז פון אַ סיבּירע ראַסזע. אָנגעטרוּנקען זיך מיט
קאַלט װאַסער אויפן הייסען מאָגען - איז ער אַ פּאַרפאַלענער.

אין שטיבּ איז געװאָרען אַ כּהלה: , שטאַל-טהיר,,, ריגעל,.
! זואַסער,,. איין,,, קושקע,, " מערע האָט געקרעכצט אוּן סענדע.
|דיכע האָט זיך געפעטען בּיים מאַן:

-- װי גאָט איז דיר ליעבּ, סענדער, דוּ ווייסט דאָך
װאוּ מערע האַלט!., |

אַז די ערשטע בּהלה איז אַריבּער, איז סענדעריכע אַװעק.
געלאָמען מיט איהרע פלינקע פיסעלעך, אױפצווכען בי די

יאַטקעס ר' גרשון-יאָצרע - דעם אידישען. אטעווע... װעטערע"
| גאַר", וי מען רוּפט איהם.

יאָצרע איז געקומען, אַריינגעטאָן מיט זיין שלאַנגישער
ניט.זױיבּערער. הענטעלע אַ הלבנע ליכטעל, װאוּ מען בּאַרצרף,
! אַרײנגענאָסען שמענדריקען אַ פּלאַש צעלאָזענע בּיטערזאַלץ אין
גאָרגעל, אָבּער די בּיטערע פליסיגקייט האָט געװוּנען מעהף
אויף דער ערד װי אין שמענדריקעס פאַרקלעמטען גאָרגעל,
דערנאָך האָט יאָצרע געאָכצעט אוּן געזיפצט אױיף די שװערע
צייטען, אויפן יקרות, גענומען אַ האַלבּען זילבּערנעם קערבּעל
פוּן קוּשקעס פּרנסה, װאָס ער האָט אַרײנגעבּראַכט אין סענדערס
+ שנום צוּזאַמען מיטן אוּמגליק, אוּן איז אװעק, אַװעקגעהענדיג
- האָט ער צוּגעזאָגט קוּמען מאָרגען. מאָרגען װעט ער זעהעף

שמענדריקע אין אַלץ געעט:נען, װי פאַרחלומט,. לעבען
פולען זאַשיק. נאָר די מאָרדע האָט זיך בּיי איהם געשאָקעלט
פּוּנם שטאַרקען בּלוּט.שלאָגען אין די אָנגעדראָלענע אָדערען,-

פאַרנאַכטיצוּ האָט מען בּיי סענדערן אין שטוּב דערהערט
אַ טראַסק הינטער דער בּערװענע-װאַנט. מען לױיפט אַריין אין
שטאָל, ערשט שמענדריקע איז אַנידערגעפאַלען, אוּן פאַלענדש
| שטאַרק אָפּגעקלאַפּט זיך דעם קאָפּ אָן דעם שפּיץ פוּן זאַשיק,
-װאָרים צווישען בּיידע אויערען איז בּיי איהם אױיפגעשכּרוּנגען אַ
. גרויסער בּייל, שמענדריקע איז געלעגען אויס:עצױגען אױף אַ
זייט, מיט אַן אויסגעשטרעקטען האַלז, װאָס איז אַצינד געװען
ווייך אוּן, נאָכגיבּיג, װי אַ טיינ, זיין אױפגעלאָפענער בּױך האָט
| שווער געאָטעמט, די גרויסע אױיגען הנָּבּען זיך געקרימט, װי
פוּן אַ שטעכעדיגער ליכטיגקייט. אוּן די נאָזלעכער -- צװיי
- גרויסע איבּערגעקעהרטע פימפערלעך -- האָבּען געסאָכּעט 8
פערדישע סאָפּעניש אויסגעמישט מיט אַ מין הייזערינען בּלך-
קרעכץ, אוּן אַ היץ האָט פוּן זיי געשלאָגען. אַ דריבּנע ציטערי
ניש איז געלאָפען איבּער זיין גלאַטער, אױסגעכאָליעכער פּעל,
! װי אַ בּייזער װינטעל, פּאַר אַ שטוּרעם, איבּער אַן אַטלאַסליגעף
-פעלד מיט צייטיגע זאַנגען,,, װאָס איז דאָ צִוּ רעדעןז שמע1י
;דריקע איז ,א פאַרבייאיגער". | =

:3

צוּ.מאָרגען האָט מען שמענדריקען געשלאָנען אַן אָדערג
געלאָזען שטראָמען זיין פערדיש בּליט, אין איהם אַבּיסעל גרינפ
גער געװאָרען, ער האָט אונטצרגעצױגען די פאָדערשטע פיס
אוּנטער זיך, אוּן דאָס האָט סענדערן געגעבּען אַ שטיקעל האפ
גוּנג, אַז שמענדריקע װעט נאָך קוּמען צוּ זיך, ער האָט גְצַי
טרונקען אַבּיסעל אָפּנעקאָכטע האָבּער-װאַסער, אָנגענוּמען אַ
שטיקעל צוּקער מיט די ציטערדיגע סאַמעטענע ליפּען, אוּן איז
װידער אַרײנגעפאַלען אין אַ הינהעריפּלעט. אַװױי האָט זיך דאָס
געבּיטען עטליכע טעג נאָכאַנאַנד, דאָס װערט שמענדריקען
בּעסער, דאָס װערט איהם ערגער, אוּן נאָך אַ צעהן טעג קרענ?
קען איז שמענדריקע וייניט.איז אויפגעשטאנען אויף זיינע אויסי
! געמאַגערטע פיס, נאָר ס'אי שון מעהר ניט געװען יענעף
שמענדריקע, אַ טרויעריגער שמענדריקע.שאָטען מיט אױסגעלאָי
שענע אויגען אין דאָס געװען.

ר' סענדער האָט איהם אַרױסגעלאָזט אױיסלופטערען זי
-אויפן פּוסטען גאָרטען און האָט גלייך דערזעהן, אַז זיין געװע"
זענעם , איידעמעל אויף האָבּער" ציהט אױף איין זייט, אַלץ =
אויף רעכטס אוּן אויף רעכטס, אַזױ ציהט אַ לייכטען שיפעלפ,
מיט אַ פאַרדדרעהטען רוּדער, אַרױף שטראָס, װי שטאַרק מען
זאָל ניט אַרבּײיטען מיט די װיאָסלעס, װעט עס אַלץ ציהען
אויף איין זייט, צוּם זייט פון פאַרקלעמטען רוּדער..

אַ מין גלגוּל איזן אַדיין אין שמענדדיקען. דעם בּאַלעבֿאָס
זיינעם האָט ער כּמעט װי ניט דערקענט. סענדער האָט איהם
געפרובט מכבּד זיין מיט אַ שטיקעל צוקער אױף דער פלאַכער
דלאָניע, קיצלען איהם אוּנטערן האַלו, ריידען צוּ איהם, אֲנרוֹי
-פֿען איהם מיט כּלערליי ליעבּליכע נעמען, שמענדריקע אין גי
יבּליבּען קאַלט אוּן טרויעריג, ער האָט נאָר געקרימט אױף סעגי
ידערן מיטן לִיגקען אױמגעלאַשענעם אױג,

25

ר שון.יאָצרע אי נאָך אַמאָל געקוּמען, האָט בּודק געװען
די אויג אויפן פרייען גאָרטצן, בּיים העלען ליכט פון טאָג, אוּן
האָט סענדערן אָנגעואָגט די גוּטע בּשורה, אַז װי עס װײזט
אויס,, האָט שמענדריקע פאַרלאָרען די ראיה אױף איין זייט,
אוּן אין אַ צייט אַרוּם װעט ער, מסתמא, אינגאַנצען בּלינד
ווערען, אויף בּיידע אויגען, יי

צי די פערדישע קדחת, נאָכן קאַלטען טרונק, האָט פון
איהם געמאַכט אַזאַ תל! צי דאָס אַנידערפאַלען אוּן אָפּשלאָגען
זיך מיט דער גאַנצער שווערקייט פון קראַנקען קאָפּ אָן שפּיץ
פוּן זאַשיק 1 אפשר בּיידע זאַכען צואַמען, גרויסע חלוּקיידעות
אין געווען צווישען סענדערן אוּן קוּשקעיבּראַנד אוּן גרשוןײאָצרע,
מיט זידעל-ווערטצר אוּן מיט שוים איף די ליפען, איינער האָט
בּאַשוּלדיגט דעם צווייטען אין שמענדריקעס אוּמגליק, נאָר װאָס
קוּמט אַרױס פוּן די אַלע פּוסטע קריגערײיען! אַז ס'איזן אויס
שׂמענדריקע, אַ סוף מיט שמענדריקען! |

מחמת גרויס געטריישאַפט האָט סענדער ניט געהאַט קיין
האַרץ צוּ פאַרקיפען איהם גלייך אויפן שטעל פאַר עטליכע
רוּבּעל. ער האָט אַלץ געהאָפּט, אַו סװועט זיך עאויסשטעהף,
די גאַנצע פינף.רוּבּעלדיגע פרנסה, װאָס שמענדריקע האָט אַרײני
געבּראַכט. מיט זיין לעצטען פּאָהר קיין קוּפּיאָל אוּן צוּריק,
האָט סענדער אַרײנגעפּאַקט אין בּאַבּסקע אוּן אין בּאַלעגאָלישט.
רפואות, מיט סקיפּעדאַר האָט מען שמענדריקען די ציטערדיגע
פיס געריבּען, מיט כּלערלײי קרייטיכער איהם געפּאָיעט, געקאָכט
האָבּער מיט צוּקער אוּן געקאָרמעט איהם דערמיט, כּדי ער זאָל
זיך , פּאָטּראַװוען", אפילו אַ ,זנאַכער" אַ גויעשקען גערוּפען, ער
זאָל ,אָפּשפּרעכען?,.,. הייל שמענדריקען אוּן הייל די װאַנט!א, ‏
ס'האָט איהם געצויגען אויף איין זייט, אויף רעכטס, אַלץ אױיף
רעכטס,., |

דעם לעצטען פּרוּב האָט סענדער געמאַכט, מיט אַ פּאָר
װאָכען שפּעטער, לעבּען שטוּב אוּן פאַרטאָג, װען קיינער איז
אויף דער גאַס ניטאָ, וען נייגעריגע לויפען ניט אָן אויפן בּיין.
וואוּנדער, ער האָט זיין פאַראומגליקטען , איידעמעל אויף האָבּער"

236

אײינגעשפּאַנט אינם לייכטלן, זוּמערדיגען פאַיעטאָנדעל, אפֿשר
װעט שמענדריקע דערפיהלען דעם כצָּמעט מיט די האָלאָבּליעס
אוּן װעט זיך דערמאָנען װי צוּ געהן אין שכּאַן. אַ טרריעריגער
פּאַרהער איז דאָס געװען!

סענדער האָט בּכּיון געצויגען די לייצעס אױף לינקס.
אוּן שמענדרויקע האָט זיך יעטװעדער מאָל אױסגעדרעהט אוּן
געצויגען אויף רעכטס, אוּן זיין פאַרלאָשענע לינקע אויג האָט
זיך צַזוי משוּנהדיג געקרימט, אַז דאָס װײסעל מיט רטע
אָדערען האָט אינגאַנצען פאַרגאָכען דאָס אױגיעפּעל, ניט מיט
גוּטען ניט מיט בּייזען, אַפילוּ די בּייטש האָט שוין דאָ גאָרניט
געקענט העלכנען,

- שמענדריקע., -- האָט סענדער אַ כליפ געאָן אוּן
אַראָפּ פוּן פאַיענאָנדעל -- װאָס איןז כּוּן דיר געהװאֶועןי*
ער האָט מעהר ניט געװאָלט מוטשען זיין געװעזענעם
תּכשיט, אוּן מיט מיה אוּן מאַטערניש אױסגעשפּאַנט איהם פוּן
די האַלאָבּליעס. פֿאַר די פּאָר װאָכען, װאָס שמענדריקע איז
קראַנק געװאָרען, אין ר' סענדער אַלין צַראָפּ פוּן די כּחות.
דאָס לייבּ איז איהם מאָגער געװאָרען אוּן זיין אַלטער ,פעהי
לער", אוּנטערן גאַרטע?, האָט זיך געלאָזען פיהלען אַ סך שאַרי
פּער. דער ,פערשעל" האָט אידם אַפִילוּ אָנגעזאָגט, ניט איינמאָל
און ניט צװיימאָל, ער זאָל זיך היטען פאַר מאָגער:װערען אוּן
ניט טאָן קיין שװועוע אובּייט, אױבּ ער, סענדער, וױל ניט
מען זאָל איהם מוּזען פּיהרען קיין מאָהליוו אין שפּיטאָל, װאָרים
מאָגער װערען מיט איין מאָל -- איז די גרעסטע סכּנה פאַר
אַ מענשען מיט אַזאַ ,פעהלער", אַ שטאַדקער בּויך, אַזױי האָט
איהם דער פערשעל ערקלערט, איז בּעסער װי צעהן ,בּאָנדעס".
נאָר װאוּ היטען זיך. וען היטען זיך? אַן די גאַנצע שטוּבּ
געהט אוּנטער. שמ;נדריקע געהט אס װי אַ ליכט, אוּן פּאַנַי
דרע, להגדיל, זיצט אין אָסטראָג אוּן װאַרט אױף זיין משפט.

:4

אָפּקויפען שמענדריקען האָט מעהר קיינער ניט געװאָלט.
ניטאָ קיין נאַראָנים אויף שקלאָװער מאַרק. סיידען יאָקע דער
שינדער, פיער רוּבּעל האָט ער פאַרן אינװאַליד געבּאָטען, אוּ.
אַ קאָפּיקע ניט מעהר. נאָר דאָס װאָס די רויהע פעל איז װערט
אוּן אַ רוּבּעל פאַר דער טרחה,

סענד-ריכע האָט שוין כּמעט װי מסכּים געװען. זאָל שױן
נעמען אַ כוף מיט די פערדישע רפוּאות. בּדיליהדל מאַכט זי
דאָך דער קאַליקע! נאָר סענדער האָט זיך אײינגעשפּאַרט: ניין
אוּן ניין! דעם שינדער װעט ער שמענדריקען ניט פאַרקײפצף
אַזױ לאַנג װי ער לעבט. זאָלען דאָס אַנדערע טאָן..

אוּן גאָט האָט געהאָיפען אוּן ס'האָט זיך אָפּנעװכְט גאָו
אַ װאַשנער קונה. מאיר פּענטע איז דאָס געװען /

װער עס איז אַן אַפּיקורס אוּן גלױבּט ניט, אַז אדם
הראשון איז בּאַשאַפען געװאָרען פוּן לייהם, דער זאָל געהן אוּן
זיך בּאַקענען מיט מאיר פּענטע, װעט יענער זעהן, װי אַזױ
דער שאַפער, כביכול, האָט געקנאָטען אַ אידען פוּן אַ שטיק לייהם
אוּן דער ניט.גוּטער האָט איהם איבּערגעשלאָגען אינמיטען,
אַװי איז מאיר געבּליבּען -- האַלבּ-גולם האַלבּיאיד, מיט אַ
טיעפער מגוּשמדיגקייט אין אַלע אברים, אֲפילוּ אינם קוּק כּון
זיינע שטענדיג-װעהטאָגדיגע אויגען, אין יעדער פּאַװעגוּנג פוּן
זיינע פליישיגע ליפּען, מיט פּלאַקסענע שיטערליכע האָר אוּן
באָרד איז פאַרשאָטען דער ליימענער קאָפּ, אוּן רעדען ועדט .
עס מיט פלויזע בּרוּמענדיגע. הברות *) דאָס איבּעריגע. פּאַרשלינגט.
| ער אין זיך אריין בּשצתן רעדען, פּאַרזשליאָקעט מיטן שװערען

שליימיגען צונג פוּן אַן אמתן בּוּפעל. אַזױ, למשל, אַן ער בּעט.
בּיי טריינען זיין װייב, זי זאָל איהם דערלאַנגען װעטשערט,

6 זילגען,

הערט זיך דאָס אָן װי אַ פאַרגרײיזטע טעלעגראַמע מיט פאַרי
קירצטע בּרוּמיגע װערטער ;

-- טריי--ע, ‏ גי--מי--שיי--וועטשע-- אוּן לאַמף. -אָפּיסצן!

פּענסצ איז זיין צוּנעמעניש, אוּן געגעבּען אין עס איהם
געװאָרען דערפאַר, װײיל ער בּאַנוּצט די זעלבּע פּענטע פון
שטריק צוּ דער וייבּ אַזױ װי צוּ זיין פערד, בּשעת מען לאָזט
איהם אַרױס אױף פּאַשע. װאָרים אַ װײיבּעל האָט ער - אַ
בראַנד ניט קיין װײבּעל, ער האָט מיט איהר החתונה געהאָט,
װי אַ האָלצערנער סלופּ מיט אַ קאַץ. ער שטעהט אוּן זי
דדאַפּעט זיך אויף איהם. נאָר, אַז זי צעיאַכמעט זיך אוּן הױבּט
אָן צוּ שילטען אוּן צוּ װאַרפען זיך מיט אָקרישקעס פוּן טעפּלעך --
קען דאָס שוין אַזאַ האָלץ װי מאיר איך ניט פאַרטראָגען ‏
פאַרטרײבּט ער זי אין אַ װינקעל, כאַפּט זי אָן, װי מען כאַפּט
אַ פאַרזינדיגטע קװיטשענדיגע קאַץ, פצרפּענטעט זי מיט אַ
שטריק,,, װאַרפט זי אַרײן אין בּעט אוּן לאָזט זי דאָרטען ליגען
בִּיז זי בּאַרוּהיגט זיך,

-- לי -!-- מאַכט ער צוּ זיין געפּענטעטער אידענע אוּן

באַטראַכט. זי מיט אַ פֹּאָר װעהטאָגדיגע אויגעלעך כוּן אונטעך ליי.
מענע בּרעמען, -- לי --, אוּ--קרי--מי--ניט--אין - עזיק!

דאָס הייסט ,ליג, אוּן קריך מיר ניט אִין היזק וי

-- מאיר פּענטע איז אַ בּאַלעגאָלע. ניט קיין עכטער נאָר אַ

מין סאָרְט אוּנטער.בּאַלעגאָלע, װאָס אין צעך נעמט מען איהם ‏
גיט אָן אוּן װײטער װי די שקלאָווער-בּרעמלעך פּאָררט ער ניט
אַרִױיס. דער כֹּח פוּן זײַן שלימזלדיגען פערדעל. װאָלט אויף דעם
ניט. געקלעקט. אוּן בּאַנוּצען טהוּט מען איהם צו שטאָדטישע
בּאַדערפענישען : אַװעקצוּפיהרען אַ כּעסעל קרויט אין אַ. קעלער,
אָפּפַיִהרען אַהים עטליכע זעק בּוּריקעס פּוּן מאַרק, אַ קוּפע
שפּענער פוּן אַ גאַס, ואוּ אַ נייע הױיז װערט געבּױיט. אין שפּאַך
בי איהם, צווישען די קרוּמע האָלאָבּליעס כוּן זיין פּױערישען
וועגע?. אויף נידעריגע רעדלעך, זיינען שוין איבּערגעועזען כּל.
צרלי פּאַדלעס אוּן פאַרזעהענישען. דאָס װאָס קײן אָרעמעף
-באַלעגאָגאָלע אוּן קיין פּוער פון דאָרף קען שױן. מעהר ניט

געבּרויכען, ניט צוּם װאָגען אוּן ניט צוּם שליטען, גראָד ראָט
איז פאַר מאיר פּענטע אַ סחורה. מעהר װי אַכט קאַרבּען פאַר
אַ ,כערד" האָט ער קינמאָל ניט געצאָהלט, פּשוּט דערפֿאַר,
ווייל אַ גרעסערע נטבּע, װי אַכט רוּבּעל, האָט מאיף קיינמאָל
אין די אויגען ניט געזעהן, האַנדעלט ער איין אַ שטיק ,פּאַדלע*
אוּן ציהט פוּן איהר די חיונה בּין זי פאַלט, לאָזט ער זי אָפֿײ
שינדען און נעמט אָפּ אַ וועלכע פיער רוּבּעל פאַר דער פעל און
נאָך אַ דריי-פיער רוּבּעל בּאָרגט ער אויס, צאָהלט װאָכער צוּן
האַנדעלט איין אַ נײע פּאַדלע. גאַנצע פּעק מיט מעשות דפר,
צעהלט מען וועגען פּענטען אוּן װעגען זיינע אָדלעוס. װעלכע
פּאַרזעהענישען זיינען שױן ניט איבּערגעװען בּיי איהם אין
שפּאַן! הינקעדיגע אוּן טױבּע אוּן בלינדע, מיט אָפּגעהאַקטע:
אויערען, קרעציגע אוּן מיט אױסגעקראָכענע עקען, מאיר פּענטע
אַליין איז ג;װויס געזונטער פאַר זיינע שלימזלדיגע פערד. ער
װאָלט בּעטער גענוּמען די משאות אױיף זיינע אייגענע פּלײצעס,
װי אַ נאָסקע:טרעגער, װאָלט ער זי גיכער צוּגעשטעלט וא
מען בּאַדאַרף. נאָר ער איז פיל אָט דער פּענטע, וי אַ טערק,
צוּ קיין שׁוּם משא װיל ער זיך, מיט זיינע האָלציגע הענט, גיט
צוּריהרען; אויף זיינע לײימענע פּלײצעס װיל ער קין יאָך גיט
נעמען. אוּן ס'אין אַ טעאַטער צוּ קיקען, װי מאיר כּענטע געהט
זייט בּיי זייט מיט זיין קאַליקע אין שפּאַן, דאָס אָרעמע בֹּאַי
שעפעניש שלעפּט מיט די לעצטע כּחות אוּן מאיר געהט נאָך.
הענט אוּן בּייטשישטעקעל פאַרװאָרען אוֹיף הינטע, הי אַ
חשובער בּאַלעבּאָס נאָךְ שלושיסעוּדות, אַזוֹי שפֿאַנט פּענטע נאָך
זיין װעגעל, בּאַטראַכט די װעלט מיט טעמפּע װעהטאָגדיגע אי
געלטך, די ניט-געשמירטע רעדלעך סקריפּעןצוּ, די טרוקענע,
דערהיצטע אַקסען קוויטשען. נאָר, אַז די דאָזיגע קעצישע מויק.
בּלייבּט שטעהן, גיט זיך מאיר אַ כֹּאַפּ פוּן זיין טעמפּער כּאַר"
טראַכטקײט: /

-- ניאָ!-- גיט ער אוּנטער חשק זיין פּאַדלע, -- גע---באָלפ-ײ-
. אַ--דו--גע- !'

דאָס הייסט: געה, כאָלערע, אַז דו געהסטן

20

אוּן טאָמער פאַרעקשנט זיך דאָס קאַליקעיפערדעל און
וּוֹיל וייטער ניט שלעפּען, אין מאיר פּענטע ניט פול, שטעקט
פּאַװאָליע אַריין דעם בּייטש:שטעקעל אין גאַרטעל, נעמט אָן זיין
בּרויט:געבּער פאַרן צוים מיט דער לינקער האַנט אוּן דערלאַנגט
איהם אין דער פערדישער בֹּאַק מיט דער רעכטער, דערנאָך
ייט ער איבּער די הענט, נעמט אָן דעם צױים מיט דער רעכ.
טער האַנט אוּן דערלאַנגט איהם אַ פראַשק מיט דער לינקער.
די צייהגער שיטען זיך דעם אָרעמען פערד פוּן מויל, אָבּער מאיר
איז רוּהיג אוּן געלאַסען, מיט זיינע טעמפּע אױגעלעך זעהט ער
ניט קיין אוּנטערשיד צווישען אינגלעך:שקצים, װאָס וילען אין
חדר ניט געהן אוּן צװישען פּאַדלעס װאָס וילען אין שפּאַן
גיט געהן, אַזױ װי ער זעהט ניט קין שוּם גרויסען אוּנטערשיד
צווישען אַ פערד אוּן צווישען אַ ווייבּ ,װאָס קריכט אין היזק".י

אָט דער דאָזיגער פּענטע האָט דאָס אויסגעדונגען ,שמענ.
דדיקען" פאַר גאַנצע זיבּען קאַרבּען. סענדער אַלײן האָט זיך
אַקעגענגעשטעלט, נאָר סענדעריכע, זיין װײיבּעלע, האָט זיך אױף
איהם אָנגעזעצט, אוּן מערע זיין טראָגעדיגע טאָכטער האָט אוּנ"
טערגעהאָלכען : אַ קינפּעט געהט.,, װיקעלעך... הינער,,,. איינגע.
מאַכץ,,, אוּן דער װייבּערשער צד האָט װײטער מנצח געװען.

שלעפּט נעבּעך שמענדריקע דעך אינװאַליד מאיר פּענטען
לאַסטען, שמענדריקע שלעפּט רעכטס אוּן מאיר פּענטע גלייכט
איהם אויס אויף לינקס, לינקס אוּן רעכטס, רעכטס אוּן לינקס.
עס קוּמט צוּ פייערדיגע פּעטט איבּער די פערדישע אָפּנעמאָ.
גערטע בּאַקען, שמענדריקע נעמט אויף די אויסטטרלישע שװערע
פּעטש שטוּמערהייט, נאָר זיין בּלינדעװאַטע לינקע אױג דרעדט
זיך מיט צער אוּן מיט אַ מאָדנער פאַרװאוּנדערונג. ‏ עס זעהט
אַזױ אויס, ווייל דאָס אויג איז שוין אַצינד אינגאַנצען פאַר.
לאָפען מיט וייסעל אוּן מיט רויטע אָדערען, אַזוי האַמפּערען
זיך מענש אוּן בּהמה בּיז זיי קוּמען אָן צוּם בּאַשטימטען אָרט.

סענדער דערזעהט ועןניט:ווען זיין תּכשיט, זיין געװעי
זענעם איידעמעל אויף האָבּער, װאָס פאַר אַ בּיטערען לעבּען ער
פיהרט, אין װאָס פאַר אַ קנעכטשאַפּט ער איז אַרײנגעפאַלען

241

קראַנקערהייט, אוּן קעהרט אָפּ דעם קאָפּ. אַהים קוּמט ער, נאָך
אַזאַ בּאַגעגע:יש, אַ פינסטערער, אַ שוייגעדיגער, ער עסט ניט ‏
אוּן זאָגט תּהילים, אוּן אינמיטען תּהיליםיזאָגען הױבּט ער איף
אַ פּאָר פינסטערע, פאַרגרעסערטע אויגען דוּרך די אַלטע שפּאַ
קוּלען און װענדעט זיך -- ניט צוּ סענדעריכען, ניט צוּ מערען,
ניט צוּ זיך אַליין;

-- אָט, מ'עט נאָך זעהן,,, ניטאָ װאָס צוּ רעדען!

ער גיט אַ מאַךְ מיטן האַנט אוּן זאָגט ווייטער תּהילים,

ווייסען ניט די שטובּ-מענשען, װאָס ער האָט געװאָלט
זאָגען אוּן פרעגען פונדעסטוועגען ניט איבּער, זיי זעהען װי אַ
גרויסער װעהטאָג שטאַמעלט פוּן סענדערס מױל אַרױס. |
| אין זיין אָנגעבּלוּטיגטען האַרץ האָבּען די װערטער גאָר
אַ בּיטערען טייטש:
|=--- אָט,, מ'עט נאָך זעהן !,., הלואי זאָל איך ליגען זאָגען.
אַזאַ עולה ואָס אין אָפּגעטאָן געװאָרען שמענדריקען װעט אַװי
גלאָט ניט אַריבּערגעהן !יי

אונטערבּאַרג'

4

צווישען שקלאָווער אָזערע אוּן דניעפּער איז דאָ אַ שׁמאָי
לער פּאַס ערד -- אַ גרענעץ צװישען זיי בּיידען, די אָזערע,
וועלכע טראָגט איהר װאַסער פוּן טיעפען װאַלד, שלאָגט.זיך'אָן
אָן ערדענעם גרענעץ אוּן צעגיסט זיך אין איהר גאַנצער בּרייט,
אוּן דער בּלױער דניעפּער פאַרקירעװעט דאָ מיט אַ האַלבּ-קײי
לעכדיגען, שעהנעם בּויג קיין מאָהליוו. אין אַ טיעפער קעסעל.
גרום פלייצט ער דאָ דער פיעליבּאַזוּנגענער דניעפּער, אוּן דער
הויכער זאַמדיגער בּרעג פוּן זיין קעסעליגרוּבּ דערגעהט בּיזקעל
ערדענעם גרענעץ פוּן דער אָזערע. בּשעת אַ גרויסען געויסער,
וויעסנע-צייט, װען די שנייען שמעלצען זיך, װערט די קע'
סעל.גרוּב פוּל, װי אַ בּרוּדנע טייג געהט דער דניעפּער אױף.
עס בּרויזט אוּן עס קראַכט, קריהעס בּרעכען זיך אוּן דרעהען
זיך בּיים פאַרקירעװען מיטן שטראָם, אוּן די אָזערע, איבּער
איהם, װערט שװאַרץ אוּן בּרוגזדיג, די ליימיגע בּעבּעכעס אין
איהר בּויך קעהרען זיך איבּער פוּן פריהלינג.גלוּסטענישען. זי
דייסט זיך צוּם דניעפּער איבּער דעם ערדענעם גרענעץ אוּן קען
זיך ניט דוּרכרייסען.. נאָר שמאָלער װערט דער פּאַס ערד
צװוישען זיי בּיידען, אוּן בּלאָטיג װערט ער פוּן שפּריצען אוּן
| שוים, װאָס שטוּרמען איהם אָן פוּן בּיידע זייטען. פוהרען פּאָהי
לען פאָרזיכטיג אוּן די רויטע קאָפּיכוּסטעס פון דוּרכפּאָהרענדיגע

2432

גוות שפּיגלען זיך אָפּ אין צויי װאַסערען, פון רעכטס און פון
לינקס, ער װאָלט שוין לאַנג דוּרכגעריסען געװאָרען, דער שמֿאָ.
לער פּאַס ערד, פוּן דעם װאַסער.אָנפאַל אוּן פון די קריהעט,
ווען ניט די גרויסע הרעבּליע אינמיטען, ועלכע רעגוּלִירט דעם
צוּכלוּס פוּן דער אָזערע. די הרעבּליע אין בּאַדעקט מיט אַ היל.
צערנעם בּריק פוּן דיקע בּרעטער, אוּן אוּנטער איהם רױישט
דאָס ‏ שװערע װאַסער, װאָס פאַלט, װי אַ רונדיפאַרבּױגטער
שטיקיגלאָז, אין טיעפען טהאָל פוּן דניעפּער. פאַלענדיג צוּשיט זיף
זאָס שטיק גלאָז אין װייטען שטויבּ אוּן שוים און מאַכט אָן
אַ דעש, אַ געפּילדער. דער כּאַס ערד טרייסעלט זיך אוּנטער
די ריטמישע װאַטעריקלעפּ פון דער הרעבּליע. עס דאַכט זיך --
אַ גאַנצער רײיטער.עסקאַדראָן גאַלאָפּירט דאָ גאָר נאָהענט, הוֹני
דערטער פּאָדקעװעס קלאַפּען אוּן יאָגען קײינמאָל ניט אַריבּער,,

אוּנטער דער הרעבּליע כּוּן טיעכען דניעפּער-טהאָל הױבּט
זיך אױף אַ זעקסישטאָקיגע מיהל פוּן בּערװענעס מיט אַ סף
מעהליגע פענסטערלעך. זי קוּקְט מיט גאוה איבּער גאַנץ שקלאָװו,
אוּן אויפן שפּיץ דאַך בּיי איהר דרעהט זיך, אױף אין פיסעל,
אַ מעשענער װינט.האָהן, מאַכט קונצען... זי האָט זיך מיט װאָכ
צוּ גרויסען, די זעקס-שטאָקיגע מיהל! אַזאַ הױכען בּנין, פון
בּלויזע בּערווענעס, אין זעלטען?װאוּ צוּ געפינען אין גאַנץ רייסען,
סיידען די הילצערנע אידישע שוּהל, להבדיל, אױף רישקאַלק,
ניט װײיט פוּן אידישען בּיתיעלמין, איין מייסטער, זאָגט מען
האָט זיי בּיידען געבּויט. קֵיין פּלאָטניק װעט זיך היינטיגע צייטען
אוּנטערגעמען צוּ בּויען אַזױיפיעל שטאָקען פוּן בּלױזען געהילץ,
אױף הילצערנע שטאָלצען, מבינים זאָגען, אַז ס'איז אַ װאוּני
דערליכטר בּנין,

בּשעת אַ גריס געװיסער, װיעסנעיצייט, זיינען די אוֹנ.
טערשטע שטאָקען פון מיהל פאַרגאָסען. די קראַפט פון דעו
הרעבּליע װערט פאַרשלונגען פוּן דעם אויפגעבּרױזטען דניעפּער
בלײיבּען שטעהן די גרױסע װאַכערירעדער מיט די איבּעקנע.
קצהרטע ,שעפלעך". דאַן הױבּט אָן צוּ אַרבּייטען די פּאַראָװע
מאַשין כוּן דער זייט, געהייצט מיט בּעריאָזאָװע שייטען, אַז'

244

דוהצן קיינמאָל ניט די גרויסע מיהלשטיינער מיט די בּרײטע
לעדערנע פּאַסען, עס מאָלט זיך אוּן עס מעהלט זיך אוּן עס
שטויבט זיך, טאָג.איין אוֹּן טאָג-אױס. פוּן די טונקעלע אָפענע
טהירען אוּן טהירלעך, אין דער גרויסער מיהל, קריכען אַרױם /
המעוליגע מענשלעך מיט רטע אָנגעפּודערטע פּנימער אוּן
בערד אוּן מיט רױיטע אוגען, עפּעס מאָדנע נפשות! א װײט.
האָריגע רויט-אױיגיקע ראַסע פוּן ,אַלבּינאָסען", װאָס ואוינען
אין דעם מעהליגען נעפּעל פוּן מיהל,, אַנטקעגען דער זעקס.
שטאָקיגער גרויס פוּן בּנין זעהען זיי אױס, װי קאַרליקלעך,
וי ווייסע מייז אַנטלעגען אַ גרויסען העלפאַנט, קריכען זיי אַרוּם
די דאָזיגע געהיימניספוּלע נפשותלעך, שלעפּען אַרױס פילע װייי
סע זעק מיט מעהל אוּן שלעפען אַהיין שװאַרצע זעק מיט
קערנער, און אַ ווייסער שטױיב באַנלײט זי בּיים אַרויסקריכען
אוּן אַרײנקויכען,,,

הינטער דעם דאָזיגען מיהל שניידט זיך אַרײין דער שליאַך,
וופלכער לױיפט איבערן פּאַס ערך אוּן איבּער דער הרעבליע,
אין אַ ליימיגען באַרג אַרין. כֹּדי צוּ געװינען פּלאַץ האָבּען
זיך מענשען אוּן הייזקעס אַרײנגעגראָבּען אין לייהם, אָפּגע.
שפּאָלטען די קיילעכדיגע גרינקייט פוּן בּאַרג, זיין ליימיגע פלייש
אױפּגעדעקט אוּן געמאַכט פון איהם אַ הױכע רױטע ואַנט,
יי שוּרות פוּן טונקעלע פּאַררענענטע בּערווענע הייזקעס טוּליען
זיך אין איהר רויטליכען שאָטען,

אוּן שעהן אין דאָ דער שפיעל פוּן פאַרבּען זוּמעריצייט,
ווען איבּער דעם רויטען אָפּריט פוּן ליימיגען בּאַרג שטעהען
אָנגעטוּרעמט פייכיגע װוײיסע װאָלקענדלעך, װ" פאַרקיהלטע
עקסבּלאָזיאָנען, ‏ װי פאַרגליװערטע שאָסען פון הימעלשע האַר.
מאַטען, אוּנטער דער פוכיגער וייסקייט פון די װאָלקענדלעך
גאַרטעלט זיך אַ גרינער ראַנד פוּן קוּסטעס. אוּנטער די קוּסטעס -
די פליישיגע רויטקייט פוּן דער הויכער ליימינער װאַנט. אוּן
מיעף אוּנטערן בּאַרג -- אַ העלער קופּערנצר זשאַװער, אַן
אוֹיסגוּס פון העל-גרינעם סאַמענטענעם מאָך איבּער די אַלטע
שינדשל-דעכער, אונטער דעם -- די גלייכמעסיגע גרויקייט פֿון

2453

די הילצערנע הייזקעס מיט פאַרטוכלען פון פרישע סעדלעך אוּן
פריובעס, מיט פּינטעלעך פוּן רױטען מאָהן אין די סעדלען,
איין פרעהליכע פאַרבּ פּרעגט דאָ אויס די צווייטע פאַרבּ, שטרייכט
אוּנטער איהר זאַפטיגקײיט. אוּן דער פּרענ פוּן דער נאָהענטער
אָזערע שטעהטצוּ צוּ קאָמפּאַניע פאַרבען מיט איהר קיהלער
בּלויקייט; שטעהט-צו, חנפעט זיך צוּ זיי אוּן שמייכעלט אונטער..
אוּן אַלץ צוזאַמען הײיסט: דער ,אוּנטערבּאַרג", |
| לויפט אָן דער שליאַך פוּן צװישען צוויי װאַסערען, איבּערן
שמאָלען ערדיפּאַס, איבּער דער הרעבליע, שפּאַרט זיך דורך
צווישען די צוויי שוּרות הייזער פוּן דעם , אוּנטערבּאַרג" שלאָגט
זיך אָפּ אָן װאַלד אוּן פאַרקירעװועט זיך לינקס -- צוּם זשלאָבּינעף
טראַקט --- בּאַרג-אַרױף, אוּן רעכטט -- צוּם פּראַנצאָװקער װאַלד =
בּאַרג-אַראָפּ, וואוהין פּראָסטע יוּנגעלייט געהען זוּמער שפּאַצירען
מיט זייערע כּלות.., | |

וואוינט אינם ,אוּנטערבּאַרג* אַ סאָרט אידען, װאָס איז
האַלבּישטאָדטיש אוּן האַלב-דאָרפיש, מעקלער אוּן ישוּבניק איז
אויסגעמישט אין זייער קליידונג, קרעמער אוּן האָראָפּאַשניק --
אין זייערע פּנימער אוּן אין זייער ריידען. אַ קוּרצע קאַפּאָטע
מיט אַ שפּענצער איבּער דאָרפישע פּלוּדערען, וועלכע זיינען
פאַררוּקט אין פּוּנט-רויטע, ניט.געפּוצטע כאָליאַװעס, פאַרגרעבּטע
פּנימער און איידעלע מידות. האַלבּע פּסוקים אוּן גמראיווערטלעף
שווימען אין אַ זאַפטיגען בּאַלעגאָלישען לשון.. |

זי פאַרמיטלען טאַקע, די דאָזיגע אידען, די דערמער
פוּן הינטער דער ליימענער בּאַרג מיט דער אידישער שטאָדט
אויף יענער זייט הרעבּליע, זיי פּאַרטרעטען זיי בּיידען. זייערע
קינדער לערנען חוּמש מיט רש"י אין גוּטע חדרים אין שטאָדט{
אוּן װען זיי קוּמען פוּן חדר אַהײם לערנען זי זיך אײינשפּאַנען אַ
פערד אוּן אַרוּמגעהן אַרוּם עופות, מיטן גראָבּען פינגער טייטשען
זיי איין אַ בּלאַט גמרא מיט תּוספות, אוּן מיטן זעלבּען פינגער
מאַכען זי גריבּלעך אין די בּייטען פוּן זייערע גערטנער אוּן
פאַרזייען אוגערקעס אוּן קרויט אוּן פאַסאָליעס, העלפען טאַמע.מאַמעו,

כּמעט יעדער איד פון ,אונטערבּאַהג" האָט אַ פערדעל

/ 6

אוּן אַ װעגעל, אַ פּאָר בּהמהס, גענז אוּן היהנער, אַ גערטעל
הינטערן הויז אוּן אַ סעדעל פוּן פאָרענט. אין די סעדלעך װאַק.
סען געלע איריסען, הנעוודיגע מאָהןבּלוּמען, װאָס שטעקען נֵיי.
געריג אַרױס די פּאַרבּיגע פּוסטע קעפּלעך זײיערע פוּן צװישען
די פלעקענעף אוּן קוקען נאָך אַלע פאַרבּיינעהער. דאָ שטפּען
זיך, יאָלדיש אוּן בּאַרימעריש, די פפּאָדסאָלניקעס" אוּן. אױף
זייערע הויכע העלזער זיינען אָנגעהאַנגען גאַנצע טעלער פו5
מיט זוּנען.שיין, אוּנטער זייערע לאַנגע פיס טוליען זיך בּאַשײ.
דען די אַגרעסעןקוּסטעס און עס בּאָמבּלען זיך אַלטמאָדיש די
וויינפּערלעך מיט זייערע לאַנגע רובּינען-אוירינגלעך,

די אידען פון ‏ אוּנטערבּאַרג" זיינען שטיל אוּן געזוּנט,
װי דער װאַלד, װאָס אָטהעמט אױף זײי מיט זיין פּעכיגען
אָטהעם פוּן פראַנצעָװקע?! װי די אָזערע, װאָס שפּיגעלט אין זיך
אָפּ אַ טייל פוּן זייערע הייזער. אוּן די רויטע װאַנט פוּן לייהם.
בּאַרג װאַכט, װי אַ פעסטונג, איבּער זייער לעבּען אוּן אַרבּייט.
דאָס אויסזעהן פוּן אַן אַלטער פעסטונג פאַרשטאַרקען נאָך די
טיעפע שמאָלע לעכער, װאָס געפינען זיך אין אָפּגעשפּאָלטענעם
באַרג, הויך איבּער די הייזער אוּן קוימצנס, שװאַלבּען האָבּען
אױיסגעפּיקעט די דאָזיגע לעכער, ועלכע זעהען אויס װי פאַרי
מאַסקירטע שיס-קוקערס. שקלאָװער שװאַלבּען איז אויך געפעלען
געװאָרען דער ,אוּנטערבּאַרג", װאָס אין אַזױ נאָהענט צוּ די
טראָסטינעס אוּן צוּ דער אָזערע, װאוּ עס מעהרען זיך גאַנצע
װאָלקענס פוּן מוּקען, װאוּ עס װידמען זיך כאַליאַסטרעס פוּן
כּלערליי פלינען, האָבּען זיי דאָ דערפאַר פאַרלייגט זייער קְאָי
לאָניע, געגרינדעס אַ גאַנצע שװאַלבּען.מלוכה אינדערהויך פון
אָפּגעשפּאָלטענעם לײיהסיבּאַרג, אָט איז דער נעסט אוּן אָט זיינען
די מזונות !,., נאָר אָנשטאָט צוּ קלעפּען זייערע בּוֹלטע, קוּנציגע
געסטען אָן די ניט:זיכערע אידישע היזער, האָבּען זֵיי זי
פעסער ‏ איינגענראָבּען הויך-הויך, אין רויטען לייהם פוּן בּאַרג,
און אַזױ טיעף אױסגעפּיקעט זיי -- מיט אַ גאַנצען אָרים קען
מען דעם גרוּנט ניט דערטאַפּען,

שקצים, ‏ ווייסעיחברהגיקעס, נעסטען.טרייסלער, אייעלעך.

241

; רױבּער,, האָבּען שוין ניט איין מאָל געפרובט אַרױפקלעטערען
- מיט סכּנות-נפשות, אַרײנגעשטעקט אין די נעסטען נאַקעטע דינע
-אָרימס בּיזקעל סאַמע פּלײיצע,,. אוּן ניט דערגרוּנטעװעט. אָט
! וי פּראַקטיש עס זיינען די שקלאָװער שװעלבּעלעך פון ,אוני
טערבּאַרג*! . מיט זייער פױגעלשען חוּש האָבען זיי לֹכתּח לה
! געפיהלט אויף װאָס פאַר אַ המצאה אידישע קינדער װעלען
פאַלען אוּן האָבּען זיי איבּערגעכיטרעװעט,

:יי

דאָרט ואוּ עס דערלויפט די לעצטע הייזקע שון ,אוני
/טערבּאַרג* אוּן דער וועג פּאַרנעמט זיך רעכטס, אויף פּראַנצאָװ"
קע, שטעהט אַ בּודקע פון בּרעטער, אין בּוּדקע פאַרקויפט מען
זעלצער.װאַסער.

פאַרמאַטערטע גויים, מיט טאָרבּעס, וועלכע קוּמען זױּמער
אַראָפּ פוּן זשלאָבּינער שליאַך, כאַפען דאָ אַ טרוּנק. אוּן בּשעת
זיי איז קיהל אוּן גוּט אויפן האַרצען, אין אוּנטערבּאַרגער"
אידען אַ סך לייכטער איינצוּהאַנדלען בּיי זיי זייער חזיריהאָר,
זייער פלאַקס, זייערע קוישען אייער,

אוּן שבּת, װען אידען האַנדלען ניט, איז די בּודקע, פוּ:6
דעסטוועגען, אָפען, בּאַלעמעלאָכעס, װעלכע געהען שפּאַצירען
מיט זייערע כּלות אין פּראַנצאָװקער װאָלד, כאַפּען זיך אַרײן.
:אין דער הילצערנער, קיהלער בּוּדקע אוּן טרינקען דאָ זעלצער.
קע אויף בּאָרג, אַ קאָפּיקע אַ גלאָז. אוּמדערװאָכען מאָהנט מען
בּיי זיי אויף, אָבּער נאָר סטאַלע יוּנגעלייט בּאַקוּמען דאָ קרעי
דיט, געהילף.יוּנגען מוּזען דאָ אַרױסטרײסלען מומנע קאָפּיקעט
פון טיכעלע גלייך אין טישיקעסטעל אַרײן... אַ אינגעלע אוּנטער
בר-מצוה שטעהט דערבּיי אוּן גיט אַכטונג, אַ אינגעלע מיט
ממזרישע אויגען, װאָװקע רופט מען איהם, אוּן רעדען רעדט
ער, דער סווליאַק, עפּעס גאָר װוי אַ גרויסער סוֹחר: ,מיין סחורה"י..
אייז קאָסט מיך אַליין טייער",,, ,איך קען אויף בּאָרג ניט געבּען"י..

28

- ער היט, דער ממזרוּק, װי סבּאַדאַרף צו זיין. ער האלט
קאָפּ װעמען ער קען ניט, דעם הײסט ער מוחל זיין און
| אַרײינטרייסלען קודםיכּל די קאָפּיקע אין טיש-קעסטעל, אַנדערש
לאָזט ער נישט קװעטשען די הענטעל פון סיפאָן. ניט װאָװקע,
ניט דער קאָפּיקענער קונה װעט דאָך קיין געלט מיט די בּלױזע
| שבּתדיגע הענט ניט האַלטען,,. אַזױ נאַרט מען אָפּ דעם רבּונוי
שליעולם אין זין שבּתויגען דרימעל אוּן אַלע זינען
צופרידען,

בּשעת פּאַנדרע איז געווען אויף דער פריי אוּן האָט זיך
געהתנט, פלענט ער דאָ שבּת כאַפּען אַ טרונק זעלצערקע,
צעהיצט פוּן געהן, פוּן דער היסער זוּן, פוּן זיין העלישער
ליעכּע צוּ מערען אוּן פוּן זיין שבּתדיגען געווענטענעם גאַרגיטפר,
וועלכער בּרענט אונטער די פּאַוװכעס, פלעגט ער זיך אָפּשטעלען
אין בּוּדקע, איידער פאַרקירעווען קיין פראַנצאָװוקע אויפן שפּאַציך,
איהם האָט װאָװוקע גוּט געקענט, פּאַנדרע איז געװען אַ גוּטער
טרינקער אוּן אַן אָנגעלעגטער קונה אױף בּאָרג.

שפּרייזט פּאַנדרע אַריין אין בּוּדקע, קוים װאָס ער קריכט
דוּרך מיט זיינע בּרייטע פּלייצעס דוּוך דער שמאָלער טהיר, פון
זיין זיבּען.פּודיגען געוויכט אוּן פוּן זיינע טריט גיט זיך די גאַנצע
בּודקע אַ שאָקעל, דִי בּרעטער פוּן דיל קנאַקען אוּנטער זיינע
שבּתדיגע שטיוועל,

זעצט זיך פּאַנדדע אַנידער אויף דעם איינציגען הילצערנעם
באַנק, צעשפּרײט די קני אוּן די לאַקירטע כאָליאַװעס, גיט אַ
זויג די לעצטע שיריים פוּן טשאָלענט פוּן צװישען די געױוּנטע
צייהן אוּן רעדט צוּם צװעלף.יאָהריגען סוחר אַזױ: |
| -- אַ נוּ, װאָװקע! װײז מיר נאָר װאָס דוּ קענסט!
צפען אַקאָרשט אויף דעם שפּוּנט אוּן פּליוכע מיר אָן די אמתע
גלאָן זעלצערקע! סװאָל אַ זעץ טאָן אין נאָז װי פּסחדיגער
כריין,,. מוראַשקעס זאָלען אַװעק אַ קאָזאַצקע איבּער דער צונג,
סט זאָל בורטשען אין בּױיךְ אוּן אין אַלע אברים,

װאָווקע, דער ממזרוק, גיסט אָן פּאַנדדען די טיעססטע

249

גלאָז, אָ הן גלעזערנע צאַצקעס, װאָס אין בּאַשטימט פֿאַר גוטע
קוּנדען אוּן נעמט אין זיך אַרײן מעהר זעלצער-װאַסער, וי די
גראָבּע גלעזער מיט די געחכמהטע דעקען.. שכיל-כיל--ביל*
- כאָרכעלט דער גרויסער קופּערנער סיפאָן, װי אַ געקױלעטער
אינדיק, אוּן צערייצט פּאַנדדעס דוּרשט, נאָר פּאַנדרע האַלט זיף
איין, ער פאַרלענגערט די הנאה, ער רייבּט זיך די לאַפּעס. ער
קיקט נאָך אַ וייליטשקע אױף די װאַסער.פּענכערלעך, װאָס
טאַנצען איבּערן פּלאַך פון פולען גלאָז, װאָס האָפּקען זיך און
שפּריצען אַזױ שטיפעריש אוּן אַפּעטיטליך, דערנאָך ערשט נעמט ער
אָן די גלאָז מיט בּיידע הענט אוּן ציהט אין זיך אַרין די
גאַנצע פליסיגקייט מיט די שפּיצען ליפּען פּונקט אַזױ װי דאָס
- טהוּט ,שמאַרעװאָזײ -- ר' סענדערס געזונטעסטער פערד -- בּשעת ער
איז דוּרשטיג,

אין צוויי-דריי ציה אין די גאַנצע זעלצערקע פּאַרשוואונדען
אין פּאַנדרעס אינערלעכקייטען, כאָטש בּרענענדיגיקאַלט איז דער
טרוּנק, װאָרים , אוּנטערבּאַרגער" אידען זשאַלעװען ניט קיין
אייז אַרוּם אַ סיפאָן, די אָזערע אין נאָהענט צוּם שטוב. און
ווינטער-צייט גרייט מען זיך אָן גאַנצע קעלערען מיט בּלויע
שטיקער געפראָרענס. אוּן פאַרפעהלט אין שטאָדט איין פאַר
- חולאים לויפט מען נאָך איהם צוּם אונטערבּאַרג",
אָבּער מחמת דער שטאַרקער אָנגעקיהלטקײיט פוּן טרונץ
; פיהלט אין איהם ניט פּאַנדדע די ,,שטאַרקײט". די קעלט האָט
דערשטיקט די קיצלענדיגע פּענכערלעך, עס בּייסט ניט גענוג
|אויף דער צונג, עס שלאָגט ניט אֶפּ אין נאָז...

פּאָסמאַקעװעט זיך פּאַנדדע מיט אַן אוּמצוּפרידענער מיגע
פון אַ ,טרינקער", װאָס האָט זיך געריכט אויף ,ניינציגער" אוּן
מען האָט איהם דאָ אונטערגערוקט ,פערציגער" בּראַנפען, דריקט
ער אויס זיין אוּמצוּפרידענהייט אַזױ;

-- אוי, װאָװקע ! ס'איז עפּעס ניט דאָס! ס'איז עפּעס גאָר
ניט דאָס! ואוּ בורטשען, װען בּוּרטשען, װאָס בּוּרטשען 1..
סע הױבּט גאָר ניט אָן צוּ בּוּרטשען,, אַנוּ, גיס מיר אַקאָרשט
אָן נאָך א גלאָ,, אפשר האָבּ איך אַ טעות געהאַט.

כאַפּט זיך צוּ װואָווקע צוּם קופערנעם סיפאָן אין גיסט אָן אַ
צווייטע גלאָז, אוּן פּאַנדדע טרינקט װייטער אויס ביזקעל דעק
אוּן איידער ער האָט נאָך דערזױפּט דעם לעצטען טראָפּען --
שאָקעלט ער שוין מיטן קאָפּ אױף ;ניין", ס'הייסט: אַז ס'איו
נאָך אַלץ ניט דאָס װאָס מען מיינט,,

אָפּנעריסען די ליפּען פוּן גלאָז פּאָסמאַקעװעט ער זיך נאָך
אַמאָל, פּרוּבט אָפּשטױסען דעם גאַז, פּרוּבט אָפּשלוקערצען --
עס שלוּקערצט זיך ניט,

-- פע! -- מאַכט ער -- װאָװֹקע, װאָס אין מיט דיר
היינט געװאָרען 1 דוּ האָסט זיך דאָך מיר אינגאַנצען אױסגצװעבּט}
דאָס איז דאָך אָפּגעקיהלטער !פּאָמינעס", ניט קיין זעלצערקע.
אָפּגעזײעטע לאָקשעןװאַסער איז דאָס, װאָװקע, דוּ הערסט+
ציגענע טרינקעכץ.,, װאוּ האָסטוּ דעם סיפאָן איינגעהאַנדעלטו
בּיי , פלאַקסינען" דעם זעלצצרמאַכער ! טוּ זאָג איהם, דעם אַלטען
אָנזעצער, ער זאָל אַבּיסעל מעהר אוּנטערגעפען... אַבּיסעל מעהר
זענע מעשה,,. װי הייסט דאָס דאָרטען1,, מילא, בּקיצור, פייף
מּיר אָן נאָך אַ גלאָז זעלצערקע! לאָמיך זעהן װאָס דוּ קענסט
אוּן לאָמיך דערפיהלען דאָס האַרץ!.

,3

װאָווקע כאַפּט זיך פֿאַרן קראַן, בּלייבּט שטעהן אוּן גים
אַבּיסעל פאַרשעמט אַ פרעג בּיי פּאַנדרען: אפשר זאָל ער איהם
אין גלאָז אַריינשיטען אַבּיסעל מעהליצוקער װעט עס בּעסער
זידען,,.

| -- מעהליצוקער 1 -- פאַרקרימט זיך פֿאַנדרע, -- װאָס
בּין איך עפּעס אַ מעובּרתע אידענע? װאָס רעדסטוּ נאַריש.
קייטען, װאָװקע? דוּ וייסט װאָס דוּ רעדסט? אױבּ זידען, דאַרף
עס זידען אָהן מעהל-צוקער... דוּ הערסט, װאָװוקע! דיין מעהל.
צוקער גיב אַװעץ דער מאַמען דיינע אױף אַ זיסען קוּגעל.

1

אוּן מיר גיס אָן די אמתע זעלצערקע, אָהן חכמות, װאָװקְט!
קוועטש אַבּיסעל בּעסער דיין פאַרזשאַװערטען סיפאָן! די גאַנצע
מאַכאַרײיקע אין בּױך זאָל זיך איהם דאָרטען איבּערקעדרען.,
קווצטשט װאָווקע, דער ממזר, מיט אַלע כּחות, אוּן דער קיפּערנער

סיפאָן סטאַרעט זיך;: כריפּעט אוּן כאָרכעלט אוּן גאָרגעלט פוּנם
אייז-צעבּער אַרױס, כֹּדי צופרידענצושטעלען פּאַנדרען, דעט
|גרויסען ליבּהאָבּער פוּן זעלצערקע, דעם בּעסטען שבּתדיגען קוּגד
אויף בּאָרג, דעה שעהנסטען מבין.. אָבּער פּאַנדדע בּלייבּט
פאָרט ניט צופרידען, די דריטע גלאָז בּאַפרידיגט איהם אין
גיט. זי דראַפּעט ניט גענוּג אין האַלו, זי שלאָנט ניט
אין די נאָזלעכער,. װישט זיך פּאַנדרע אַרוּם, מעשהישצאָנעל,
מיט זיין צוּזאַמענגעלעגטער נאָזטיכעל, הױבּט זיך אויף אַ בּיסעל
בּרוגזלעך אוּן רעדט צוּ װאָװוקען אַזױ:

-- איז דריי קאָפּיקעס פאַר דריי גלאָז בּין איך דיךר
שולדיג !.,. נאָר געדענק, װאָװקע, מעהר טרינק איך בּײי דיר
קיין זעלצער.װאַסער, מעג איך שטאַרבּען אַ טרונק,,, דוּ הערסט ז
סיידען דוּ װעסט זיך פּאָסטאַרען דעם קוּמענדען שבֹּתא.

מיט אַ פולען בּיךְ קאַלטע װאַסער, איבּערן הייסען
אָפּגעגעסענעם טשאָלענט, . שפּרײזט פּאַנדדע אַרױס פוּן דער
הילצערנער בּוּדקע. דער דיל גיט ווייטער אַ קנאַק אוּן די בּוּדקע
גיט זיך אַ שאָקעל צוּ פּאַנדדען אוּן אַ שאָקעל אויף צוּריק,
פּונקט, װי זי װאָלט איהם אַרױסבּאַגלײט מיט אַ הילצערנעם
,גוּט-שבת", פאַרקערװעט זיך פּאַנדרע צוּם װאַלד, װאוּ חביים
בּאַלעגאָלעס און קצבים װאַרטען שין איף איהם אוּן מאַכט
מיט די פּלײצעס, װי איינער זאָגט: ,נאַ, שלעכט געטראָפען
היינטיגען מאָל",,

גאָר דאָ הױבט אָן די קאַלטע זעלצערקע צוּ אָנװאַרעמען
זיך אין געזוּנטען גוּף, די פּענכערלעך הײבּען אָן צוּ בּרויזען,
גיט פּאנדרען אין נאָז אַ זעץ די ערשטע ,שטאַרקײיט" אויסי
גצמישט מיט דעם טעם פוּן אַרײנגעריבּענעם פעטען קוּנעלף
דרעהט ער אױס דעם שטארקען קאָפ צו דער בודקע און רוסט
פון פולען בּויך אריסן -

252

--- װאָווֹקֶע !

װאָווקעס ממודיש, געשוירן קעפּעל מיט די אָפּגעשטאַנעגע
אויערלעך רוּקט זיך אַרױס פוּן טהירעל,

-- נאַ!., -- שרייט צו איהם פּאַנדרע מיט אַ קוֹל פוּן
אַ מענשען, װאָס געהט איין אויף אַ פּשרה, -- דיין זעלצערקע =
נישקשה! דוּ הערסט ! ניש--ק--שה!

פּאַנדרע אין נאָך ניט דערגאַנגען צוּם אַלטען שייער,
וועלכער שטעהט בּיים זייט פוּן װאַלד.שטעג, ערשט דאָס זעל*.
צער-װאַסער האָט גענומען שפּיעלען אױף ניע סטרוּנעס, עס
זעצט נאָכאַנאַנד, עס בּורטשעט אוּנטערן גאַרטעל, עס שלוקערצט.
זיך,,, אוּן פּאַנדרעס פארגעניגען װאַקסט, פיהלט ער, אַז ער
האָט זיך אוּמזיסט-אומנישט געטשעפעט צו װאָווקען. זיין קצבישי
בּאַלעגאָלישער יושׂר דערלאָוט אֵיהֶם ניט צוּ פאַרשװײגען אַזאַ
אוּמגערעכטיגקייט פוֹן זיין זייס. דרעהט ער זיך אױס צוּ דער
בּוּדקע אוּן שרייט נאָך העכער:

-- װאָװוקע !

װאָווקעס כיטרע קעפּעלע רוּקט זיך אַרױס פון דער היל.
צערנער טהיר.לאָך. זיין וועלפישער אוערעל האָרכט:

--- דיין ז.לצערקע, װאָוקע, -- גווּט! אָבּער גאָר גוּט!
אַן אַנטיק, װאָװקע !,,

בּאַקוּמען דעם צווייטען קאָמפּלימענט רוּקט זיך דאָס קעפע*
לע אַריין צוריק, אוּן פּאַנדרע געהט אָפּ נאָך אַ וועלכענע צעהן
טריט, ערשט דאָ דערפיהלט ער דעם עכטען טעם פוּן אַלע דריי
גלעזער זעלצער-װאַסער, װאָס ער האָט אין זיך אַרײנגענומצ.
עס האָט זיך אין איהם צעצבּולבּעט און צעפלעזעלט. ס'האָט
זיך אין איהם צעשפּיעלט אױיף אַלע כֹּלים, פון אַלע בּאַהעל.
טערלעך אין איהם, פוּן אַלֶע מאָנעןטיפענישען שפּאַױט זיך א
בּרויזענדיגע זיסע שטאַרקײט,. און עס שלאָנט אין נאָז, װי אַ
גוּטער ספּירט. נאָך אַ פֹּאָר טדיט -- און עס אַרבּײטען שוין
אַלע שפּונטען, עס פייפען אַלע פיפלצך אוּן עס שיסען די
ראַקעטען, דער גרינעף װאַלד שטױינט אוּן סאַראָקעס אויפן װעג
דערשרעקען זיך, קען אין זיך פּאַנדרע זיין גרױסע דאַנקבאַר-

253

קייט פאַר אַזאַ גוּטען טרונק אויך ניט איינהאַלטען; דרעהט
ער זיך אוּם אַ דדיטען מאָל אוּן שרייט פוּן דערווייטענס. נאָר
זיין לײבּעןקול רייסט זיך שוין דאָסמאָל איבּער פוּן זיסע
אויסשטויסענישען ; | |

-- איק,,, װאָװקע 1 איק..,

װאָװקעס קעפּעלע שטצקע זיך אַרױס אין טהירעל,

--- אוי,, אוי,. װאָװקע! -- שרייט צוּ איהם פּאַנדרע, --
אַ רוּח,,. איק.,, אין דיין טאַטענס טאַטען אַרײין! דיין זעלצער.
קע -- איק.,. הפלא!! עס צענעמט, װאָװקע! עס גראַנערט!
עס -טערעבענצע-עט ! אָט:אָ נאָך אַמאָל! איייק! אַייאַי, װאָװקע|

1 4

אַזעלכע סצענעס האָט די בּודקע געזעהן כּמעט אַלע שבּת,
סֶך-הכּל -- מיט איין יאָהר פריהער, װען פּאַנדרע אין נאָך גע'
ווען אַ בּחוּר, װען ער האָט זיך נאָך ניט געװען צוגעװאױנט
צוּ סענדעדס פערד אוּן מורא געהאַט צוּצוּטרעטען צוּ מערען,
זי זאָל ניט ,אַ בּריק.טאָן", אוּן אַצינד - :

אַצינד, אָנהויפּ וויעסנעיצייט, עס איז נאָך צוּ פריה צו
טרינקען זעלצער-װאַסער, גויים פוּן שליאַך זיינען ניט דוּרשטיג,
כּאַלמעלאָכעס אוּן געהילףייונגען געהען נאָך ניט שפּאַצירען אין
פראַנצאָװוקער װאַלד, נאָר די בּוּדקע אין ,אונטערבּאַרג" האָט
זיך שוין גענוּמען אויסטשוכען פוּן איהר װינטערדיגען שלאָף,
איהר פאַרשלאָסענער איזערנער פּרענט איבּערן טהיר הענגט
שוין שלאָס-אַראָפּ, בּאַלכסון, װי אַ פאַרחלשטער אָרעם, די היל,
יצערנע טהירעל איז אויפגעמאַכט, װאָװוקעס טאַטע.מאַמע קעהרען
אויס דאָס שפּינװעבּס, װאַרפען אַרױס טויטע פלעדעריהיבּלעך,
װאָס זיינען דערפרוירען געװאָרען שפעט אָסיען-צײיט אוּן ניט
צייט געהאַט צוּ אַנטװיקלען זיך אין בּרוינע אוּן ווייסע ,זוּמער.
פויגעלעך?. שטעהט שון די בּוּרקע אַן אָפעגע און לוּפטערט

4

זיך, זײ גענעצט, דאַכט זיך, אוּן בּענקט נאָך קונים,. צי װעט
אָבּער פּאַנדרע אויך היינטיגען זוּמער קוּמען בּאַזוּכען זי טריג.
קען זיין פּאָרציע זעלצערקע נאָכן טשאָלענט!

מיט עטליכע חדשים צוּריק האָט זי איהם, מיט איהרע
פֿוסטע קוקערלעך, געזעהן אַװעקגעהן, די בּוּדקע. זי האָט איהם
געזצהן אַװעקגעהן אױפן מאָהליװער שליאַך, צװישען צװײ
סטראַזשניקעס, מיט אַנטבּלױוטע שװערדען, אוּן זיגט דאַמאָלט
אין ער נאָך צוריק ניט געקוּמען, צי װעט ער(

אַ בייזע באגעגעניש
4

ראַניעצקע, נאָך אַ געכאַפּטען אוּן געהיפּטען דאַװנען אוּך
פאַר אָנבּײיסען, האָט זיך ר' סענדער גענוּמען קלײבּען צִוּם
אוּנטערבּאַרג", צוּ בּערען -- זאַוװוע דעם מילנערס איידעם, כּוי
איבּערצוגעבּען איהם , דזשירקעליכען* -- די ציטערדיגע קליאַי
טשע זיינע,

װי אַ טאַטע, װאָס אין פאַראָרעמט געװאָרען אוּן פיהרט
אָפּ זיין טאָכטער צוּ װערען אַ דינסט אין דער פרעמד, אַזױ
האָט זיך ר' סענדער געשעמט מיט זיין שטיקעל אַרבּײט, װאָס
ער קלייבּט זיך דאָ אָפּצוטאָן, אױסטערליש און מיאוּס האָט
איהם אויסגעזעהן צוּ פאַרהאַנדלען אינמיטען מיטװאָך אַ טרייע
ברױטגעבּערין, אוּן בּלײיבּען אויף דער עלטער אַ בּאַלעגאָלע אַ
יורד, בּיי איין פערד{ אָהן ,שמ:נדריקען" -- זיין פאַראומ.
גליקטען , איידעמעל אויף האָבּער", אוּן אַצינד -- אָהן פדושיר.
קעליכען".,, דערפאַר האָט ער זיך געפעדערט, געװאָלט אָפּפטרן
דעם עסק װען האַלב שטאָדט שלאָפט נאָך, ווען אַלע קלײטען
זיינען געשלאָסען. זאָלען לייט אוּן בּאַלעגאָלעס פוּן צעך גיט
זעהען, נאָר דער רבּונו-של.עולם און דאָס בּאַגינען:ליכט מעגען
זעהן זיין צער.

אין זיין קליינעם פאַיצטאָנדעל האָט ער געשפּאַנט ,שמאַ-
רעװאָזען" -- זיין שטאַרקסטען פערד, מיט די צעגאָסענע בּרויגעצ

236

אוּן ווייסע פלעקען איבּער דער פעל, דזשירקעליכען אַלין האָט
ער געלאָזען איף שפּעטער. זי קען ער פּשוּט אָנבּינדען אָן
זיץ פוּן בּריטשקע, מיט איין בּלויזען שטריקעל, אוּן זאָל זי
גאָכלױפען,.. אַזױ אַרוּם װעט ער אין עאונטערבּאַרג" נים דאַרי
פען לאַנג עוסטקן זיך מיט איהר. אָפּנעבּוּנדען, אָפּגענוּמען די
ממתּקים און אַװעק פוּן די אויגען אין פרעמדען שטאַל אַרײן!
גענוג װעט זיין צוּ עסען זיך דאָס האַרץ צוליעבּ אַ פערדיכע,--
פּאַנדרע אין בּילכער!

ס'איז טאַקע ניט אַזױ שעהן דושירקעליכע זאָל נאָכלױפֿען
הינטער דער בּריטשקע, װי אױף אַ גױעשקען יאַריד. דערפאַר
אָבּער איז ער, ר' סענדער, נאָכן מסחר, פּטור פוּן איבּערשפֿאַנען
יעדער איבּעריגער אָנציהען די לייצעס אוּן פּאַרװאַרפען דעם
כאָמעט קוּמט איהם אַצינד אָן מיט טעם:טוט. שמענדריקעס
חוֹלאת אוּן זיין טרויעריגער סוף האָט איהם, ר' סענדערען,
אינגאַנצען דערשלאָגען. זיין קאַרק איז אָפּגעמאָגערטער געװאָרען,
זיין געריהרטער, פּעסטיפאַרגאַרטעלטער בּויך איז איהם איינגעי
פּאַלען, אוּן זיין אַלטער פעהלער האָט זיך געלאָזט פיהלען מעתר
וי אַלעמאָל, ניט אַריבּער אַ טאָג אָהן אַ שאַרפען שניידען אין
לייבּ אוּן אָהן הייסע קאָמפּרעסען.

װי שװער ר' סענדער אין אַצינד אויפן קעהר, דאָס האָט
מען געקענט אָנזצהן פוּן זיין פאַיעטאָנדעל גוּפא, וועלכען פּאַנדרע
האָט, פאַר זיין אַרעסט, איבּערגעלאַקירט אויפס ניי, די רעדער
איבּערגעקאָװעט אוּן די מעשענע טײלען אױף די האַלאָבּליעס
געפּוצט,,, פאַרדריפּעט איז אַצינד געװען דאָס פאַיצטאָנדעל
אוּנטער די בּלעכענע פליגלען, איבּער די אָפּגעניצטע רעדער,
איינגעטריקענטע אין פרישע בּלאָטע קריכט אַראָפּ פוּן די ספיצעס
אוּן מישט זיך מיט דעם דיעגעכץ אױף די דינע אַקסען ה'
סענדער האָט אַצינד קיין כֹּח ניט אויסצוּציהען זיך אוּנטער די
רעדער מיט אַ נאַסען ויעכיטש אוּן װאַשען. ער האָט אַ מאַך
געטאָן מיט דער האַנט אויפן פאַיעטאָנדעל, װי אױף זין גאַנצען
מזל, װאָס איז 1 פריצים, אפשר, פיהרט ער אױף אַ חתונה ?
ער פאָהרט דאָך נאָר איבּערצוּגעבּען דזשירקעליכען אין פרעמדע

251

הענס, פאַרקויפען אַ שטיק פלייש פוּן אייגענעם לײבּ,.. װערען
אַ יורד. היינט פאַר װעמען דאַרף ער דאָ יוצא זיין! זאָל
טאַקע די בּריטשקע בּלייבּען פאַרדריפּעט. זאָל טאַקע די קבּצנות
ניט שרייען מיט פרישען לאַק אוּן מיט מעשענע בּלעכלעך! /

-מיט אַ צעבּראָכען האַרץ האָט זיך ר' סענדער בּאַשלאָסען אויף
דעם פאַרקױף. װען ניט דער מאָהליװער אַדװאָקאַט -- דער.
כּלב, פּאַנדרעס בּאַשיצער, װאָלט ער זיך נאָך אפשר אָפּנעשװיגען
פוּן סענדעריכען -- זיין ריהרעוודיג װײבּעלע, אוּן פוּן מערען --
זיין שװוערמוּטיגער, טראָגעדיגער טאָכטער... נאָר דער משפּט
איבּער פּאַנדרען אין ,אָקרוּזשני סוּד" האָט זיך צוּגערוּקט גאָר
נאָהענט, אוּן דער אַדװאָ;אַט האָט געהאַלטען אין איין טענהן,
אַז ער לעגט נאָך צו צוּם בּאַלעגאָלישען פּראָצעס. הכּלל,. דער
בּאָבּעס ירושה לעגט ער צוּ! מיט קבּצנים זאָגט ער, אין אַזעלכע
זאַכען, טאָר מען זיך קײנמאָל ניט אָנהױבּען. די װעלט, מאַכט
צר, איז זיי וועביג..

די התלהכות, אַרױסצוהעלפען אַן אָרימען אידען פון
גויעשע הענט, האָט שון לאַנג איבּערגעבּרענט אַפילוּ בּיי די
בּעַרעמהאַרציגע בּאַלעבּאַטים פוּן ליובּאַוויטשען בּיתימדרש. געֹי
פעהלט האָט דער אַלטער מורא.הוראה, מיט זיין טיעפען קוק אוּן מיטן
רוהיגען װאָרט, פּאַר מענזלען, זיין קליינינקען יורש מיט זיין
געקווצטשטען תתִּזזזכּרוּ" אין קריאת:שמע, האָבּען בּכּבודיגע חסידים
קיין גרויסען דרך-אוץ ניט געהאַט. דעם לעקיש האָט קוים
געקלעקט די שכירות צוּ היילען זיינע אייגענע שליממזלען אין
שטוּבּ, די ניט:געראָטענע קינדער זיינע, מ'האָט צוליבּ דעם
געמוּזט צוּזאַמענרוּפען אסיפות און מאַכען אַ קאַראָבּקע איף די
ערב.שבּתדיגע הייװוען. חסידישע װײבּער זיינען געװען שטאַרק
גיט צוּפרידען פוּן אַזאַ נייער הוצאה אוּן האָבּען זיך געבּונטעװעט,
מחלוקתן זיינען, צוּליבּ דעם, אַװעק צווישען די מאַ:סבּיל, צווישען
אַזעלכע, װאָס האַלכען מיט זייערע װײבּער אוּן צװישען זי,
װאָס זיינטן געגען די װײבּער. מען האָט זיך אַפִילוּ אײינמאָל
שבֹּת, נאָך מפטיר, געפּאַטשט צוּליעבּ די היוען. און דער

258

חלוליהשם איז געװען גרויס. היינט װעמען װעט דאָס אַצינר
' ליגען אין קאָפּ עפּעס אַ נחקע פּאַנדרע!
די הכנות צוּ זין משפּט האַָבּען זיך אויך אַבּיסעל צוּ
לאַנג. פּאַרצױגען, דער נייער פּריסטאַוו מיט די דראָטענע װאָנסעס,
ימח.2 מו זאָל ער װערען האָט געהאַט אַ האַנט אין אַזאַ פאַר.
שלעפּעניש,. עדות איבּער עדות האָט ער אױסגעזוכט, זיינע
געגנער געסטראַשעט, אוּן האָט אַלע געמיטער מיעד געמאַכט,
איז דערפאַר שער געװאָרען אַרױסצוּציהען, בּיי וועמען-ניט.איז,
אַ פרישען גילדען אויף אַזאַ אַלטגעבּאַקענער מצוה,
| אוּן געלוּמען איז אַ טאָג, װגן ר' סענדער האָט דערזעהן, אַז
עס העלפט ניט, אַז ער שטעהט אינער אַלײן מיט זיין טרייער
קליאַטשע אַקעגען אַ שטאָדט מיט קאַ"טע לונגיאן-לעבּערס,
אַקעגען אייגענע וייבּ אוּן טאָכטער, אײנמאָל פאַר אַלעמאָל:
,פאַרקױף" אוּן ,פֿאַרקױף= !

מיט טענות, אַז צוּם זוּמערדיגען יאַריך אין נאָך װייט,
און קיין אמתע קונים זיינען ניטאָ, האָט ער זיך מעהף ניט
געקענט אַרױסדרעהען, סענדעריכע, די בּריהצקע זיינע, האָט
איהם ,געהאָלפען" אוּן, אויפן מאַרק, געקראָגען פאַר איהם אַ
סוחר -- דעם מילנערס איידעם פוּן ,אונטערבּאַרג",

הכּלל, דושירקעליכע אין איצטער בּאַזאָיגט איף איהר
גאַנצען פערדישען לעבּען אַ קליניגקייט אַ מיהל! גאַנצע
צעבערס מיט מיעקינע און מיט קלאֵיען. האָבּער -- האַלבּ אומ.
זיסט, מיטן מילנער זעהען די גױיים, די יקרותניקעס, גוּט אוסי
צוּקוּמען,,, די גוּטע װאַטער פוּן דניעפּער אוּן די פּאַשע אַרוּם
אָזערע זיינען אױך נאָהענט. אָט איז די מיהל און אָט איז
פּאַשע! װאָס װעט איהר דאָרטען פעהלען דער טייערער דושיר.
קעליכען , דיינער"1,, מען װעט זי דאָרטען פאַרמאָרען, זאָגסטו,
מיט משאית ? מיט שװערע װעגענער קאָרן? װאָס דען! אוּמ יסט
אפשר זאָל זי שטעהן אוּן פרעסען פון זאַשיק, וי בּיי דיר אין
שטאַל, דוּ קבּען איינער?

אוּן ר' סענדער האָט נאָכגעגעבּען,

גאָר גלאַט אין אָבֶּער דער משאומתן, פוּן אָנהױם אֶן

259

ניט צוּגעגאַנגען. װאָרים װען דער מילנערס איידעם אין אַרײַן
צוּ סענדערען אין שטאַל אוּן דערזעהן ,שמאַרעװאָזען" פיטן
בּרייטען רוּקען, מיט דער גלאַנציגער געפלעקטער פעל און מיט
האָריגע בּאַבּקעס אויף די הינטערשטע פיס, האָט איהם אֲנגֹעֵי
נוּמען אַ חשק אָפּצוּקױפען דוקא דעם דאָזיגען חברהימאַן אוּן
איבּערלאָזען דזשירקעליכען בּיי איהר אַלטען בּאַלעבּאָס, אֶבּער
ר' סענדער האָט, מיט אַ געפאַלענעם קול, געגעבּען צוּ פֹאַרי
שטעהן, אַז ער בּלײבּט אַצינד בּיי איין פערד, פון גאַנצע
דריי,,, פריהער,,, איהם אַליין איז שמאַרעװאָז נויטיג אום לעבען,
װיײיל ער טױג זיך סיי פאַר דעם פאַיעטאָנדעל -- פיהרען
שוּדאַקעס צוּם פּאַרעכאָד, סיי פאַרן משא:װאָגען, װען די
אָנגעלאָדענע לײװעס סחורה קוּמען אָן מיטן דניעפּער, באָר
אובּ ער, דעם מילנערס איידעם, ויל איהם קוילענען -- טּוּ
זאָל ער !., |

דער אױסגעפּאַשעטער, גוּטמוּטיגער איידעם פוּן ,אונטער"
בארג" האָט געװאוּסט אין װאָס פאַר אַ צרה ר' סענדער געמיגט
זיך, צוּליעבּ װאָס אוּן צוּליעבּ װעמען ער צעשידט זיך מיט
זיין קליאַטשע -- האָט ער נאָכגעגעבּען אוּן פון שמאַרעװאָזען
מעהר קיין װאָרט גיט גערעדט,

2

בּשעת ר' סענדער האָט שוין געהאַלטען בּיים אָנבּינדען
זיין קליאַטשע הינטער דער געשפּ;ַנטער בריטשקע, האָט פון
דער אָזערע אַ בּלאָז געטאָן אַ קיהלער בּאַגינעןװינטעל, דושירי
קעליכע, װי איהר שטייגער איז, האָט גלייך געכאַפּט אַ ציטער,
גענוּמען קלאַפּען מיט איין פּאָדקאָוע אוּן טרייסלען מיט דער
פעל אויף איין ליטקע, געגעבּען סענדערן צוּ פאַרשטעהן, מֿיט
קלאָרע סימנים, אַז ס'איז איהר קיהלבּלעך, יאָ, ס'אין איהר
עפּעס קאַלט. אוּן ס'װאָלט געװען אַ יושר אײנצוּדעקען זי מיט
דער אַלטער לעכערדיגער קאָלדרע, יאָ, מיט דער רויטער קאָלדרע..,

260

סענדער האָט זיך געמאַכט ניט הערענדיג. דערנאָך ברוי
גודיג גענוּמען בּוּרטשען אוּנטערן נאָז, ניט צוּ דזשירקעליכען
זייץ קליאַטשע, ניט צוּ זיך אַלין:

-- בערע דעם מילנערס איידעם -- דער חזיר, װעט דיך
שוין איינדעקען... דיין נייער בּאַלעבּאָס! אַ בּיזעמנע פוּטער װעט
ער דיר קויפען,.,. װאַטאָװע מייטקעס װעט ער דיר לאָזען אױפ.
גייהצן,,, אָן סענדערן מעגסטוּ שוין פאַרגעסען מעגסטה..

ער האָט זיך געאיילט, ר' סענדער. אַלין קיין טהיל ניט
גשטרונקען אוּן די פערד ניט געפּאָיעט. אָפּנעלענט שמאַרעװאָזס
, אָנבייסעןײ אויף שפּעטער, נאָכן עסק. אוּן דזשירקעליכע..
זאָל זי דער נייער בּאַלעבּאָס פּאָיען! יאָ, בערע דעם מילנערס
איידטם, ציקאָריע מיט מילך זאָל ער איהר געבּען..

אַרױספּאָהױענדיג, האָט ר' סענדער געמיינט, אַז אַזױ פריה
וװעט ער קיינעם פוּן זיינע לייט ניט טרעפען אָבּער װי אױף
צו-להכעיס אין אויף איהם, עק שטאָדט, אָנגעפאָהרען, מיט אַ
סקריפּעריי אוּן מיט אַ קװויטשעריי פוּן ניטיגעשמירטע רעדער,
ניט קיין אַנדעדער װי מאיר פּענטע, דער זעלבער קלאָציגער
איד מיט די טוּטווייע אויגען, װאָס האָט בַּיי איהם אָפּגעקױפט
שמענדריקען פּאַר גאַנצע זיבּען רובּעל,

האַרצרייסענדיגע טענער האָבּען פוּן זיך אַרױסגעלאָזען די
טרוקענע רעדער. מיט טענות האָבּען זיי זיך געדרעהט אוּן
מיט אַ , סיטייטש" אוּן מיט ועהנעשרייען. מיט אַ היזעריג
גילען פוּן אויסטערלישע הינט אוּן מיט אַ קרעהען פוּן װילדע
העהנער, מיט פורס אוּן תּלישאיגדולהס אוּן מיט שלשלתן..
װאָרים צוּ שמירען דיעגעכץ אויף די אַקְסען -- דאָס האָט פּענטע
געהאַלטען פאַר גאָר אַן איבעריגען װאױלטאָג, בּיי דעם קראַנקען
גאַנג פוּן די אייבּיגע פּאַדלעס װאָס ער האַנדעלט איין, האָט
ער קײנמאָל קיין מורא ניט געהאַט די אַקְסען זאָלען זיך
אָנצינדען. און טאָמער יאָ -- איז דאָ בּלאָטעס אוּן ברונימער אויף
יעדער גאַס, נעצט מען איין אַ שמאַטע אוּן מ'לעשט..

די סענדער האָט שױן פוּנדערװײיטענס דערקענט דעם.
געשמאַקען מזמור פוּן פּענטעס װעגעל אויף די בּן.פּקוע-רעדלעך,

261

נאָר ס'איזן שין געװען שפּעט צוּ פאַרקירעװען אָן אַ הים,
װאָרים זיין װעג צוּם אוּנטערבּאַרג" האָט זיך שוין געװען
פאַרנוּמען צוּם שמאָלען פּאַס ערד, װאָס צװישען דגיעפּער
אוּן אָזערע, | | י-
אין מאיר פּענטעס פּויערשען װעגעל זיינען געװען אָנגעי
װאָרפען שפּענער אוּן האַלבּע ציגעל, קאָרע פון בּוימער אוּן
לעדיגע פעסלעך, בּײנער אוּן שמאַטעס, אַלץ אַזעלכע מיני
סחורות, װאָס װאַלגערן זיך אַרוּם אוּמעדוּם אוּן קיינער, דאַכט
זיך, דאַרף זי ניט. אוּן פונדעסטװענען ציהט פוּן זיי אוֹאַ
פוילער גולם, װי מאיר פּענטע איז, זיין חיונה. אין שפּאַן איו
גענאַנגען אַ פערדישע פּאַשעפעניש. סענדער האָט קוים.קוים דעל.
קענט זיין געװועזענעם איידעמעלאויף.האָבּער, דעם אַמאָלינען
שטיפער אויף דינע געטאָקטע פיס, וועלכער פלעגט לאַכען מיט
איין לעפץ פוּן דעם פּאַלעבּאָס חכמות, אָט דאָס אין שמעגד"
ריקע ? די גריװע איז בּיי איהם אַצינד געװען האַלבּ אױיסנע.
קראָכען, דער עק אויסגעפליקט, איין טייל קירצער, דער צווייטער.
לעננער. די זייטען אײנגעמאַלען, אויפן רוקען -- רויטליכע רויהע
צלעקען, אָהן האָר, װי פוּן אָפּבּריהען מיט זוּדיגע װאַסער, אָדער
פוּן אכזריותדיגע שמיץ, אוּן די גאַנצע פעל -- אין מיתה.
משונה:קאָליר. וי איבּערגעברענטע גראָז אויפן פּליין, סוף זוּמער,,.
די דאָזיגע בּאַשעפעניש האָט געשלעפּט דעם שװערען װעגעל
מיט איין זייט, אַלץ רעכטס אוּן רעכטס, צִוּם געזונטען אױיג צל,.
אוּן , פּענטע" האָט איהר אַלע וילע אויסגעגליכען דעם אייני
געדאַרטען קאָפּ מיט אַ שטוּרך פון רױטען קוּלאַק אין מאָרדע,
מיט אַ שטאָך פוּן עק פּייטש-שטעקעל, אוּן אַלץ אַזױ קאַלט אוּן
קלאָציג, װי אַ ליימענער גוֹלם, אוּן דער אַמאָליגער קאַפּריזנער
שמענדריקע האָט אויפגענומען די גראָגע שטורכענישען אוּנטער. ‏
טעניג אוּן אוּמעטיג, װי אַ זאך װאָס קומט איהם, אַפִילוּ א
שנאָזך ניט געטאָן, נאָר זיין בּלינדע לינקע אויג האָט נאָך יעדען
שטוּרך געגעבּען אַ פּאָהר-אַרױיף מיט איהר בּלוּטיגער וייסעל,
אוּן מיט דעם שטאָהל.בּלױען גלאַנץ פוּן אַ טויטען שװאַרצאַפּעל,.
אַזױ האָט שמענדריקע געשלעפּט אויפן פּאַס ערך די משא פץ

262

פּענטעס חיונה אוּן די משא פון זיינע פאַרלױרענע יאָהרען
נעשלעפּט אין ציקיצאַקען, װי אַ קרױט-װאָרעם, איין טראָט רעכטס
אוּן איין שטויס:אָפּ -- לינקס.

דזשירקעליכע, די אָנגעבּוּנדענע קליאַטשע, הינטער |'
סענדערס בּריטשקע, האָט שמענדריקען גלייך דערשמעקט. פאָרט
אָפּגעשטאַנען שעהנע עטליכע יאָהר אין איין שטאַל! האָט זי
נאָכלויפענדיג אַ װאָרף געטאָן אַרױף דעם װײבּערשען ניגע.
ריגען קאָפ, װי מען גריסט אַן אורח פונדערוייטענס, אוּן
האָט זיך שטארק צעהירזשעט הינטער ר' סענדערס רוּקען+ /

-- הי--חי--אי--אי !

דאָס האָט געזאָלט זיין אַן אָנזאָג: ,קוקט, קוּקט בּאַלעבּאָס!
שמענדריקע קוּמט אָן.."

אָבּער דער געועזענער קאַװאַליער אין אַצינד געגאַנגען
װי אַ למך, ניט דערקענט און ניט אָפּגעענטפערט מיט אַן
איידעלען הירזשען, דוּרך די אָנגעבּלאָזענע נאָזלעכער, װי דעף
שטייגער איז פוּן יונגע העפליכע אָגערס, װען אַ קליאַטשע
בּאַגריסט זיי,,, מיט אַ זייטעל, מיט אַ זייטעל האָט ער געשלעפּט ‏
זיין אוּמנליק אוּן מאיר פּענטעס יאָך. ה--הי--אי--אי! מען
שפּאַנט אוּן מען שלעפּט אוּן צוּם גרוּב איז נאָך װײט,, |

אויסגעגליכען זיך מיט ר' סענדערס פּאַיעטאָנדעל אי
מאיף פּענטע, ועלכער פּענטעט זיין וװייבּ, שטעהן געבּליבּען
אויפגעהויבּען זיינע װעהטאָגדיגע אויגלעך אוּן אָנגעקוּקט סענדערס
קאַװאָלקאַדע ‏ מיט טעמפּער פאַרואונדערונג. אַ פּנים דערפאר
פאַרוואונדערט, װאָס ער זעהט ,דזשירקעליכען" פוּן הינטען אויף
אַ שטריק אוּן ר' סענדערן אַלײן אַזױ פריה. אוּן עפּעס גאָר
פּלוצלינג האָט ער אַרױסגעװאָרפען פוּן זיך עטליכע אָפּגעהאַקטע
אומגעלומפּערט-בּרוּמיגע אויסגעשרייען, האַלבּע װערטער, װי זיין
שטייגער איז:

-- גוּ--מאָן ! הע ז זי שיי--בּאַ--גאַצן--בּלי--די--מיצי--

מאיר פּענטע האָט דערמיט געמיינט זאָגען רי סענדערן :
,נוּט מאָרגצן", אוּן אַגב מודיע זיין איהם, אַז.. ,זי אין שון
בּאַלד אינגאַנצען בּלינד, די מציאה".. ס'הייסט שטמענדריקע.

263

פון אַזאַ פּלוצליכען בּרוך-הבּא האָט ר' סענדערן אַ זעץ
געטאָן אין קאָפּ אוּן פאַרקװעטשט אין האַרצען. ער האָט נאָך
שענות, אַזאַ מנובל! מיט אַ יאָהר פריהער װאָלט ער דעם
פּענטע פאַר אַזאַ גוּט-מאָרגען אַראָפּנעלאָזט מיטן בּייטש איבער
דער ליימענער צוּרה זיינער, אָבּער, געבּראָכען אוּן דעונידריגט
ר' סענדער אִיז אַצינד געװען בּיי זיך אַלײן, האָט ער
אָרניש געענטפערט, נאָר איינגעהויקערט האָט ער זיך אויף דער
קעלניע, איינגענורעט דעם פּנים אין בּאָרד, ואוּ די געלע
ראָגאָזשע-האָר האָגען די לעצטע צייט גענוּמען נאָכגעבּען אוּן
גרויען -- צוּ.,, פינף אוּן זעכציג יאָהר, אוּן עפעס א פאַרגעי
סענער פּסוּק האָט איהם מיטאַמאָל גענוּמען אַרוּמטאַנצען אין
גיט:אויסנעשלאָפּענעם קאָפּ: ,ודמו הנה נדרש",,, אַ פּסוּק פוּן חוּמש,
ווען יעקב אבינוס זוּהנדעל טשעפּעט זיך צוּ זיינע בּרידער אוּן
לאָזט זיך ניט דערקענען, מאַכט ואוּבן צוּ זיי: ,כהאָבּ
דאָך אייך נעזאָגט, פאַרזינדיגט זיך ניט אָן קינד.. און אָט
ווערם אָפּגערעכצנט פאַר זיין בּלוט",., |

האָט ער זיך דען, סענדער, ניט געבּעטען בּיי זין
,סענדעריכעןײ מען זאָל אָט דעם נולם -- ,פענטען" ניט פֿאַר".
קויפען דאָס קראַנקע פערדעלן אוּן װער וייסט!,, צי מאַכט
זיך דאָס אַצינד שמענדריקע אַלין ניט געפּגרט ?,,. דער פאַר.
קוימטער , בּןייחיד" -- אַ גלגוּל פוּן מכירת.יוסף אין דאָס ניט
קיין פערד.,. ער זעהט דאָך אַלץ מיט זיין בּלינדעװאַטען אױג,
אוּן פאַרשטעלט זיך, אַז ער זעהט, כּלומרשט, גאָרניט...

מיט אַ געהיימניספולען שרעק אין ניכטערען האַרצען האָט
ר' סענדער אַ שמיץגעטאָן שמאַרעװאָזען אוּן אַװעק אין.
נאַלאָפּ, מיט דעף נאָכטאַנצענדיגער דזשירקעליכען פוּן הינטען
װואָס גיכער אַװעק פוּן ,פאַרשטעלטען" אוּמגליק, פוּן לעבעדיגצן
פּאָרװואוּרף.

אוּן. מאיר פּענטע האָט נאָכגעקוּקט מיט זיינע װעהטאָנדיגע
אויגען און ניט פֿאַרשטאַנען װאָס עס טהוּט זיך דאָ היינט מיט
ר" סענדערן, |

די גרויסע מיהל פוּן אאונטערבּארג" און די הרעבליע,

264

זװאָס פאַרבינדט די אָזעדע אוּן דניעפער, האָנען זיך דערנעהערט,
לינקס איבּער דער משופּעדינער קעסעל,גרוּב, וואוּ דער דניעפּער
מאַרקירעװעט אױף מאָהליו, האָבּען זיך שין אױסגעצױגען
גאָלדענט פּאַסען שיין פוּן בּאַלױכטענע װאָלקענדלעך, נאָר איבּער
דיי טראָסטינעט אוּן אייאיר אין אָזערע, פוּן דער רעכטער זייט,
איז נאָך געהאַנגען אַ מילכינער געפּעל, פוּנם דאָזיגען נעפּעל
אַרױס האָט זיך מיטאַמאָל דערהערט, אַ טיעפער אוּן טרויעריגער,
דער קול פוּנם שקלאָװער װאַסעריאָקם -- אַזאַ מין משונהדיג.
גרויסע זשאַבּע, װאָס בּלאָזט פון איהר גאָידער, וי פון אַ
דודפל.זאַק, אַ מאָדנעם איינטאָניגען ניגוּן, װען די זוּן גצהט.
אויף אוּן ווען זי פאַרגעהט: נבּוּ--הוּ!!.* ,בּו"--אין זיך אַריין
אוּן ,הו" -- פוּן זיך אַרױס ; אַזױ אַז עס שאַלט אויף, וי אַ פאַרזוּפּטער
דעװען פוּן אַ קוּה, װאָט בּענקט אַהײם, אוּן װי אַ געבּראָכענע
הּקיעה פוּן אַן אָנגעשפּאָלטענעם שופר, איסגעמישט צואַמען:

-- בּוֹיהוּ! בּו--הוּ-או! |

מיט אַ נאָגענדיגען אוּמעט האָט אַ װעה געטאָן אױיף
סענדערן פוּן דעם דאָזיגען זיפץ אוּן פוּן די פּאַרעדיגע טראָס.
טיגעס, עפּעס װי אַ קול פוּן יענער.וװועלט װאָלט איהם גערוּפען,
פוּן די שליימיגע טיפענישען אין דער אָזערע,,, אוּן גראָד אַצינד,
ווען זיין שרעק פּאַר שמענדריקעס ,פּאַרשטעלעניש" איז נאָך
ניט אַריבּער.,. פוּן אַ פּחד אַװעק, אין אַ פּחד אַרײן, אוּן פאַר
סענדערס אױגען זיינען מיטאַמאָל אַרױסגעשװאוּמען בּרענעני
דיגע ליכט צוּ אַ צוקאָפּענס. דער מורה:הוראה גוססט !., די
געשטאָרבּענע אויגען, מיט טונקעל-בּלויע הײטלעך איבּער זיי,
שפּאַלטען זיך מיטאַמאָל אױף, אוּן אַ גוססדיגער קול רוּפט
איהם צוּ זיך :

-- סענ--דע--עו 1 בּוּ--הוּ--אוּ!

נאָך אַ שמיץ איבּער שמאַרעװאָזס ליטקע. װאָס.גיכער
אַצק פון דעם פאַרכּשופטען פּאַס ערד, צװישען די ביידע
װאַסערען, װאוּ מאָדנע זאַכען זיינען זיך מתדמה אין דער ערשטער
מאָגליבטיגקייט,

דאָס בּערװענעיבּריקעל איבּער דער הרעבליע האָט אַ

35

בּרוּם געטאָן אוּנטער די רעדער פוּן פֿאַיעטאָנדע?, אוּן די גרויסע
מיה?ל האָט זיך אָנגערוקט, װי אַ כמאַרע, מיט איהרע מעהליגע
מענסטערלעך אוּן פינסטערע אָפענע טהירען, -

אַ פלאַכער צוּנג װאַסער פוּן דער אָזערע האָט אַ בּליאַסק
געטאָן אויף דער צווייטער זייט הרעבליע, בּיים אַרײינפאָהר אין
,אוּנטערבּאַרג". אינם דאָזיגען אױסגוּס רוּהט זיך די אָזערע
אויס, פאַר איהר שטוּרמישען אַרײנפאַל אין דניעפּער, שמאַרעװאָז,
װעלכער אין נאָך היינט געװען ניטגעפּאָיעט, האָט זיך אַ
קצהר געטאָן צוּם װאַסער, ער האָט דעם װאַסער-אױיסגוּס גוּט
געלענט, ר' סענדער זיין בּאַלעבּאָס האָט איהם דאָ ניט אייננאָל
געלאָזט אַרײנשפּאַצירען בּיז די קניע, צװוישען אייאיר און
װאַסעריקראַסקעס, כּדי צוּ טרינקען רוּהיג אוּן בּרייטלעך פוּנם
גאַנצען גלצנציגען פּלאַך. אָבּער דאָסמאָל, װייזט אויס, איז
סענדער געװען גערייצט פוּן דער בייזער פּאַגעגעניש מיס
שמענדריקען, פוּנם טרויעריגען רוּף, װאָס דער װאַסער-אָקס האָט
איהם גערופען.,. אוּן אױסער דעם װאָלט ער דאָך געמוט צוּ
ווייט אַרײנלאָזען שמאַרעװאָזען אין ואַסער אַרײן, כֹּדי דזשיר.
קעליכע, פוּן הינטען, זאָל אויך קענען טרינקען. האָט ער דער"
פאַר מיט כּעס אַ ריס:געטאָן די לייצעס אויף צוריק. אַ ריס,
געטאָן -- אין דערפיהלט אַ שנידענדיגען װעהטאָג אוּנטערן ‏
גאַרטעל, דער ,פעהלער" האָט זיך צעלאָזען. דאָס האָט אויפגע.
בּראַכט זיין כּעס נאָך מעהר, האָט ער האַסטיג אַראָפּגעלאָזטֹ די
בּייטש איבּער שמאַרעװאָזס ליטקע איינמאָל אוּן צװיי מאָל,
געקיהלט זיך דאָס האַרץ,.. שוין אַ דריטען מאָל, אַז ער שמייסט
היינט זיין פערד. אָבּער דאָסמאָל האָט שמאַרעװאָז ניט פֿאַר"
שוויגען אוּן אָפּגעענטפערט מיט אַ בריק פוּן פּאָדקאָװע אין דער
קעלניע, אוּנטער סענדערס פיס, אַזױ צוּ זאָנען:

-- װאָס האָט איהר צוּ מיר היינט, בּאַלעבּאָס 1

האָט איהם סענדער גלייך פארשטאַנען, אוּן אַבּיסעלע
פּאַרשעמט, מיט אַ שװאַך האַרץ, װי נאָך אַ תּענית, אָפּגעבּוּרטשעט: .

-- כ'האָבּ נאָך היינט אַליין קיין ט.יי ניט געטרוּנקען ו
בּיסט אויך ניט קראַנק צוּ זויפען אַבּיסעל שפּעטער.. :.

286

א גרובּ אין אָזערע
4

דער מקח פאַר , דושירקעליכען" איז שוין מיטן מילנערס
איידעם געװען אָפּנעמאַכט פון פריהער. דערפאַר האָט דער
האַנדעל אַגינד לאַנג ניט געדױערט. מיט אַ פאַרשמאַכט האַרץ
האָט ר' סענדער צוּגענומען דאָס פּעקעלע פינף.רוּצעלדיגע.
זעכציג ,רוּבנלעס" פאַר זיין געטרייער קליאַטשע, פריש-בלוטיג
געלט פאַרן ‏ שװאַרץ:יאָהר אין מאָהליו.., אוּן דער מאָהליװער
אַדװאָקאַטעל װעט נאָך אַלץ טענהן אַז ,מיט קמצנים טאָר מען
זיך ניט אָנהױבּעןי, |

ר' סענדער האָט דעם ביטערען פּדין גוּט פאַרװיקעלט
אין אַ שטיקעל צעראַטע, פּאַררוּקט אינם װאָלענעם בּהים,
פאַרשטופט אין דער טיעפער, לייווענטענער קעשענע אוּן פאַר.
קוועטשט מיטן בּרייטען בּאַלעגאָלישען גאַרטעל, כּדי עס זאָל
זיך גוּט האַלטען, יאָ, עס זאָל זיין גאַנץ אוּן טרוקען. װאָרים
פּאַנדרעס יונגע יאָהרען שרייען פוּן אָסטראָב...

דזשירקעליבע, צוגעגונדען צוּ אַ פרעמדען זאַשיק, אין אַ
פרעמד שטאַל, האָט זיך געפּרוּבט אויסדרעהען צוּ רי סענדערן.
אָבּער דאָס שטױיקעל האָט ניט דערלאָזען. האָט זי עטליכע
מאָל א העָרףיגעטאָן מיטן קְאָפּ אַרױף און אַרֹאָם, הי
אייגער זאָגט ;

-- אַזױ גאָר, ר' איד ! פאַרקױפסטוּ מיך טאַקע}.. אָט
אַזאַ מין מענש בּיסטוּ דאָס ?י.

פוּן מאָהאָריטש האָט זיך סענדער אָפּגעזאָגט, געטענהט,
אַז ער איז נאָך פאַר טהיי, נאָר בערע דעם מילנערס איידעם איז
צוּ איהם צוּגעשטאַנען מיט זיין ליכטענדיגען אױסגעפּאַשעטען
פּנים, מיט אַ בּנעימותדיגען רעדען: |

-- װאָס הייסט, ר' סענדער, מירן גאָר ניט ,בּאַנעצען"
זי קליאַטשע 1 אַ גאָמעלקע צום פאַרבּייסען װעט זיך נאָך
אויך געפינען...

אױף ר' סענדערס ניכטערען האַרצען אי דאָס בּיטעל
משקה אַרױפגעפאַלען װי אױף גליהענדינע קויהלען. אַ שכּורע
פּאַרע האָט איהם אַ זעץ.געטאָן אין מידען קאָפּ. דאָס ציהען
אוּן שניידען אין געבּריך האָט נאָכגעלאָזען, די בּיטערקייט אין
האַרצען האָט זיך גענוּמען מישען מיט אַ שאַרפער זיסקייט, אוּן
בּיים דריטען קעלישאָק האָט שוין די צונג גענוּמען שטאַמלען
צוּ בּערט דעם מילנערס איידעם אַזױ:

-- גאָט זאָל שוין.,. שוין געבּען, אַז... אַז,.. איהר הערט ז
אַז.,, עס,,. עס,.

דער קול פּיי ר' סענדערן איז איבּערגעגאַנגען אין אַ
קוויטש, טרעהרען האָבּען איהם גענוּמען שטיקען. ער האָט זיין
ווינשעווען אָהן אַ װענדונג, ניט געקענט ענדיגען, ניט געהאָט
מיט װאָס צוּ ענדיגען.

דעם מילנערס איידעם האָט געװאוּסט פוּן סענדערס בּראָך

אוּן האָט איחם זאַט אוּן גוּטמוּטיג געטרייסט :

-- נישקשה ר' סענדער, בּטחון! דער אױבּערשטער װעט
נאָך העלפען. מ'עט ניט לאָזען פּאַנדרע זאָל פאַרפאַלען װערען
איבּער אַ יונסקען קנעפּעל..

אַזאַ גוּט װאָרט האָט אָבּער סענדערן אינגאַנצען צענוּמען:

-- װאָס װייסט איהר ? -- האָט ער הייזעריג אוּנטערגע.
קוויטשעט -- װאָס האָט מיר פריהער געפעהלט 1... ניט אַנדערש
אַ בּייז אױג. װאָס װייסט איהר, װאָס די שרפה פוּן נייעס
נגידס שטאַל האָט פוּן מיר געמאַכט ! אַ לעבּען אָפּגעהאָרעװעט,

2668

ר' בּערע,, און אָט! - פאַנדרע אין אָסטראָג, שמענדריקש
להבדיל, פאַר זיבּען קאַרבּען פאַרקויפט,.. אַ קאַליקע געװאָרען..
אוּן איצטער,,. איצטער,..

אוף אַזאַ קול בּיי אַ מאַנסבּיל אוּן בּאַלעגאָלע האָט זיך
דעם מילנערט איידעם ניט געריכט. אױף אַזעלכע טענות, װאָס
שמעקען אַבּיסעל מיט וייבּערשע תּחינות -- אודאי אוּן אודאי
גיט, האָט ער אַ קוק געטאָן אױיף ר' סננדערן פון דער זייט
אוּן דערזעהן, אַן סאיז אין איהם מעהר קיין זכר ניטאָ פוּן
יענעם איינגעפונדעוועטען האָרעפּאַשנעם חסיד, פוּנם עלטסטען
אין בּאַלעגאָלישען צעך, עפּעס אַ שטעמפּעל פוּן שלימזל און
געפאַלענקײט אין אַצינד געלענען אויף סענדערס אַרבּעסדיגער
גאָז, אויף זיינע אוסגעמאָגערטע פּלײצעס אונטער דער ברייט.
געװאָרענע דעליע. ,ער װעט שוין לאַנג ניט ציהען".. איז דעם
מילנערס איידעם דוּרכגעלאָפען אַ געדאַנקעל אין פעטען קאָפּ,
נאָר אָנשטאָט צוּ רעדען פּוּסטע דבּוּרים, האָט ער בּעסער |!'
סענדערן אָנגעגאָסען אַ פערטען קעלישאָק בּראַנפען,

2

צוריק פוּן , אונטערבּאַרג?" אי שױן ר' סענדער אַרױס.
גצכאָהרען נאָר מיט איין שמאַרעװאָזען אין שפּאַן. אַצינד איז
צר געפאָהרען מיטן רוקען צוּם גרויסען לײהסיבאַרג אוּן מיטן
פּנים צוט שמאָלען פּאַס ערד, װאָס ציהט זיך צװישען דניעפּער
אוּן אָזערע. נאָר ס'האָט זיך איהם, װי עס װייזט אויס, נאָך
אַלץ געדוכט, אַז דזשירקעליכע, די פאַרקױשטע קליאַטשע זיינע,
לויפט נאָך, אויף אַ שטריקעל אָנגעבּונדען, הינטער דער בּריטשקע
אוּן טענצעלט.צוּ מיט איהרע לייכטע פּאָדקאָוֹעט צוּם טאַקט
פון די רעדער, װי זי האָט צוגעטענצעלט מיט אַ שעה צוריק..
װאָרים סענדער האָט אַלע װײילע געכאַפּט א קוּק איף הינטען .
אוּן זיינע װאַסערדיגיבּלױע אױגען האָבּען דערבּיי אומרוהיג
געבּלאָנדזשעט, צי האָט זיך איהם דאָס געדוכט דערפאָר, װיל

209

ער האָט אויפן ניכטערען האַרצען גענוּמען אַבּיסעל משקה ..
צי דער איינטאָניגער גערויש פון דער נאָהענטער הרעבליע האָט
בּיי סענדערן אַרױסגערוּפען אַזאַ אָפּקלאַנג אין מידען קאָפּ --
ער ווייסט ? בּיײי ר' סענדערן, וועלכער אין אַלעמאָל געװען
אַזױ צעזאַמענגעװאָקטען מיט זיינע סוּסים, איז עס אודאי געװען
דערזעלבּער געפיהל פוּן אַ מענשען, בּיי װעלכען מען האָט,
ניט פאַר קיין אידען געדאַכט, אַראָפּגענוּמען אַ פוּס, אוּן װאָס
אַ שטיק צייט נֹצָך דער אָפּעראַציע ,פיהלט" ער נאָך אַלץ, װי
די אַראָפּנענומעגע פוּס ,טהוט װעה", בּאַװעגט זיך, מאַכט מיט
די פינגער...

ער האָט זיך אַװי אַ פּאָר מאָל אוּמגעקוּקט: אפשר אַ
נס ?... פאַרקויפט דאַכט זיך דזשירקעליכען, אַליין צוּגעבּו:דען
זי צוּם פרעמדען זאַשיק, אוּן זי לויפט גאָר נאָך אוּן שמײסט
מיטן עק... מיקען אַזעלכע מעשות !.. אָנשטאָט זיין קליאַטשע,
האָט ער אָבּער נאָר געזעהן די טראָסטינעס אין אָזערע, װעלכע
האָבּען זיך שוין בּאַפּרײט פוּן בּאַגינען-נעפּעל, אוּן בּױגען זיך
-אַצינד פוּן אַ פדישען פּרירמאָרגענדיגען װוינטעל, אוּן מאַכעןנאָך
דאָס טרוּקענע שמייסען פוּן אַ פערדישען עק..

די טראָסטינעס אוּן אייאיר האָבּען סענדערן דערמאָנט אָן
דעם אוּמעטיגען רוּף פוּן ,װאַסער-אָקס", װען ער אין געפאָהרען
מיט דער קליאַטשע צוּם אוּנטערבּאַרג, ,בּו-הוּיאוּ",.,. האָט איהם
אימיצער גערוּפען פוּן די שליימיגע טיפענישען אין דער אָזערע,
פֿון דער מילכיגער פּאַרע װאָס איז געשטאנען איבּערן אייאיר,
און אַן אוּמעט אָהן אַ נאָמען האָט איהם װידער פאַרקװעסשט
דאָס האַרץ : אַך, װאָס גיכער, װאָס גיכער זיין אינדערהיים!.

די גרויסע מעהליגע מיהל, מיט איהרע שװאַרצע אָפענע
טהירען, האָט זיך װידעראַמאָל אָנגערוּקט { אוּן איהר שאָטען איז,
װי אַ כמאַ-ע, אָנגטגאַנגען אויף סע:דערן אוּן אױף זיין בּריטשקע,
דער הילצערנער בּריק איבּער דער הרעבּליע האָט װידער אַ
בּיום געטאָן אוּנטער די געשמידטע רייפען פוּן די רעדער. דאָס
גערויש פוּנם װאַסעריפאַל. אונטערן בּויק האָט אַ רגע פצַרי
שלוּנגען סענדערן אוּן זיינע ניטיפרעהליכע מחשבות; אוּן דער

20

שמאָלער פּאַס ערד, צווישען די צװיי שקלאָװער װאַסערן, האָט
זיך אָנגעהױבּען. :
| /ערשט דאָ האָט ר' סענדער דערזעהן דאָס, װאָס ער האָט
נִיט אממערקט פריהער, פאָהרענדיג צוּם אוּנטערפאַרג, װען רי
בּאַגלגעניש מיט מאיר.פּענטען אוּן מיט , שמענדריקען" האָט איהם
אינגאַנצען צעטומעלט. ער װהאָט אַצינ? בּאַמערקט, אַז דער
שמאָלער פּאַס ערד, צווישען דניעפער אוּן אָזערע, איז עפּעס
שמאָלער געװאָרען, פוּן בּיידע זייטען, אין ערדיגען זאַמד, זיינען
נאָך געװען צו דערקענען אויסגעשװיינקטע משופעדיגע לעכעה
געבּראָכענע טיעפליכע ציק.צאַקען, װי אַן אַלטער געפלאַכטענער
פֿלאַנקען, הערען דאָט סענדער געהערט, אַז היינטינען גאָך-פסח,
מיט עטליכע װאָכען צוּריק, איז געווען אַ שטצַרקער ג ע װיסער,
אַז די גרויסע מיהל אין שטעהן געבּליבּען, אוּן די קעסעל.גרוּבּ
פון דניעפּער איז גֶעווען פוּל מיט שטורעמדיגע שװאַרצע כװאַליעס
אוּן װײסע קריהעס, אפילוּ די שטילע װאָס:רן פון אָזערע
האָבּען זיך צצבּושעװעט אוּן אַריצערגעשפריצט אין דניעפּער,
מ'האָט אפִילוּ מורא געהאַט די הרעבליע זאָל ניט אויפרייסען
און דער פּאַס ערד מיטן גאַנצען שטיק שליאַך זאָל ניט אָבּנע.
שװויינקט װערען צוישען פּיידע װאַסערן, נאָר ס'איז אַריבּער
בּשלום, דאָס װאַסער אין אָפּגעפאַלען, און דער װעג צום אי
טערבּאַרג איז גאַנץ געבּליבּען, גאַנץ שטאָדט איז געקוּמען זעהן
גאָטס װאונדער. אוּן חדר.אינגלעך זיינען געלאָפען זעהן אַ
אנדייט פוּן מבּוֹל אין חוּמש.., נאָר מחמת זיין שװאַכען געװנט
און צוות זייגען סענדערן אין קאָפּ ניט געלענען אַזעלכע נאַ.
לישקײיטען, אוּן אָט זעהט ער נאָך אַצינד די סימנים װאָס די
פאַרפלײצונג האָט דאָ איבּערגעלאָזט. װי מיט מוראדיג-גרױסט
צייהן האָט זי או סגעפרעסען גאַנצע שטיקער ערד פוּן ביידע
זייטען, אױף די װערבּעס זעהט מען נאָך די בּלאָטע פוּן
ברוּדיגע כװאַליעס, װאָס האָבּען געשלאָגען איבּער די צעקעמטע
ווייכע צווייגען...
אין דער פּאַרע פוּן בּראַנפען אויפן פּוסטען מאָגען, האָבּען
פיר סענדערן אין קאָפּ גענוּמען שװימען פּסוקים אוּן טייטשען

211

פון פרשה בּראשית וישכּו המים"... אוּן די װאַסערען, הייסט
דאָס, זיינען שטיל געבּליבּען פאַרשטאָפּט זיינען געװאָרען די
קװאַלען כּוּן אָפּנרוּנט אוּן די פענסטער פוּן הימעל האָבּען זיך
געשלאָסען. אוּן אָט בּלאָזט שוין אַ װינטעל איבּער די אָפּגעפאַ
לענע װאַסערען, אוּן ער, ר' סענדער, פּאָהרט אייננר אַליין מיט
זיין פאַרדריפּעטער בריטשקע,.. אין שפּאַן - איין איינציגער
שמאַרעװאָז, איבּערגעבּליבּען פוּן זיין גאַנצער בּאַלעבּאַטישקײט,
פוּן גאַנצע דריי פערד,., איבּערן גאַנץ:געבּליבּענעם כּאַסיק ערד,
צווישען צוויי װאַסערען טהוט ער פאָהרען. אַ נייער נח נאָך
אַ שקלאָװער מֹבּוֹל...

,ױישלח את היונה"... אוּן נח האָט פוּן זיך געטאָן אַװֹעקִי
שיקען די טױב צוּ זעהען, אױבּ די װאַסערען זיינען גרינגער
געװאָרען פּוּנם פּנים פון דער ערד.. האָט די טױבּ.. די טױב
הייסט דאָס, װעלכע טױבּ? האַ?.. װער װאָרקעט עס דאָו
װער פאַרגעהט זיך דאָס אין אַזאַ כּאַסקוּדנעם געלצבטערל !ײ
אַ קול כּוּן אַ טױב אוּן אַ מכשכה צוּזאַמענגעמישט..

3

ער גיט זיך אַ קעהר, ר' סענדער, ערשט, װי פוּן אוּנטער
דער ערד, איז, לעבּען זיין בּריטשקע, אױסגעװאַקסכן חיהישרהקע.
די משוּ:ענע, זי געהט נאָך שמאַרעװאָזען מיט גיכע פאַרהאַװעטע
טריט, מיט איהר אייביגען פּעקעלע אין די אָרעמס -- אַ ניט"
כַּשר געבּוירען קינד, ועלכען זי דערטרינקט דערנאָך אין א
קאָרעטע בי אַ בּרוּנים, אָדער אַ פּעקעלע מיט שמאַטעס -
פאַרבּוּנדען וי אַן עופעלע... דאָס יאָהר האָט נאָך חיה-שרהקע ניט גע"
בּראַכט אויף דער וועלט איהר יצהרליכען ממזרל, דריקט זי דערווייל
צוּם משוּגענעם האַרצען איהר פּעקעל עמאַטעס אוּן האָלובּעט איהם,
לויפענדיג, װי מען האָלוּבּעט אַ לעבּעדיגע זאַך, איהרע בּוֹלטע אוּן כיט"
רע אויגלעך מיט אַ מאָדנעם אוּמריינעם גלאַנץ טוּקען זיך בּשצת מצשה
אין פעטע הויט.זעקעלעך, שפּרינגען אוּן צאַכּלען זיך װי פישלעך

72

אין אַ גאַנצען נעץ פון בּאַװעגליכע לאַך-קנייטשלען, סענדער
האָט גלייך דערזעהן, אַז אַ משונע.בּרױיזענדיג געלעכטערל קאָכט
אין חיה-שרהקען, אָטיאָט פּלאַצט עס אַרױם פוּן איהרע גראָבּע
תאוהדיגע ליפּען; נאָר זי האַלט זיך איין מיט אַלע כּחות, בּלױז
דער ,שוים" פוּן איהר דערשטיקטען געלעכטערל שלאָגט איהו
דווך די אױפגעבּלאָזענע נאָזלעכער, אײנטאָניג אוּן דויבּנע:

= הין--הין --היןייי | י- | |

אַ פאַרציטערטער איז סענדער געװאָרען. ניט.װילענדיג
האָט ער זיך אַ ריבּ.;עטאָן די פאַרגאָסענע אױגען, אָפּגעװישט
די זיסלעכע פּאַרע פון בּראַנפען, די פאַרבּיגע שפּינװעבּס פוּן

,פּרשה בּראשית".., פון װאַנען, אַ שטייגער, האָט זיך דאָ גענוּמען /

היהישרהקע אינמיטען-דרינען1 פוּן די טראָסטינעס, בּיים בּרעג
אָזערצ, אַרױסגעקראָכען ? צי פוּן הינטערן מיהל - ואוּ זי האָט
גענעכטיגט מיט אױסװאוּרפען?,,, איהרע גאָרװעסע טריט זיינען.
דאָך ווייך, װי בּיי אַ קאַץ, היינט װי אַזױ זאָל מען הערען װאוּ
אוּן װען זי איז אַרױסגעלאָפען אויפן שליאַך 1.. צי אפשר האָט
זי זיך גאָר אָנגעהאַנגען הינטערן הויכען זיץ פּוּן דער בּריטשקע,
אַװי װי שקצים חדר.אינגלעך טהוּען, אוּן מיטאַמאָל איז זי
דאָ אַראָפּגעשפּרוּנגען ?,,, יאָ, יאָ, זיכערער װי אַלץ איז, אַז שוין.
,אונטערבּאַיג" האָט זי זיך פאַרטאַיעט אױיף דער הינטערשטער
אַקס-בּרעט פוּן פאַיעטאָנדעל אוּן איז מיטגעפאָהרען.. ניט אוּמ"
זיסט האָט ער עפּעס פריהער געהערט צַן אָטעמען הינטערן
פלײיצע...

אַ שווייס האָט ר' סענדערן אַרױסגעשלאָגען אוּנטער דער
בּאַלענאָלישער היטעל. צי אַזױ, צי אַנדערש -- װאָס איז די
נפקא-מיני ? קיין גוּטס װעט חיהישרהקע ניט אָנזאָגען, קיין גליק
מיט איהר געלעכטערל װעט זי ניט בּרענגען. אַזױ איז געװען
אינם טאָג װען מען האָט פּאַנדדען אַרעסטירט אוּן אויך דעמאָלט,
ווען דער אַלטער מוראיהוראה האָט געגוססט..

אָנגעשראָקען װי ר' פענדער איז געווען פוּן דער בּייזער
בּאַגעגעניש מיט שמענדריקען, פוּן די מאָדנע שטי.
מען אין איאיר, קלאָגעדיגע רוּפען פוּן ,װאַסער.אָקס";

23

פון שאָטענס אוּן שאָרכען, װאָס זינען פוּן פריה.אָן
געשואוּמען אױף איהם פוּן אַלע זייטען, אױפן פאַר.

כּשופטען פּאַס ערד, צוישען די צװיי װאַסערן, -- האָט איהם
דאָס בּאָרווצסע אַרױסשפּרינגען פוּן חייישרהקען דער משוגענעף ‏
מיט איהר געלעכטערל אינגאַנצען דערשיטערט, מיט אַ בַּהאַלטענער
אימתימות האָט ר' סענדער אַ ציה געטאָן די לינקע לייצע,
געװאָלט אַ נעםיטאָן זיך אָן דער זייט, כּדי װאָס גיכער אױס.
צומיידען די ניט:גוּטע נאָהענטקייט פוּן דער משוּגענער, ער האָט
אָבֶּער שלעכט אויסגערעכענט זיין בּאַװעגוּנג. זיין לייכטע שכּרות,
אויפן ניכטערען האַרצען, האָט געמאַכט שטרױכלען זיין געניטען /
| אָרעם. צוישמאָל אין געװען דער אוּנטערגעשװײינקטער פּאַסײ
ערד פאַר אַזאַ פּלוּצליכען קצהר. מיט איין פאָדערשטע פּאָדקאָװע
האָט זיך , שמאַרעװאָז" אַ גליטש געטאָן פוּן בּרעג אַזערע, אוּן
בּאַלד אַ כאַפּ-געטאָן צוּ זיך די צװייטע פוּס, כּדי צוּ האַלטען
גלייכגעוויכט. אוּן דאָ האָט ער דערזעהן, גאָר נצָהענט צוּ זיינע
פערדישע אויגען, דעם רוּהיגען פאַרטאַיעטען, כּלומרשט פרידליך.
שמייכלענדיגען פלאַך פוּן װאַסער,

שמאַרעװאָז האָט אַזשׁ אַ הירזשעיגעטאָן פוּן פאַרגעניגען
אוּן אַ ציה-געטאָן דעם אױכגעבּױגענעם שטאַרקען האֲלו צוּם
אָפּענעם טרוּנק, אין איילעניש אוּן כאַפּעניש אוּן גערייצטקייט אַ
גאַנצען פריהמאָרגען האָט איהם דער בּאַלעבּאָס ניט אָנגעפּאָעט,
לעבּען מיהל, אוּנטערבאַרג, האָט ער זיך שון היינט איינמאָל,
געריסען צוּם װאַסער אוּן דער בּאַלעבּאָס האָט ניט דערלאָזען..
האָט ער דאָסמאָל אָנגענוּמען סענדערס ניט.געלונגענעם ציה
מיט דער לײײצע פאַר אַ צייכען, אַז דער בּאַלעבּאָס האָט זיך
דערמאָנט אָן איהם אוּן דערלױבּט איהם אַצינד צוּ טרינקען פוּן
אָזֶערע מיטן פּוּלן מויל, אוּן ניט קלערענדיג קיין סך האָט ער
זיך נאָך שטאַרקער אַ ריס.געטאָן אַראָפּ דעם הלייאיקען משופּעי
דיגען בּרעג אַזױ, צַז ר' סענדער האָט פאַרלאָרען די אױבּער,.
האַנט איבּער די ליײיצעס, אוּן דערזעהן פאַר זִיך נאָר דעםם.
קיילעכדיגען, מוראדיג:אױיסגעװאַקסענעם פערדישען הינטען, דעם

:
6 1 ,5

מערדט קאָפּ און אױערען זיינען עפּעס װי אַרײנגעפאַלען אין
דעו' קרומקייט פוּן בּרעג,

-- בּיסט שכּור.,, בּיסט משוגע !,,, - האָט רי' סענדער געי
מוּרמעלט צוּ זיך אַליין אוּן געכאַפּט ציהען אויף צוּריק. נאָר
ס'איז. שוין געווען צוּ שפּעט. שמאַרעװאָז האָט זיך עקשנותדיג
גערוּקט אין צעװייקטען לייהם, געצויגען זיך צוּם װאַסער מיט
אָגגעבּלאָזענע נאָזלעכער אוּן מיט פּלאַטערדיגע פאַרשפּיצטע ליפּען,
די אויערֶען האָט ער דערבּײי מיט אַ פערדישער בּייזקייט צוגע.
דריקט צוּם פּאַטילניצע, מיט דעם האָט ער סענדערן געװאֲל"
לעבּען צו פאַרשטעהן :

-- חרטה, בּאַלעבּאָס, געהט בּיי מיר ניט אָן !.

האָס ר' סענדער, נאָךְ האַסטיגער, געפּרוּבט אַ ריס.טאָן
די בּיידע לייצעס און דערפיהלט אַ שנידענדיגען װעהטאָג
אוּנטערן גאַרטעל, בּיז די שלייפען אין דער װעהטאָג דערגאַנגען,
די לעצטע צייט האָט זיין אַלטער פעהלער דערלאָזען אֶן
אָגשטרענגוּנג נאָר בּיז אַ געויסען גראַד,

-- ס'אַ סכּנה ! -- האָט סענדערס האַרץ אַ צאַפּעל-געטאָן, --
דאָ, אינמיטען דער בּרייט פון אָזערע, האָט ער קײנמאָל
זיינעם אַ פערד ניט געפּאִיעט. סיידען בּיים אַרײנפאָהר צוּם
,אוּנטערבּאַרג", אָדער בּיים אַרױספאָהר -- צוּם שטאָדט, װאוּ
דער בּרעג איז פּלאַך אוּן זאַמדיג. אין קלעם פוּן װעהלאָג און
געפאָהר איז ער געבּליבּען זיצען אַ פאַרגליװוערטער, דער גאַנצער
געשפּאַן האָט זיך, דוּרך שמאַרעװאָזט אַראָפּגליטשען, װי איבּער.
געבּראָכען אינמיטען, אוּן אויפן סאַמע שפּיץ פוּן איבֶּערבּרוּך --
אויף דער קעלניע -- ר' סענדער מיט די איינגעקלעמטע הענט ‏
אין בּיידע לייצעס, ער האָט גערעכענט, אַז שמאַרעװאָז, זיין
איבּערגעגעבּענער פירפיסיגער פריינט, װעט זיך גלייך אַרוּמזעהן
אוּן װעט נאָכנעבען, אָצּער דעם פערדס דוּרשט אין אַצינד
געווען שטאַרקער פוּן יעדען שכל.הישר אוּן פֿאַר סענדערס
הענט -- אודאי אוּן אודאי, די אָדערען פוּן בּויךְ האָט עֶר זײין
מאַלעבאָס געצויגען, יי

| = האָט זיך סענדער גענוּמען בּעטען בּיי איהם }

.5

-- פּאַװאָליע, שמאַרעװאָז! איך האָבּ צו דיר קין
כּח נִיט.,

און װי ער קוויינקעלט דאָ אַזױ: צי פאַרלאָזען זיך אוױמן
פערדס געװנטען חוּש אוּן לאָזען איהם אָנטרינקען זיך, אי
נויטען איהם אױסצוּקירעװוען זיך, אוּן וייניט.איז אַרויס פון
ליימיגען אָפּריס אויפן שמאָלען שליאַך, -- ערשט חיהישרהקע
האָט זיך צעכאָכאָטשעט,,, איהר פּאַסקוּדגער געלעכטערל, וועלכער
האָט זיך בּיז אַהער קוים:קוים אָנגעהערט, אין די נאָזלעכער
געפאָנפעט בּיי איהר, האָט פּלוצלינג אַרױסגעפּלאַצט אוּן צטי
שאָטען זיך הינטער סענדערס פּלייצע, וי װערימדיגע אַרגעם
אין אַ מעדניצע :

-- כהי.כהייכהי -- כעיכעיבע,,.

ווען אַ בּייזער לץ װאָלט פּלוּצלינג, אינמיטען שמונה.
עשרה, צעבּראָכען איבּער סענדערס פּאַטילניצע אַ גרױיסען
פּוּסטען טאָפּ, װאָלט ר' סענדער אַזױ ניט אויפגעציטערט געװאָרען
וי אַצינד, אין זיין גייסטיגער אוּן קערפּעוליכער אָנשטרענגונג,
גיט.ווילענדיג האָבּען זיך איהם די אָרעמס אָפּגעלאָזען, דער קאָמּ
האָט זיך האַסטיג אומגעדרעהט אוּן דער ציטערנדיגער מויל האָט
זיך צעשריען; |

-- אַװע--עק.,, צוּ אַלדי קאַדיק !,,, משוּ-וּגענע דו א

אָבּער חיה-שרהקע ה;:ט פונקט װי געװאַרט אויף אַוֹאַ
קללה, װאָרים ניט קלערענדיג קיין איין-איינציגע רגעלע האָט
זי גלייך אָפּנעענטפערט מיטן אַלטן זמרל, מיט איהר אַלטע
בּענקענישען נאָך איהר פאַמיליע-גליק, װען זי איז נאָך גיט ‏
געווען משוּגע, בּיי זוּסיע דעם מיליכיגען אין שטובּ:

...פאַר די מאַסלינקע און גרינווע --
דאָ, אויכעט דאָ !

| די רגע פוּן סענדערס אָטהענטינקייט האָט שמאַרעזאָן
אױיסגענוצט נאָך בּרייטער. אוּן מיט זיין פערדישער איינגע.
שפּאַרטקײט און דורשט געמאַכט נאָך אַ פאָר טריטלעך, דאָסמאָל

216

שׁוֹי אין װאַסצר, איבערן קלייאיגען אונטערגעשװענקטען גרונט
פוּן אָזערע,

| אוּן מיט איינמאָל האָט זיך די גאַנצע בּריטשקע אַ האָטשקעי
געטאָן, אַזױ אַז ר' סענדער איז שיער ניט אַראָפּגעפּאַלען פוּן
קעלגיע איבערן פערדס רוקען. נאָר ער האָט זיך דערכאַפט מיט
ביידע הענט אָן די אויסגעריבענע איזענס פוּן זיין זיץ, אוּן
זֵיינע אויפגעריסענע אױגען האָבּען נאָך פּאָספּעיעט צוּ זעהן
אַז שמאַרעװאָז מיט זיין גאַנצער פּאָדערשטער טײל פוּן גוּף
האָט זיך שװער אַ פּליוּך געטאָן אין עפּעס אַ שליימיגער קויטיגער
מאַסט, אָהן אַ שׁוּם האַלט, װי אין אַ בּרוּדנער פּעטשאַ אַרײן,
,בּוּיהו", האָט דער שליימיגער הליי אַ זיכץיגעטאָן, װי פוּן אַ
בּױיך-אַרױס ; װי פויהער מיט אַ שעה -- דער עװאַסעריאָקס"
אין די טראָסטינעס.,, נאָר אַ סך טיעפער אוּן משונהדיגער האָט
דעד שליים אַצינד אַן אָכצע געטאָן, אוּן פאַרגאָסען דעם ערך
יז איבּער די אויגען אוּן די בּריטשקע בּיז איבּער די פאָדערשטע
דעדער, אינ? געװירבּעל פוּן שוים אוּן שרעק אוּן בּלאָטע האָט
זיך נאָך אַריינגעמישט חיהישרהקעס שטעכעדיגער ניגונדעל, הי
אַ גלעקעל צום בֹּרוּם פוּן אַ קעסעלפּױק; געציגען, װי אַ מתים,
מאַרש, האָט ער יעצט געקלונגען

גיטשיינע האָג איך אַ קוק געטאָן

דאָ, אויכעט דאָ }

נאָך דעם פערד אוּן נאָךְ דער גריטסקע -
ראָ... טאַקע דאָ 1

4

צרשט דאָ האָט זיך שמאַרעװאָז געכאַפּט, אַז ער האָט
- זיך צופיעל פֿאַרלאָזען אויף זיין פערדישען שכל אוּן אױף זיין
בהמהשען חוּש. דער פּאַלעבּאָס װאָס האָט אַזױ בֶּעסדיג
געצויגען די לייצעס -- איז געווען גערעכט. |

207

האָט ער אַרױסגעװאָרפען די מאָרדע זיינע איבּערן װאַסער,
כַּדי צוּ כאַפּען לופט אוּן מיט די שטאַרקע הינטערשטע ליטקעט
גענוּמען אַרבּײטען אויף צוריק. געװאָלט אָנטאַפּען אַ אָנהאַלט
אין משופּעדיגען ווייכען לייהם אוּן ניט געקענט. דער שליימיגער
גרונט האָט זיך אַװעקגעגליטשט פוּן אוּנטער זיינע ברייטע
פּאָדקעװעס. דאָס גאַנצע געװיכט פוּן דער בּריטשקע און פון
סענדערס שווערען גוּף, אױף דער קעלניע, האָבּען אַצינד גע
דריקט מיט אַן אוּמבּרחמנותדיגער קראַפט אויף די רימענע פאַסען
אוּנטערן כאָמעט, אֶט.אָט בּרעכט דאָס איהם איבּער דעם לאַנגען,
אָנגעשטרענגטען קאַרק. נאָר איין מינוטקעלע אין ער נאָך געװען
בּכֹּח צוּ האַלטען דעם קאָפּ מיט די אַרױסגעקראָכענע אוינען
איבּערן װאַסער, אַ מינוּט שפּעטער האָט ער שוין װידער געמוּזט
אַראָפּלאָזען די מאָרדע אוּנטערן שליים. ער איז געווען געצוואונגען
אָפּצוּטונקען זיך בּיו איבּער די אויערען אוּן לאָזען ,בּוּלבּעצקעס",
אוּן בּאַלד װידער אַרױפּגעװאָרפען די נאָזלעכער מיט אַ מאוימדיגען.
הירוש אוּן מיט אַ כראָפּ אוּן מיט אַ הוסט -- אַלץ אױסגע.

-- -מישט צוּזאַמען. אויף פּשוּטן פערדישען לשון האָט דאָס שױן

געהייסען ;

-- געװאַלד, בּאַלעבּאָס ! איך טרינק זיך.,

אַ קאַלטער שווייס האָט סענדערן אַרױסגעשלאָגען איבּפרן
גאַנצען לייב. דאָס האָט אַרױסגעפּרעסט דערזעלבּער טױט.
שרעק, וי אַמאָל אין װאַלד, בּשעת די ועלף זיינען בּאַפּאַלען
איהם אוּן פּאַנדרען..,. די לעצטע פּאַרע פּוּן די פיער קעלישקעס
בּראַנפען אויפן ניכטערען מאָגען, האָט זיך אױסגעוועפּט. די
מורא פאַר חיהישרהקעס געזאַנגעלע איז אויך פאַרשװאוּנדען
געװאָרען, ניט געװען אַצינד קיין אָרט פאַר אַזעלכע איידעלע
שרעקען, די גראָבע חיהשע אימה פאָרן טױט האָט אַלץ אַװעקי
געשטוּפּט, מענש אוּן פערד האָבּען אַצינד קראַמפּהאַפטיג פֿאַרי
אייניגט זייערע כּחותז, כֹּדי אַרױסצוּקויכען פוּן ליימיגען
אָפּנרונט. שמאַרעװאָז האָט זיך שנאָרכענדיג נאָכאַמאָל אַ װאָרן.
געטאָן אויף די הינטערשטע פיס אוּן ר' סענדער האָט גלייב.
צייטיג שאַרף פאַרצויגען די לייצעס אויף הינטען, איבערנשי

218

װאָרפען זיין געװיכט אױף אַן אַנדער פּונקט, כֹּדי צוֹ דער
לייבטערען שמאַרעװאָזן זיין מוראדיגע אָנשטרענגונג. נאָר אָנשטאָט
צו דערטאַפּען אַ האַלט אין שליים אוּן אַ רוּק:טאָן זיך אויף
צוּריק, האָט די גאַנצע בּריטשקע אַ שװים-געטאָן פאָראויס, אַזױ
לייכט אוּן אוּנבּאַהאָלפען װי אַ שטיקעל פּראָבּקעיהאָלץ. אוּן
שמאַרעװאָזס פּאָדקאָיועס האָכּען פאַרלױרען יעדע בּאַריהרוּנג מיטן
ליימיגען גרוּנט, פוּנם פאַרצווייפעלטען צאַפּעל האָט ער זיך נאָך
ווייטער אוּן טיעמער אַראָפּגעגליטשט, נאָכשלעפענדיג נאָך זיך
דעם גאַנצען געשפּאַן

אַצינד איז שוין דער פערד געזונקען מיט דעף גאַנצער
לענג פוּן רוּקען אוּן האַלז, װאַרפענדיג מיטן קאָפּ אוּן גריװוצ
אויף ,ניין, גיין, ניין",,. אוּן כאָרכלענדיג מיט ראָפּע אוּן בּלאָטי:ען
שוים אינם שליימיגען כּף:הקלט, אַ פּנים די אוּנטערגעשװענקטע,
מִמזרשע גרוּבּ, װאָס איז דאָ איבּערגעּליבּען נאָך דעס גרויסען
,געוויסער", האָט ערשט איצטנר צעעפענט איהר קויטיגען פּיסק
אוּן, ווערגענדיג זיך פוּן זשעדנעקייט, גענומען שלינגען דעם
גאַנצען געשפּאַן.

טענדער האָט דייטלעך פאַרנוּמען, מיט דעם אוּנטערשטען
טייל פוּן זיין גוּף, װוי שמאַרעװאָז פּיקט, װי פוּן זינען אַראָפּ,
מיט בּיידע הינטצרשטע פּאָדקאָװעס, אין דעם אױסגעבּױיגענעם
פּאָרנט פוּן קעלניע אוּנטער איהם, אוּן דערשיטערט זיין לעצטען
אָנהאַלט איבּערן װאַסער. גלייכצייטיג האָט ר' סענדער דערשפּירט
אַ שאַרפע קעלט אין די קניע. ער גיט אַ קוּק, -- דער
בּרוּדיגער תּהום האָט שין פאַרגאָסען די גאַנצע אויסהוילונג
פון דער בּריטשקע, דעם הינטערשטען װייכען זיץ. ער אַלײן
זיצט נאָך כּלומרשט איף דער קעלניע. אָבּער זיין זיץ האָט
שוין פאַרלאָרען זיין האַרטקײט, זיין ממשות. נאָר די גרױסע
טּאָלעס פון זיין בּאַלעגאָלישער דעליע האָבּען זיך אָנגעבּלאָזען
פוּן בּיידע זייטען, װי צװויי נאַסע פענכערס, אוּן האַלטען איהם
נֹאָך קוים.קוים. בּוּלבּעסלצך אוּן שװאַרצער שים שפּרינגען פון
אוּנטער די פּאָלעס. אוּן שמאַרעװאָז, האַלבּ-דערשטיקט, קעמפּפט
שוין אוּנטערן װאַסער אָהן אַ שוּם זין אוּן אָהן אַ שׁוּם האָפּענונג.

279

אוּן די שאַרפּע קעלט שטייגט דערוויילע, אָט אין זי דערגאַנגען
בּיון גאַרטעל, אָט -- בִּיז איבּער די עלענבויגענס, בּיז וי
פּאַכװעס.., אוּן דו שליימיגע גרוּב ציהט נאָך אוּן ציהט,
פאַרזויגט,,,

-- ראַ--טע--ווע--וועט 1 -- האָט זיך בּיי סענדערן צרויס.
געריסען אַ בּרילענדיגער געשריי. ער האָט מעהר זיין אייגענעם
קול ניט דערקענט, יי

ניט געװען אָבּער װער עס זאָל ראַטעװען. פּוסט אוּן
װיסט אין געװען דער פּאַס ערד צװישען די צויי װאַסערען
קֵיין גויעשקע פוּהרעל, קיין איד אויף אַ רפואה, מאַרקיטאָג איו
היינט ניט געװען אוּן צוּ.פריה איז נאָך אויך געװעזען. אוּן
דאָס גאַנצע געשעהעניש האָט זיך אָפּנעשפּיעלט אויפן שטילסטען
פוּנקט, צװישען שטאָדט אוּן אוּנטערבּאַרג, נאָר איין חיה:שרהקע
די משוּגענע האָט אוּנטערגעכאַפּט דעם בּרילענדיגען געשריי
און דריבּנע, מיט אַ זלידנעם געלעכטערל, אָפּגעענטפערט}

ניטשיינע האָג איך זיך אויסגעגליטשט
דאָ, אויכצט ואָ |
גאָכן פערד אוּן נאָכן װאָגען -- --

5

מעהר האָט סענדער קלאָר ניט געהערט, װייל די אויערען
זיינען איהם פֿאַרגאָסען געװאָרען מיט בּרודיגע װאָסער. זיינע
אויגען הקָבּען נאָר געזעהן, װי זיין גרויגעלבּע בּאָרד אי
אַרױפּגעשװאוּמען פון בּרוּסט אוּן געלעגט זיך פּלאַך אוּנטערן
גאָז, װי אַ בּינטעל פאַרװצלקטע װאַסער.פּלאַנצען; אוּן מיטן
גוֹף האָט ער געפיהלט, אַז אוּנטער איהם, צװישען די פאַרטרוּג.
קענע האַלאָבּליעס, װאַרפט זיך אַ גאַנצע מאַסע פוּן לעבּעדיגען
פלייש, װי געבּונדענע חזירים אין אַ נאַסען זאַק. אוּן אלין

280

פּאָדקאָווע פּויקט נאָך קויםיקוים אין קעלניע, אוּנטערן װאַסער;
מעתר פוּן קאָנװאולסען װי פוּן זינען,
איך טרינק זיך !., -- האָט אין סענדערן נאָכאַמאָל
הל אױפגעכּלאַקערט דאָס בּאַװאוסטזײן, װי אַ לִיכט, װען זי
האַלט בּיים אויסלעשען זיך, מיט דער לעצטער קראַנט פון זיין
וילען האָט ער אונטערן װאַסער א װויקעל-געטאָן די אָפּגעלאָזענע
לייצעס אַרוּם די דלאָגיעס, אוּן קראַמפּהאַפטיג, מיט דעם גאַננען
געוויכט פוּן קאָפּ און אויבּערשטען האַלבּען גוף, אַ װאָרף:געטאָן
זיך אויף הינטען, ס'האָט געזאָלט זיין די לעצטע אוּן שטאַרקסטע
הילף. שמאַרעװאָזען אַרױסצוּראטעװען זיך פוּן גרובּ מיטן בּאַ.
לעבּאָס צוזאַמען,

דעם פערדס פאַרבּלאָטיגטע אויערען האָבּען זיך נאָר איין
גע בּאַװיזען איבּערן װאָסער אוּן בּאַלד צוריק אַראָפּגעזונקען,
מוּן- דער פאַרצווייפעלטער האַסטיגקײיט, מיט וועלכער סענדעף
האָט אַ ריסיגעטאָן דֶעם שפאַן, האָט ער נאָר דערשפּירט, אַ
זיין אַלטער פעהלער אוּנטערן גאַרטעל האָט זיך געגעבּען אַ
טרען-אויף, = וי אַ. יאָהרען.לאַנג געװאַשענע העמד, אַ װעהטאָג,
וי אַ צעראַצטער קיךימעסער האָט איהם דעם לייבּ אויפגעכרענט,
אוּן אַלע מוּסקוּלען פוּן בּויך האָבּען צװאַמענגעבּראָכען. נאָר
דריי מאָל אין לעבּען האָט סענדער איבּערגעלעבּט אַזאַ שמערץ;
צוּם ערשטען מאָל -- צשעתן אָנרײיסען זיך אויף דעם אָרשער
שליאך } - צוּם צווייטען מאָל -- יום כּפּור בּשעת פייוקע, אוּריס
מזיק, האָט איהם געגעבּען אַ טערעפענץ מיטן קאָריק פוּן שטיוועל,
אויף הינטען, אוּן אַצינד.-- צוּם דריטען מאָל,,, נאָר אַצינד איז
עס געווען שמערשליכער און שרעקליכער הי ביידע מאָל פוּן
פריהער, אַלע פריהערדיגע װעהטאָגען האָבּען זיך פאַראײיגיגט
און אַרױסגעשטױסען זייגע געדערים, וי אין אַ טיעפען זאַק אַרײן,

פון אַזאַ איבּערנאַטירליכער שמערץ האָט איהם, פאַרשװיבַי:
דעלט אין קאָפּ, אוּן אַזױ װי ער האָט זיך אַ װאָרףגעטאָן מיטן
רוקען איבּער דער קעלניש, אַזױ איזן ער שוין געבּליבּען ליגען,
די העגט זיינען שװער, װי בּליי, אַראָפּנעפאַלען פוּן בּיידע זייטען,
גאָר די אָנגעװיקעלטע לייצעס האָבּען זיי נאָך אַבּיסעל אוים.

81

געהאַלטען, פוּנם אַנידערפּאַל אוּן זינקען פֿון אַזאַ ‏ שװערען
קערפּער, האָט די שלימיגע גרוּבּ נאָכאַמאָל אַ קרעכץ.געטאָף
, נּו-הו" האָט זי סאָפּענדיג אַ שלוּקערץ:געטאָן פוּן אַזאַ צוייטען
צויגרויסען בּיסען -- אַ גאַנצען בּאַלעגאָלע מיט צװיי אֶנַנְעַי
בּלאָזענע נאַסע פּאָלעס פוּן זיין דעליע. -- עהנליך האָט מיס
אַ שעה צוריק געקרעכצט דער װאַטעריאָקס אין אייאיר, סענדערט.
בּייזער נביא, אין די פאַרנעפּעלטע טראָסטינעס.. / 0
,.פּוּן ערגעצוואוּ, מיט װאַסעריבּולבּעסלעך צוּזאַמען, זיינען
אַרױסגעשװאוּמען אַ פֹּאָר אױגען מיט געלבּיבּלױע פאַרטעכלעף
איבּער זײי,. ער װאָלט געמענט שװערען, אַז דאָס זיינען דעם
מוראיהוראהס אוגען בּשעת דער גסיסה. נאָר בּולטער זײַנען
אַצינד די אויגען. װי בּי אַ גרויסער זשאַבּע קריכען זיי אַרױס
פוּן וועקסענעם געזיכט, אוּן זיין קוֹל -- אַ מאָדנער, אַ הילכיגי
פּוֹסטער, װי בּיי אַ װאַסער-אָקס אין זוּמפ, רוּפט איהם צום
טויטען-בּעט : |
-- סענ--דע--ער, בּוּ--הוּ--אוּ--אוּ !
-- רבּיניוּ, -- האָט זיך סענדער גענוּמען בּעטען -- אַ לעבּען
אָפּגעהאָרעװעט.,, איך קען ניט,.. רבּ--רבּ-- 2
נֹאָר אָנשטאָט ענדיגען, אָנשטאָט זאָגען אַז ער קען צוּם
ובּינס בּעט נאָהענט ניט צוגעהן, האָט גאָר דער מױל געמאַכט
בּוּליבּוֹל בּוּל-בוֹל, אוּן אַ מנוּשמדיגע מאַסע האָט איהם פאַרכליאָבּעט,
אָנשטאָט איהם האָט גאָר דער מוראיהוראה פאַרענדיג ,

פרעהליך איבּערגעקרימט װי אַ קונדס ;

-- סע--ע:--דע--ער ! בּוּל-צוּל.בּוליבול,,,

פוּן דעם מוראיהוראהס שטיפעריי אין עפּעס מיטאַמאָל
געװאָרען לייכט אויפן האַרצען אוּן זיכערער איז געװאָרען.
גוז צוּליב װאָס געדאַרפט אַזױ שרעקען זיך ... שמענדריקע,
פּאַנדרע, די װאָלפיכע אין װאַלד, חיהישרהקע, שמאַרעװאָז"
מערע די טראָגעדיגע טאָכטער זיינע -- אַלע שטיפען.מיט אוּן
בּלעזלען מיט די ליפּען.,, איינער מאַכט בּוּל-בּוּל א פּלאַצט וי
אַ פּענכער אוּן דער צוייטער שװימט אַוױיף -- = =-,=-

22

6

אין אַ וילע אַרוּם האָט זיך חיהישרהקע די משוגענע
ארױסגעלאָזט איבערן , אוּנטערבּאַרג" מיט אַ שפּאָגעל נײיעם
געזאַנגעלע, װאָס זאָנט, עליפי שטייגער, קיין גוּטס ניט אָן...

שוין שפּאַנענדיג, מיט די בּאָרװעסע פיס, איבּער דער
הרצבּליע, לעבּען מיהל, האָט זי געװיגט אין די אָרעמס איהר
פּעקעלע שמאַטעס און געצויגען די נשמה מיט איהר איינגעי
געסענער בּענקשאַפּט נאָך זוּסיע דעם מילכיגען -- איהר געוועזענעם

מאַן, בשעת זי איז נאָך געװען קלאָר:
פאַר די קעז און פאַר די פּוטעה -
דאָ, אויכצט דאָ!
פֿאַר די גאָמעלקעט אוּן בריגדוע --

דאָ, טאַקע דאָ יי

אוּן, אַרײנשפּרײיזענדיג צוישען די הייזער פוּן ,אונטער"
בּאַרג" האָט זיך שוין איהר לידעל פאַרנוּמען אויף דער גצשעי
הענ"ש פוּן היינטיגען טאָג:

גיטשיינע האָט ער זיך אויסגעגליטשט
דאָ, אױכּעט דאָן
גאָכן מערד און נאָכן ,סענדער" --

אוגז 5 לאַנגע לאָהף 6441

דאָ האָבּען זיך נייגעריגע קעשט אַרױסגערוּקט פוּן ד"'
פענסטער, אוּן דער גאַנצער ,אוּנטערבּאַרג" האָט זיך אָנגעשטױסען,
אַז מיט ר' סענדערן האָט זיך עפּעס געטראָפּען,

-- חיה.שרהקע, חיהישרהקע! -- האָט מען איהר פוּן די
מעגסטער נאָכגעשריען,,--װעלכער סענדער ? ואוּ סענדער }

גאָר חיהישרהקע װעט דען ענטפערן! זי האָט

3

נאָר צוגעונגען אַלעגאָריש, װי אַ היזעריגער, כיכענדיגער
;אָראַקעל" :

ניט קײן כאָמעט, ניט קײַן גריטשקצ
דאָ, אויכצט דאָ|

האָבּען זיך אונטערבּאַרגער אידען אַ לאָזיגעטאָן צוֹ דער
אָזערע. בּערע דעם מילנערס אידעם, װאָס האָט אָקאָרשט
אָפּגעקויפט ,דזשירקעליכעןי, אין געלאָפּען דער ערשטער
מיט אַ לאַנגער הראַבצליע אין האַנד,

אַ צװאַנציג קלאַפטער נאָך דער הרעבליע, בּיים מיטען
אויסנוס פוּן דער אָזערֹע, האָט מען געפונען אַ צערוּדערטען
שטיק װאַסער אוּן איבּערן אויפגעשװאוּמענעם שליים אוּן גרוּנט,
פוילעניש -- אַ גרוי.גרינע, נאַסע אוּן אָנגעבּלאָזענע פּאָלע פון
די סענדערס בּאַלעגאָלישע דעליע. װי אַ ריזינער געשוויר האָט
זי זיך קויםיקוים געוויגט איבּערן בּלאָטיגען װאָסער -- סענדערס
אַרויפגעשוואומענער, לעצטער װעהטאָג,

דער מ שפט

4

אַ האַלבּען טאָג האָבּען אידען פוּן ‏ אונטערבּאַרג" געאר"
בּייט מיט הראַבּליעס, מיט שטריק אוּן מיט דראָנגעס, אוּן ניט'
געקענט אַרױסציהען, פוּן דער שליימיגער גרובּ, דעם דערטרוני
קענעם בּאַלעגאָלע מיט זיין פערד, קיינער האָט ניט געגלױבּט,
אַז די שטילע, תּמעװאַטע אָזערע איז בּכֹּח אויסצוּשװענקצן אַואַ
טיעפט אוּן ענגע גרוּב, בּיים סאַמע בּרעג. וי אַ מױן אין אַ
קלעם.פּאַסטקע איז אַהין אַרײנגעפאַלען ר' סענדער מיט זיין.
,שמאַרעװאָזען" צוזאַמען, און ס'איז ניט מעגליך געװען צו
ריהרען זיי פון אָרט,

ערשט שפּעטער, נאָך װאַרמעס, ווען עס זיינען אָנגעפאָה"
רען אַלע בּאַלעגאָלעס פוּן צעך אוּן אַלע פּאָזשאַרניקעס מיט די
כּלים פוּן שטאָדט, האָט מען זיי אַרױסגעשלעפּט,

דער חזן פוּן חברהילויה, אַ פינסטערער איד מיט כמוּרנע
- קאַטאָוועסלעך, האָט אויף די דערטרו:קענע, אױף מענש אוּן
פערד, להבדיל, געזאָגט אַזאַ פּסוק: , הנאהבים והנעימים.., די
פאַרליעבּטע אוּן די טייערע אין זייער לעבּען אוּן טױט האָבּען
זי זיך ניט צעשיידט,." אוּן ס'איז אין דעם געװטן אַ שטיק
אמת, װאָרים סענדער איז געװען אַזױ פאַרפּלאָנטערט מיטן גְאַנַ"
צען געשפּאַן, אַזױ פאַרגאָסען אוּן צוּזאָמענגעקלעפּט מיטן לײ*
מיגען שליים, אַז מען האָט זיי געמוזט אַרױסציהען אינאיינעם.

283

ווען מען האָט מיט דער פּאָזשאַרנער קישקע אַבּיסעל
אָפּגעשװענקט די מוראדיגע קויטיגע מאַסע, װאָס האָט פריהער
אויסגעזעהן אי אַן אױסגעגראָבּענע סטראַשירלע פוּן דור המבּול,
האָט מען דערזעהן סענדערן מיטן געזעס אױף דער קעלניע אוּן
מיט די שפּיצען שטיװעל פאַרקלעמט צװישען די האַלאָבּליעס,
מיטן קאָפּ אין ער געװען פאַרװאָרפען אױף הינטען אין דער
אויסהוילונג פוּן בּריטשקע, צוּפוּסן פוּן ווייכען, צעראַטענעם זיץ,
אוּן אינגאַגצען אױסגעבּױגען װי אַ בּײיגעל, די אױסגעהאָרעװעי
טע הענט זיינען געװוען פאַרקראַמפּט אוּן אַרוּמגעװיקעלט מיט
די לייצעס פוּן פערד אוּן דער אָפענער מויל -- פאַרשטאָפּט
מיט שװאַרצער בּלאָטע. אַזױ האָט ער צוּם לעצטען מאָל, װיזט
אויס, אַ ריסיגעטאָן דעם פערד, כֹּדי אַרױסצוּראַט:װען א הם,
זיך איבּערגעבּױגען אוּן מעהר ניט נעקענט זיך אויסגליכען..
אַזױ אין ער דערטרונקען אוּן פּאַרגליװערט געװאָרען.

-- ניט אַנדערש, -- האָבּען װייבּער געזאָגט, -- אַז שוין דעט
פאַרגאַנגעֶנעם יום.כּפּוּר אין אויף איהם נגזר געװאָרען אַזױ, הו" .
אין מחזור שטעהט: ,מי בּאש ומי בּמים"., װער מיט פייער
אוּן װער מיט װאַסער,, דער שטן אַלײן האָט איהם אין
אָזערע אַ גרוּבּ געגראָבּען אוּן פאַרטאַיעט זיך... דאָס געװיסער,
ערביפּסח, האָט די גרוּבּ מיט שיטערען ליהם פאַרדעקט, אוּן
ערשט היינט, אין אַ בּײיזער שעה, האָט דער ניט.גוּטער פֹאַרי
מאַניעט דלם קרבּן: קוּם, קוּם, פערדעלט, טרינק זיך אָן* /

אוּן אַלטע חסידים פוּן ליובּאַװיטשער בּיתימדרש, וואוּ סענ.
דער, עליויהשלום, האָט געדאַװענט, האָבּען גענוּמען זוּכען אוּן
גישטערען, פאַרװאָס קומט אַ פרוּמען בּאַלענאָלע אַזאַ שטראָף!
אוֹן האָבּען ניט געפונען, סיידלן.,. דערפאַר אפשר, װאָס בּשעת
דער פּטירה פוּן אַלטען מורה.הוראה, שוין נאָכן וידוױ, האָט זיך
ד' סענדער צױּגראָבּ אַריינגעריסען אין ,מעבר יבּק"י) אַרײן..
מיט די בּאַלעגאָלישע שטיוועל אַרײנגעשפּאַגט אין קדשייקדשים /

*) ,מעבר יצק* -- הײסט די בֿאַנצע פּראָצעדו" אָרום אַ ג'סס אנן
רוס א ! געשטאָרבענעם, ; פאָרהאן אויך אַ טפר מיטן זעלהען נאָמען,

וּן ?עצטען אָטהעם,,, די מיתת נשיקה') געשטערט,, אױפגעי
מאַכט די געשלאָסענע אויגען, װאָס זעהען שוין די אױבֿערשטע
וועלטען, מיט געװאַלד.., געצוואוּנגען איהם, עליויהשלום, אָנֹ.
קוֹקען נאָכאַמאָל די זינדיגע װעלט,,, איז אָט,,, ניט פּאַר קיינעם
געדאַכט -- כֹּרת.יאָהרען.,
נאָר אין בּאַלעגאָלישען צעך האָט קוּשקע.בּראַנד דער
פרעסער, דער אַלטער קאָנקוּרענט פוּן כענדערס הױז, דערקלערט
דֶעם סוד פוּן סענדערס אוּמקוּם גאָר אַנדערש. דערצעהלט האָט
עֶר, אַז ער האָט מיט זיינע אייגענע אויערען געהערט פוּן יאָשע
קאַזיאָל, פוּן זיין אייגענעם טאַטען הײיסט דאָס, אַ ליכטיגען גן.
צדן זאָל ער האָבּען, אַן סענדער.פּאַרדאָן האָט מיט זימלען זיין
טאַטען.,, יאָ, אַז זי בּיידע האָבּען ניט מעהר אוּן ניט װעניגער
װי דערהרגעט אַ מענשען אין װאַלד.. דערצעהלט האָבּען זײ
8פילו, אַז זי האָכּען נאָר אָנגעבּראָבען די בּײינער אַ מיאוּסען
גריא, זי האָבּען אין איהם, כּלומרשט, דערקענט איינֶעם פוּן די
פיער גזלנים, וועלכע זיינען אַמאָל אָנגעפאַלען אויף דער כּאָנשט,
וועלכע זימעל האָט געפיהרט דוּרכן אָרשער װאַלד,. דאָבּען זײ
אִיהם, הייסט דאָס, דערטאַפּט אוּן צעבּלוּטיגט; נאַדיר פאַר דער
צעשניטענעך בּויד! אוּן נצַדיר פאַר אַברהמלען דעם שמייסעף
װאָס. איהר האָט דערשטאָכען.. נאָר אין דער אנתן האָבּען זײ
דעם ערל געשצָכטען װי אַ חױר, צװישען געדיכטע יאָדלעס,
ינף, װיאָרסט כון שליאַך, בּאַגראָבּען אוּן פאַרדעקט מיט מצָך,.
איז אָט! בּלוּט רעכענט זיךי,

נאָר װער איז דאָס מחויב גלויבּען, דרייסיג יאָהר שפּעם
טער, אין אַזעלכע בּאָבּעימעשות?,,, ס'האָט טאַקע געהאַלטען
דערבּיי, אַז קוּשקע-בּראַנד זאָל פאַר אַזאַ דרשה קריגען מיט אַ
שטיק צעבּראָכענעם כאָמעט איבּערן קאָפּ,, מ'האָט זיך אַבּער
אין צעך דערמאָנט, אַז ס'אין דאָ אַ נאָהענטערער מענש אָפֹּצוּ.

רעַכְענען זיך מיט קוּשקֶען. פּאַנדרע -- היסט דער נאָהענטער,

{ *) ,מיתת נשיקָה" -- אַ טױס זורך גאָטס קָוש, פון װעלכען צס.
שפאַרבפן. אָלצ. הייליגצ,

.1

נאָר דערווייל זיצט ער אין אָסטראָג,.. האָט מען ויך דעראָר
צוּריקגעהאַלטען אוּן גערעדט צוּ קוּשקען אַזױ:

-- װאַרט, פּאַנדרע װעט אַרױס פוּן גועשקע הענט, װצט
עֶר דיך שוין בּאַצאָהלען פאַר אַלץ!..

אָבּער ניט די געהיימניספולע חסידישע שוּשקעריי אין
פית-מדרש אוּן ניט די קולות אין בּאַלעגאָלישען צעך האָבּען
געמינערט איין האָר פון סענדערס כּבוד נאָכן טױט. אדרבּא,
ר' מענדיל דער לעקיש, דער יורש פון מורה-הוראהס שטוּהל,
האָט איהם מספּיך געװען, סענדערן; געגעבּען אַ משל מיט
שװאַרצע סחורה אוּן מיט ווייסע סחו"ה, װאָס האָט זיך גע
קלעפּט צוּם נמשל, װי אַן אַרבּעס צוּם װאַנט.,, האָט ר' מענדיל
דערזעהן, אַז דער משל נעמט ניט, האָט ער אָנגעשראָקען דעם
עולם מיט אַ פּסוּק: ,כּי מפני הרעה נאסף הצדיק.,* כֹּדי גיש
צוּ דערלעבּען די שלעכטע צײטען געהט דער פּרוּמער אַװעץ
פון דער װעלט. איז ניט אנדערש, רבּוֹתַי, אַז אױיף שטאָדט
געהען נייע גזרות,., װאָרים מען זעהט דאָך שוין, בּרוּריהשם,
װאָס אידען האָבּען אױסצוּשטעהן פוּן המנען (ס'איז געװען א
ווצוּנק אױיף דעם נייעם פּריסטאַו), װאָס האָט זיך אָנגעזעצט'
אויף שטאָזט מיט כּלערלײ בּלבּוֹלים אוּן צוטשעפּענישען. |

בּאַלעבּאַטים האָבּען געהערט אַזעלכע װערטער אוּן האָבעןך
פּרוּמ געזיפצט, נאָר בּאַלענאָלעס האָבּען פעסטער אָנגערוּקט די
היטלעך איבּער די האַרטע קאַרקען, אוּן אין זייערע אױיגען האָמ
געבּרענט אַ שװאַרצע שנאה צוּ המנען פוּן אַלע צייטען

5

דאָס געלט, װאָס סענדער האָט אָפּגענוּמען אינם טאָג פוּן
זיין. טוט פאַר דזשירקעליכען, זיין פאַרקויפטער קליאַטשע, האָט
מען געפונען גאַנץ אין זיין טיעפער בּוזים-קעשענע. דער בַּרי-
טער גאַרטעל, װעלכער האָט צוגעקװעטשט דאָס שטיקעל צעראַ. .
טע, װאָס האָט סענדערן געדינט אָנעטאָט אַ טייסטער, האָס ‏

(עק

דאָס שליימיגע װאַסער ניט צוגעלאָזש צוּ מאַכען אַ תּל פון
דאָס בּיסעל פּאַפּיריגעלט, האָט מען די פּאַפירענע פינפערלעך
צעלעגט אויף אַ פּאָלוֹמעסיק אוּן געטריקענט, בּשעת שבעהיזיצען,
אין אַ לינדער אויװען, אוּן אויך דאָס בּיסעל געראַטעװעטע
צלוטיגע געלט האָט מען אַרײנגעװאָרפען אין װאָגשאָל פוּן גע.
רעכטיגקייט, אין אַדװאָקאַטס קעשענע, כֹּדי אַריבּערצוועגען
דעם שװערען בּלבּוֹל פוּן צורריהיהוּדים, פוּן נייעם פּריסטאַו,
ימח שמו זאָל ער װערען! אָבּער אינגאַנצען אַריבּערװעגען האָט
מען ניט געקענט, מען האָט נאָר אָפּגעצױגען פוּן אַרעסטאַנטסקע
ראָטעס אויף אָסטראָג, אָבּער פאַרמשפט האָט מען איהם פאָרט--
גחיפּאַנדרען,

עטליכע דרייסטע אידען, װאָס האָבּען זיך ניט געלאָזען
אָפשרעקען פונם פּריסטאַװוס סטראַשונקעס, האָבּען אפילוּ עדות
געזאָגט, אַז איידער ,זיין בּלאַהאָראָדיע" איז צוּגעלאָפען צוּ
דער שרפה אינם נייעםינגידס הויף, האָט ער זיך בּמחילה אויס.
געצויגען װי גרויס ער איז, מיטן נייעם שינעל, איבּער דער
צריקעל פוּן קאַנאַװע, זיי האָבּען אפילו אַ װינק געגעבּען, די
עדוּת, אַז ס'איז דאָ אַ סברא אַזאַ, אַז זיין ,בּלאַהאָראָדיע" האָט
געהאַט אַבּיסעל אין קאָפּ,, װאָרים מען וייסט, אַז בּיז צװעלף
אַ זייגער אין דער נאַכט האָט מען גענוּמען צוּ קאַפּעלעך בּראַני
פען בּיים פּאָטשטמײסטער אינדערהיים, בּכן, װאָלט מען געקענט
שװוערצן, אַז ,יעהאָ בּלאַהאָראָדיע*" האָט אָפּנעריסען דעם קנעי
פּעל פון אַרבּעל בּיים אַנידערפאַלען, מיר בּעטען איבּער זיין
כּבוד, איבּערן בּריקעל,,, אוּן פּצַנדדע האָט מיטן קנעפּעל גאָר
ניט צוּ טאָן.,, פּאַנדרע איז ערשט אָנגעלאָפּען שפּעטער..

האָט זיך אַנטקעגענגעשטעלט דער פּאָטשטמײסטער אַלײן,
|אױך אַ געשמאַקער גוי מיט אַן אָנגעגאָסענעם רױטען קאַרק
אוּן האָט עדוּת געזאָגט אין אֶקְרוּושנאָי סוּד, אַז.. װאוּ! װאָסוּ
װוער ? וועמען 1,,. זיין בּלאַהאָראָדיע דער פּריסטאַװ, זיין גוּטעף
פריינט, האָט טאַקע גענוּמען אַ גלעזעל, נאָר ניט אַזױ פיעל ער
זאָל פאַרלירען דעם קאָפּ, עס איז אַ חוּצפּה פוּן אידען צוּ
זאָגען װצגען א פּריסטאַו, װאָס איז געקוּמען צוּלויפען, אֶהן

9

קיינעמס הילף, אינמיטען דער נאַכט, צוּ מאַכען אָרדנוּנג אויף!
אַ שרפה אוּן טאָן זיין פליכט., צוּ זאָנען אױף איהם, אַז ער
איז געווען שיכּור אוּן איז געפאַלען פוּן די פיס,,. אַ סימן איז--
די פּריסטאַװיכע בּיי איהם, בּיים פּאָטשטמײסטער אין שטוב,
האָט געװאָלט דעם מאַן אָפּהאַלטען, ער זאָל אַליין ניט ליפען
אוּן שיקען די דעסיאַטניקעס אַ קוּק טאָן. האָט אָבּער זיין , בּלאַ.
האָראָדיע" שטרענג אַ זאָג געטאָן צוּ איהר: ,סלוזשבאַ ניע
דרוּזשבּאַ*,,. יאָ. אָט װאָס פאַר אַ געטרייער דינער פוּן צאַר
אוּן פּאָטערלאַנד דער פּריסטאַװ איז!,. נאָר שקלאָװער אידען
זיינען איהם אַ דם:שונא דערפאַר, װאָס ער מאַכט צוּפיעל פּאַ.
ראָנדקעס, הייסט ריין:האַלטען די אָפּטריטען, קעהרען די קויי
מענס, גראָבּען גריבּער פאַר די פּאָמוּניצעס, אוּן ניט פּליוּכען
דעם שמוּץ אינמיטען די גאַסען, אָט.װאָס!.

זיינען געקוּמען עטליכע פּאָזשאַרניקעס אוּן האָבּען עדוּת.
געזאָגט, אַז מיט עטליכע מינוּט פריהער, איידער דער פּריסטאַװ'
איז אָנגעלאָפּען, האָט פּאַנדרע אַרױסגעראַטעװעט אַ בּהמה פון
אַ בּרענענדינע שטאַל פוּל מיט שטרוי, איינער אַליין האָט ער
דאָס געטאָן אוּן איינגעשטעלט דעם לעבּען פאַר פרעמדע האָבּ.
אוּן.גוטס.,. |
זיינען אַקעגענגעקוּמען פאַרשריבּענע אַקְטען װעגען פּאַנ.
דרעס אויפפיהרונגען, װי אַזױ ער האָט, למשל, אַרויפגעשלעפּט
צוּם קאַזיאָנעם ראַבּינער אופן גאַניק צװיי נאַקעטע מענשען,
וועלכע ער האָט פריהער צואַמענגעבּונדען מיט אַ גאַרטעל --
אַ זכר און אַ נקבה, װאָס ער האָט ערגעץיװאוּ דערטאַפּט.. און
וי אַזױ פּאַנדרע פלעגט שטענדיג מאַכען סקאַנדאַלען װען ער
האָט זיך אָנגעשיכּורט. אַלע יוםיטוב פלענט ער עס טאָן. אָדעף
ער פלעגט פאַרמאַכען די לאָדען אין גאַנץ שטאָדט, אָדער ער
פלעגט פּליוכען װאַסער פוּן בּרוּנימער אױף דער גאַס און אָנ.
מאַכען אַ גאַנצע פאַרפלייצונג, אָדער ער פלעגט גלאַט אַזױ זיך:
אַװעקשטעלען אוּן זינגען מיאוסע לידלעך אוּנטער פרעמוע
פענסטער,,, אַלע אַלטע העמדער האָט מען פּאַנדדען איבּערגע.
קליבּען, אַלע בּיינדעלעך געװאַשען איהם. דער פּריסטאַ האָט

290

פיך,. ווייזט אויס, גוט פּאָסטאַרעט. אױיסגעזוכט אַלע פּאַרשימעלטע.
חטאים פוּן זיין קרבּן אוּן אַרױסגעלעגט זײַ אױפן רױטען גע"
װאַנט פון טיש, אין אַקרוזשנאָי סוך, פאַר אַלע ערלים אין.
די אויגען,
| = האָבּען זיך אַװעקגעשטעלט נייע עדוּת פוּן פּאַנדרעס צד,

צוויי מאַלעגאָלעס פון צעך, אוּן דערצעהלט העלרישקייטען פוּנם
געמשפּטען, װי אַזױ ער האָט זיך געראַנגעלט מיט א סטאַדע.
װעלף, דערשלאָגען אַ בייזע װאָלפיכע אוּן געראַטעװעט זיין.
שווער פוּן טױט.,, אוּן װי גוּט אוּן פרוּם ער איז געװאָרען נאָך.
דער התונה, אַז אַלע קענען זיך גאָר פון איהם ניט גענוג.
אָנלױבּען, |
זיינען אױפגעשטאַנען גויעשע עדוּת, װאָס דעם פּריסטאָװס.
צד האָט ערגעץ.ואוּ או'סגעקראַצט, אוּן אױפגעװאָרפען, אַז דער
צּאַשוּלדיגטער האָט מיט אַ פּאָר יאָהר צוּריק געטאַנצט אינמי.
טען מאַרק, בּשעת ער האָט זיך בּאַפרײיט פוּן פּריזיוו דורך אַ
גרויסען נוּמער. געטאַנצס האָט ער אוּן זיך משוּגע געמאַכט,
אָט, הייסט עס, װאָס פאַר אַ טרײער ,װיערנאָפּאָדאַני? (אוּני
טערטאַן) ער איז אַלעמאָל געװען, דער איד נחפּאַנדרע.

איז אויפגעשטאַנען דער אַדװאָקאט, נחס בּאַשיצער, און
זערוויזען מיט דאָקוּמענטען, אַז געטאַנצט האָט זיין קליענט
מחמת שמחה, װאָסי ער װעט ניט דאַרפען לאָזען איינעם אַלין
זיין קראַנקען טאַטען, װעלכען ער אַלײן ה ט אױסגעהאַלטען.
זי גאַנצע צייט, מחמת זיין עלטערער בּרוּדער איז שױן לאַנג.
געװען אין קאַזאַרמע אוּן געגעסען די קיזערליכע קאַשע פון
קעסעל, פּאַנדדע, זיין קליענט, איז געװען אַ פּשרער לגאָטניק,.
גאָר מחמת די אידישע אָפּגעלאָזצנקײט אין די קליינע שטערט.
לעך, האָט מען פאַרגעסען מאַכען די פּאַפּירען אין דער ריכי
טיגער צייט,,,

האָט מען זיךְ אַזױ געאַמפּערט בּיז דער פּראָקוּראָר אין
אױפגעשטאַנען אוּן פאַרלאַנגט, אַז דער ,סוד" זאָל זיך מעהר
גיט פאַרנעמען מיט זייטיגע מעלות אוּן חסרונות פּוּן דעם גע
משפּטען, דאָ, אין מאָהליוער קרייז.געריכט, װערט גאָר געשטעלט

1

די פּראַגע: צי דער בּאַשוּלדינטער ,מעשצאַנין" פוּן שקלאָת?
װעלכער. - ווערט אָנגערוּפען נח-פאַנדרע, פיעריאוןיצװאַנצ'ג יאָהה.
אָלט, האָט געוויזען אַ װידערשטאַנד דער פּאָליצײ, בּשעת טאָך
איהרע פליכטען, צי ניט 1.. יי
| זיינען אַרױסגעטרעטען צוויי שקלאָװער סטראַזשניקצס, אין
די נייע שינעלען, װאָס דער נײער פּריסטאַוו האָט פאַר זי
אױסגעכלאָפּאָטשעט, אוּן האָבּען עדוּת-געזאָגט, אַז פּאַנדרע האָט
זי בּיידען אַנידערגעװאָרפען, בּשעת זיי האָבּען איהם געװאָלט
אָפּפיהרען אין סטאַן, װען יעװאָ בּלאַגאָראָריע דער פּריסטאָו
האָט געהייסען..,

אַזא קלאָרע אוּן קוּרצע בּאַשׁוּלדיגוּנג, װאָס האָט ניט צוּ
סאָן מיט קיין קנעפּעל אוּן מיט קיין פּריסטאַװ, װאָס האָט
,בּודטאָיבּי פריהער גענוּמען אַ כּוסה אוּן זיך אויכגעגליטשט --
האָט געמאַכט אַ שװערען איינדרוּק. אַלע גוּטע מיילער פון דײ
בּאַשיצער זיינען אַ וויילע פאַרשטוּמט געװאָרען. 6

3

פּאַנדרע אַליין איז געװען שטאַרק דערשלאָגען פון ,ויצעןי
זעקס חדשים פאַרן משפט { פוּן דער ידיעה, אַז סענדער, זיין
שװער, האָט געהאַט אַזאַ בּיטערן טױט ; פוּן מערעס בּלײבּען
| איינע. אַלײן אין שטוּבּ מיט איהר אָרעמינקער מאַמעלע, אַ פּאָר.
װאָכען פאַר אַ קינפּעט, צװישען פּאַרשימעלטע כאָמעטען, אָהן
פּערד און אָהן פּרנסה... האָט ער זיך צוּנעהערט מיט איין
אוער אי צוּ זיינע בּאַשוּלדיגער, אי צוּ זיינע בּאַשיצער, בֿיט
אַלץ האָט ער פאַרשטאַנען פוּן ,פּעטערבּוּרגער רוּסיש".,. דער
בּאַצאָהלטער אַדװאָקאַט זיינער האָט זיך אַלע וויילע צוגעבּויגען
צוּ איהם אוּן עפּעס געפרעגט אוּן ע;עס דערקלערט. פוּן דעף
רוּהיגקייט אוּן זאַטקײט, מיט װעלכע די גויעשע ,סוריאָס""4,

*+) ריבמשר

202

אוּן די גויעשע פריטיאַזשנע האָצּען זיך צוגעקוקט אוּן צוּגעהעהט
צוּם גאַנצען געראַנגעל איבּער איהם, דעם אידישען בּאַלענאָלע
פּוּן קליינשטעדטעל, אין פּאַנדרען אָנגעגאַנגען אַ הלשות, הױ
פוֹן געפּרעגעלטען חזיריפלייש בּיי בּויך-װעהטאָג, װאָס ווייסען זֵיי
אוּן װאָס קענען זי וויסען, אָט די וילדיפרעמדע, מיט זייער
סרפהנעם יושר, פון איהם אוּן פוּן זיין אוּמשולדיגקײיט ו
אָט אַזױ בּאַצאָהלט מען איהם דאָס פאַר איינשטעלען דעם לעבּען
פאַר פרעמדע האָבּ אוּן גוּטס ?,,. װי אַ פאַרסמאַרקעטען אינגעלע
אין חדר טהוּט מען איהם די אָרעמינקע, פּאַרלאַטעטע מייטקעלען
אויס, אוּן יעטװעדער צימבּעלט אַרין: ,אַ פּאַנדרעלע, אַ פּאַג.
דרעלע זאָל זיך לייטישער אויפפיהרען" !... אַ קונץ אַ גרויסער,
ווען הוּנדערטער גויים זעצען זיך אָן אויף אין אידען! צוּם
ערשטען מאָל אין לעבּען אין איהם אָנגעקומען אַ מאָדנער
געדאַנק, װאָס אַן אַנדער מאָל װאָלט ער זיך פאַר איהם געי
שראָקען : אם-ירצה-השם, אַז ער װעט אַרױס פוּן גויעשקע הענט
מוּ! ער זיך נעהנטער בּאַקענען מיט כאַצע דעם הינקעדיגען
אין שקלאָװ. אָט דער כאַצע קירזשנער, זײָגט מע איז אַ
צישיליסט", ער האַלט ניט פון פּראַװיטעלסטע, זאָגט מען
מוּז מען דערגעהן -- פאַרװאָס ! ניט אוּמזיסט אַ פּנים..

;אַ זוּמערדיגע היץ איז געשטאַנען אויף דער מאָהליװער
גפבּרוקירטער גאַס, אוּן אין זאָל פוּן ,סוד" -- אַ מענשישע
פֿאַרע פוּן צעװאַרעמטע עדות אוּן פון נייגעריגע,. פּאַנדרעס
שטאַרקער גוּף,. װאָס אין געװען אָפּגעלאָזען פוּן גאָרניט טאָן
אַזױי פיעל חדשים, פון האַרצװעהטאָג, בּענקשאַכּט אַהײם אוּן פוּן
שלעכטע עסענס - איז אַצינד געװען דאָפּעלט אָפּנעשװאַכט,
אַלע אױגען אַרוּם איהם אוּן הינטער איהט האָבּען געשטאָכען,
און אין קאָפּ אין געשט;נען אַ טשאַד, װי פון אַ צויפריה
געשלאָסענעם, איבערגעהייצטען אויװען, טאַטע אין הימעל! וען
װעט זֹיך דאָס שוין אַלץ ענדיגען! |

. = דער טרוקענעך קול פוּנם פאָרויצענדען אין סוּד האָט
איחם אױפגעװעקט: װאָס האָט דער בּאַשוּלינטער צוּ זאָגען

293

גענען אַזע"כע עדות װי די צויי סעראַזשניקעס, װעלכע ער
האָט אַנידערג צװאָרפען ?... |

װאָס האָט ער צוּ זאָנען ! װאָס קען ער זאָגען מיט זייצא
עטליכע צעהנדליג װייס.רוּסישע, פּױערשע װערטער, וועלכע
קלינגען דאָ, צווישען אַזוֹי פיעל אויסגעפּיצטע פּריצים, אַזױ פרעמר
אוּן אַזױ האַמעטנע ? נאָר ער װעט זאָגען.. יאָ. ער קען נאָר
זאָגען אַז בּשעתּ דער פּריסטאַ האָט געהייסען אַרעסטירען
איהם האָט ער, פּאַנדרע, נאָך ניט געװאוּסט װאָס עס טהוט זיך
מיט איהם, פֿאַרטמאַליעט פוּן פייער אין ער געװען אוּן צעשלאַי
גען פוּן דער בּהמהס קלאָהען, װאָס ער האָט אָקאָרשט געראַטעװעט,,,
די בּרענענדיגע שטאָל איז שיער ניט איינגעפאַלען אויף איהםו.
ער האָט די סטראַזשניקעס ניט אַנידערגעװאָרפען. ער האָט זיך
נאָר אַ דרעה געטאָן -- האָבּען זי זיך אױסגעגליטשט,. ער
האָט ניט אויסגערעכענט זיין קראַפּט.. דערנאָך האָט ער זיךף
וי אויסגעטשוכעט אוּן געזאָזען זיך אָפּפיהרען אין סטאַן, לײ
זיין , בּלאַהאָראָדיע" דער פּריסטאַו האָט געהייסען. קיין װאָרט
האָט ער אפילוּ ניט גערעדט. און יעהאָ בּלאַהאָראָדיע דעם
פּריסטאַוו האָט ער ניט געטשעפּעט, װי קוּמט ער, פּאַנדרע, צו
אַזעלכע. זאַכען 1 װי גאָט איז איהם הייליג. ער האָט נאָר גיט /
געלאָזען שלאָגען אַן עלטערען אידען, זיינעם אַ , שוּדאַק", װאָס
ער האָט אָקאָרשט געבּראַכט מיט דער בּױד פוּן אָרשע,. ער
האָט נאָר אַ שטעלגעגעבּען דעם אָרעם צווישען דעם פּריסטאַװט
האַנט אוּן צװישען דעם נייעםינגידס בּאַק.. גיט דערלאָוען
שלאָגען...

-- שלאָגען גאָר 1

דאָ איז יעהאָ בּלאַהאָראָדיע, ‏ דער נייער פּריסטאַת פוך
שקלאָוו אויפגעשפּרונגען מיט זיינע דראָטענע װאָנסעס אוּן מים
אַ הייליגען צאָרן, װאָס הייסט שלאָגען 1 װי קוּמט ער, דער
פּריסטאַוו, צוּ שלאָגען?! ער װייסט אפילו נִיט מיט װאָס מען
עסט דאָס... ער האָט נאָר געטאָן זיין ,אָבּיאַזאַנאָסט"... ער האָט
גאָר שטרענג אויסגעפרענט בּיים בּאַלעבּאָס פון שטאַל מכֹּח דִי
סִיבּוֹת פוּן דער שרפה. װוייל זינט אידען האָבּען פאַרסטראכירע

24

"די הייזער זייערט, בּרענט בּיי זיי עפּעס צוּ פיע5 אין די קוימענס
אוּן אין די שטאַלען...

האָט דער אַדװאָקאַט פאַרלאַנגט מען זאָל אויסהערען דעם
גייעם.נגיך אַליין, צי האָט אױיף איהם דער פּריסטאַװ אויפגעי
הויבּען אַ האַנט צי ניט. ער אַליין זאָל דערצעהלען, איז דער
צעקראָכענער נייערינגיד צוּגעגאַנגען צוּם טיש אוּן שטיל, וױ
אין שמונה-עשרה, מיט אָפּגערוּנענע בּאַקען אוּן מיט ציטערדיגע
ליפּען דערקלערט, אַז,.. אַז... ער געדענקט ניט, בּאמת, ער
געדענקט ניט,,, יעהאָ בּלאַהאָראָדיע -- אַ האַנט אויפגעהױבען
אויף איהם ? דאַכט זיך, אַז ניט.. אַ שרפה איז געװען אוּן
צעטומעלט איז מען געװוען... אַ האַנט? המ... איהם דאַכט זיך --
גיין ! דאַכט זיך, קז.. געוויס ניט ! המ.. געװיס, דאַכט זיך,
אַז גיט,,,

דער מאָהליווער אַדװאָקאַט האָט אפילוּ געװאָלט פאַרקאָכען
8 גאַנצע קאַשע פוּן ,געװיס" אוּן ,דאַכט זיך", איינס פוּן די
בּיידע האָט ער מיט גרויס קלוּנשאפט געטענהט: אָדער ,דאַכט
זיך", אָדער ,געוויס"... אַ פּנים, האָט ער זיך דערלױבּט צוּ
וויצלען, אַ פּנים, אַז דער עדות האָט ,דאַכט זיך געװיס"
פאַר אימיצען מורא,,, דערפאַר ,דאַכט זיך געװיס" זאָגט ער
גיט דעם אמת...

אָבּער דער פּראָקוראָר האָט איבערגעריסען. דעם אַדװאָקאַטט
חכמות האָבּען איהם ניט געפּאַסט צוּם עסק. װאָס האָט אַ איך
אַ- בּאַלעגאָלע, האָט ער אויסגערופען אוּן אָנגעװיזען אויף
פּאַנדרען, װאָס האָט אַ איד פוּן דער גאַס אַרײנצוּמישען זיך
בּשעת אַ פּריסטאַװ טהוּט זיינע פליכטען! בּשעת ער פרעגט
אוים די סיבּות פוּן אַ שרמה (..
- = װאָלט ער געװען אינגאַנצען קאַליט געמאַכט, אָט דער
יערל מיטן גרינעם פנים פוּן אַ מענשען, װאָס ליידט שטענדיג
פוּן לעבּער, דער אידישער אַדװאָקאַט האָט אָבֶּער צוּגעגרייט
אַן איבּערראַײונג, אַלס אַ. לעצטען אוּן װאָגיגען בּאַװײז פוּן
פאַנדדעס מסירתינפש פאַר אַ פרעמדען, אפילו כאַר אַ קריסט,
האָט ער הוך איבערגעלייענט אַ בּריעף פוּן דער פּריצטע אין

205

שקלאָוװוער , הױפּעל", אַ בּריעף מיט בּאַגלױבּטע און. באַשטעטינטע.
|אונטערשריפטען פוּן נאָטאַריוס. |
,זי איז אַצינד אין פּעטערבּוּרג, האָט די פּריצטע געשריען,
זי איז שװאַך אין געװנט אוּן קען אַלײן ניט קוּמען עדות. ‏
זאָגען, נאָר אָט בּאַשטעטיגט זי שריפטליך מיט דער אײגענער
האַנט, אַז דער שקלאָװער מעשצאַנין נח פּאַנדערע האָט זי מיט
עטליכע יאָהר צוּריק געראַטעװעט פוּן דריי צעבּוּשעװעטע פערד,
ווען זי האָט שױין געהאַלטען, אָן זי איז אַ פאַרלױרענע. |ײ.
ווייסט אויך אוף געװיס, אַז בּשעת אָפּהאַלטען די פערד האָט
נח פּאַנדדע, אַ קצב צוּ יענער צייט, אַװעקגעװאָרפען אַ גאַנצען
קאָשיק מיט פלייש, װאָס ער האָט געדאַרפט פונאַנדערטראָגען
זיינע קוּנדען,. ער האָט זיין סחורה מפקיריגעװען פאַר הינט,

אַבּי ראַטעװען אַ מענשען. -- אוּן דערמיט דריקט זי איהט
נאָך אַײאָל עפנטליך אס איהר דאַנקבּאַרקײט פוּן א
דװאָריאַנקע".

דאָס האָט װידעראַמאָל אויף די פּריסיאַזשנע געמאַכט אַ גּמען

רושם, דער פּריסטאַװ, דער צורר, האָט זיך געבּיסען אַ װאָנסע,
פאַרגעסען, אַז דערמיט מאַכט ער קאַליע ניקאָלאַי דעם ערשטענט
אָנבּליק, צוּ װעמען ער איז, װי מען זאָגט, זעהר עהנליך..
דער פּראָקוּראָר איז נאָך גרינער געװאָרען אוּן אידישע פּנימער
האָבּען אויפנעלויכטען, נאָר איין פּאַנדרע איז רויט געװאָרען
װי אַ קראָפּ אוּן ניט געהאַט װאוּ די אױגען אַהינצוּטאָן. דעד
בּריעף פוּן זיין מליץ.יושרטע -- די אַלטע פּריצטע, האָט איתם .
דערמאָנט אַמאָלינע גבוּרות, אַמאָליגע הייסע זינד אוּן אַמאָליגע
רעדערייען פון אידען, אַן ער װעט זיך נאָך שמדען, דער פֹּאַנ.
דױע, אוּן חתוּנה האָבּען מיט דער נפקא., הו
עס האָט אַזױיאַרוּם אויסגעזעהן, װי אידען אוּן גױים
װאָלטען זיך געהוידעט אויף דער װאָג פוּן גערעכטיגקייט. אַמאָל
זינקט די גיעשע שאָל, אַמאָל -- די אידישע, מיט פּאַנדרען
אינמיטען, אַ פּאַרגעסענער שטיקעל חוּמש האָט זיך פּאַנדרען
דערמאָנט. שוין לאַנג, לאַנג, אַז ער האָס דאָס אין חדר גע'
לערגט,,, ער געדענקט ניט קלאָר אין װעלכע סדרה, אָבּער איין

26

זאַך געדענקט ער, אַז בּשעת די אידען זײנען אַרױס פון
-מצדים אוּן געװאָלט געהן אין ארץץ.ישראל, איז זי ,עמלק"
גאַפאַלען פוּן הינטען,.. מסתמא אַזעלכע געשמאַקע גױעצען װײ
דער פּריסטאַװו מיט זיין גאַנצע כאַליאַסטרע דאָ.,, זיצט משה
אויפן. שפּיץ בּאַרג, זעהט.צוּ די מלחמה אוּן טהוּט תּפילה. הױבּט
. משהרבּינוּ ‏ אויף די הענט -- געװינען אידען, לאָזט משה אִט
די מאַטע הענט -- אַזױ געװינט עמלק.. אַך, װען דער אַלטעב
מורא-הוראה װאָלט געלעבּט, אוּן װאָלט פאַר איהם גאָט געבעי
-טען -- װאָלט גאָר אַנדערש געװען! אוּן אַצינד... װער װייסט 41,
אָט האָט זיך עמלק װוייטער אַװעקנעשטעלט -- דער פּראָקוּראָר
מיטן גרינעם פּנים, ער אַרבּײט מעשים, עס שיט זיך פוּן איהט
- פריצישער ,רוּסיש", װי פוּן אַ לעכערדיגען זאַק, ער טענהט, אַז
סיאיז שוין קלאָר דערוויזען געװאָרען, אַז דער איד נח פּאַנדרע
האָט זיך אַנטקעגענגעשטעלט ,די היטער פוּן געזעץ אוּן אָרדנינג"
אוּן אויפגעהויבּען אַ האַנט אױף דער פּאָליצײי, בּשעת זי האָט
דערפילט איהרע פליכטען, דעם פּריסטאַװ געשלאָגען איבּערן .
האַנט אוּן אָפּנעריסען אַ פּאָפּאָנע מיטן צװיי-קעפּיגען אָדלער --

דער סימבּאָל פוּן דער רוּסישער פּראַװאָסלאַװנער מאַכט; אוּן
די צווי? דעסיאַ:ניקעס האָט ער גלאַט געשלאָגען אוּן אומגע.
װאָרפען צוּ דער ערד, געטראָטען מיט שטיװעל פוּן אַ בּאַלעגאָלט
די פּאָליצייאישע רעכט,, װענדעט ער זיך דערפאַר צוּ די
פּריסיאַזשנע, זיי זאָלען זיך ניט לאָזען פּאַרפיהרען פוּן אויסי
געזוכטע שטיפערייען -- אַזגערוּפענע העלדישקייטען, מיט
וועלכע מען װיל דאָ בּאַקרױנען דעם האַרטען קאָפּ פוּן דעם
פּאַשוּלדיגטען, זיי האָבּען נאָר צוּ געבען אַן ענטפער אױף דער
געשטעלטער פּראַנע - אוּן ווייטער גאָרניט. ער פאַרלאַנגט פאַר
דעם בּאַשוּלדיגטען ניט װעניגער וי דריי יאָהר ;אַרעסטאַנטסקע
דאָטע* אוּן פאַרלירען אַלֶע בּירגערלעכע רעכט, זאָל דאָס דינען
אַלס מוּסטער אוּן אָנזאָג פאַר זיינע בּרידער פוּן איין גלױפּען
זי זאָלען זיך מעהר גיטערלויבּען אַזעלכע , בּעזאָבּראַזיעס" א,אַ.װו.
| = דײ מאָהליווער פּריסיאַזשע האָכּען אָבּער אין פּאַנדרעס
גועלדישקייטען" פאָרט געפונען אַבּיסעל ,זכות-אבות", אוּן האָבּען

איהם פאַרמשפּט בּלין צוּ אַנדערהאַלבּען יאָהר אָסטראָג
אָפּרעכענענדיג די זעקס חדשים, װאָס ער איז געזעסען יז
צוּם. משפּט.

פּאַנדרע איז צוּם סוף פוּן זיין משפּט געװאָרען רוהיגער,
שטייפער, דער טשאַד פוּן קאָפּ אין איהם אַװעק, אוּן די אֲפּי
:געלאָזענע. אָרעמס האָכּען זיך װידער אָנגעגאָסצן מיט אייוען,
דער צערוּנענער כֹּח זיינער האָט גענוּמען אוּמקעהרען זיך, ול
יבּיים בּלינדען שמשון, װען זיינע אָפּגענאָלטע האָר הױבּען אָן
ווידער צוּ שפּראָצען,, רוּהיג, מיט אָפענע גרױע אױגען האָט
ער אויסגעהערט זיין פּסק-דין. שוין בּשעת דעם פּראַקוראָרט
געשמאַקע דרשה, האָט ער, נח, פעסט בּאַשלאָסען צּוּ בּאַקענען.
זיך מיט די , ציציליסטישע" סודות כּוּן כאַצע דעם. הינקעדינען:..
גאָך אַ קיילעכדיגען יאָהר מוּז ער זיצען אוּן װאַרטען צו דערי
געהן דעם אמת,,., נאָר נישקשה, ער װעט דאָס איגערװאַרטעןי

ער אי געשטאַנען אוּן אויסגעהערט זיין פּסק --
גרויסע עולה, װאָס עס װערט איהם דאָ אָפּגעטאָן, נאָך אל
קלטנערע גויעשקע עולות אין משך פוּן אַ האַלבּ יאָהר צייס,,
אוּן זי דאָזיגע לעצטע עולה װערט נאָך אָפּגעטאָן מיט אַזױ
פיעל פּויצישע אָנשטעלענישען, מיט אַזױ פיעל יום.טוכדיגען
פּאַראַד! ניט מעגליך, אַז אַזאַ זאַך זאָל פאַרשוויגען װערעןן
מסתּמא איז ער ניט דער ערשטער און ניט דער לעצטערו.
פריהער, שפּעטער -- אימיצער װעט זיך אָפּרעכענען פאַר אַלץ
אוּן פאַר ‏ אָלעמען... |

װי אַ װאַרימער רעגען פוּן ואוּנדערליכער טרייסט זיינען
איהם די דאָזיגע מחשבות געפאַלען איבּערן האַרצען אוּן אין
זיין אַנלבּלױזטען, פּאַרװאַקסענעם אוּן פאַרעקשנטען קאָפּ האָנען
זיך געבּאָמבּעלט די אוּנקלאָרע, האַלבּיפאַרגעסענע פּסוּקים פון
דער סוף מעשה מיט טמלקן:

,פאַרשרײבּ דאָס צוּם געדענקטן אין אַ בוך אוּן טתצ אין
די אױערען פוּן יהושען,,, אַז מעקען און אָפמעקען וועל איך
צמלקס געדעכטניס פוּן אוּנטער די הימלען"..

שעפטעלע גנב

4

| פאַר די זעקס חדשים, װאָס פּאַנדרע אין געזעסען אין
אַרעסט, בּיזקעל משפּט, האָט ער זיך שין געװען אַבּיסעל גע.
| וואוינט צו דער פאַרעפּושטער לוּפט, צוּ דער סביבה פוּן אַרעס-
סאַנטען, צוּ די גראַטענע פענסטערלעך, פוּנדעסטוועגען, אַז מען
האָט איהם נאָכן סוּך איבּערגעפיהרט אין אָסטראָג, אָפּצוּקוּמען
דעם יאָהרינען שטראָף, האָט איהם ווידער פאַרכאַפּט דער אָטהעם,
אוּן ער אין בּיי זיך אַראָפּגעפאַלען. דער בּטחון, װאָס פּאַנדרע
האָט אין זיך דערפיהלט צוּם סוף פוּן זיין משפּט, דאָט פאַר"
מעסטען זיך מיט דעם שלעכטען מזל זיינעם -- זיינען פאַף"
שוואוּנדען געװאָרען. אַ סך האָבּען דערבּיי געװירקט די גרױפ
אַרעסטאַנטסקע קליידער, מיטן גערוּך פוּן פרעמדען שװייס, װאָס
ער האָט אויף זיך אַצינד אָנגעטאָן צוּם ערשטען מאָל,
ער האָט אַצינֹד געמוּזט אָנטאָן דעם קורצען אַרעסטאַנטסקען
| כאַלאַטעל מיט די בּרייטע פּלודערען אוּן שיידען זיך מיט זיין
היימישען אָנטועכץ, װאָס איז מיט איהם מיטגעגאַנגען אין גע-
פענגעניש פוּן מיטען װינטער אָן. צױװאַרעם אוּן צוּ-אָפּנענוצט
איז שוין געװען דאָס בּאַלעגאָלישע, ווינטערדיגע אָנטוּעכץ, די
װאַטאָװע פּאָדיאָוקע מיט די לאַנגע שטיװעל, ס'האָט זיך אָבּער
פּוּן זי פארט אָכּגעגעבּען מיט היים, מיט קעלניע, מיט כרייע
שליאַכען, מיט ווייב.,, אויפן קנאָפּ פוּן דער טונקעלער פּאָדיאָוֹקָע,

09

-װועלכען מערע האָט איהם אין איילעניש צוגענייהט מיט װײסע
פאָדים, אַ טאָג פאַרן אַרעסט, האָט ער אָפּטמאָל געקוקט, און
דאָס האַרץ האָט איהם זיס גענאָגט,.,. שויצענדיג אין די הי"
מישט קליידער, האָט ער נאָך געהאַט אַ טרייסט, אַז ער זיצט
אוּמזיסט, דערוויילע,,, אַן ניט היינט, מאָרגען, װעט מען אוים-
פּלאָנטערען דעם גאַנצ:ן אמת, אוּן ער, פּקנדרע, װעט אַרױס
ריין, אַזױ װי ער איז געקוּמען, דערפאַר אין ער די ערשטע
צייט ,געזעסען", װי מען זיצט אין אַ שלעכטען, אָנגשפּימקע"
טען שענק, אױפן מיטען שליאַך, בּשעת אַ גוּסירעגען. מען
מוּז נאָר איבּערװאַרטען אוּן וייטער פּאָהרען... די בּייזע גייעס
וועגען מורא-הוראהס טויט, װאָס אין צוּ איהם דערגאַנגען אין
מאָהליװער אַרעסט, האָט איהם צוּם ערשטען מאָל געװען דער"
שלאָגען, ער האָט צוּם ערשטען מאָל אַ טראַכט געטאָן, אַז דער
מזל האָט זיך פוּן איהם גענוּמען אָפּטאָן. דערנאָך זיינען אָנגע
קוּמען אַלץ ערגערע אוּן ערגערע ידיעות װעגען די פערד אינ"
דערהיים, וועגען ר' סענדערן, להבדיל, אוּן די אוּמרוּהיגקייט
איז געװאַקסען, אוּן די ,שפּילקעס", אויף וועלכע ער איז געזעסען,
זיינען געװאָרען שאַרפער, |

אוּן אָט, ערשט היינט, עטליכע טעג נאָכן משפּט, אַריינַי
שפּרייזענדיג אַן איבּערגעטאָנענער, אַ פּאַרמאַסקירטער, װי אן
אָרעמער פּוּרים-שפּיעלער, אין דער לוּפט פוּן אָסטראָג, האָט ער
דערפיהלט, אַז ער זיצט אויף אַן אמת, אַז אַצינד איז ער אן
אַרעסטאַנט מיט אַלע אַרעסטאַנטען גלייך, אַז מען מוּן זיך אונ"
טערגאַרטלען אוּן פאַרשטשירען די צייהן. מען מוּן אױסהאַלטען
נאָך אַ קיילעכדיגען יאָהר אֶהֹן אַ. װײבּ, װעלכע אין אַצינד
איינט אַלײין אוּן ליגט שוין אפשר אין קינפעט,,. מען מוּז! אוֹן
קיין איבּעריגער כֹּח אוּנטערצוּנאַרטלען זיך איז ניטאָ. װאָרים
פיהלען פיהלט ער זיך נאָכן משפּט, װי אַ שיכּור, װאָס הױבּט
זיך אָן אויסצוניכטערען, | |

ער איז אַרײנגעפאַלען אין אַ געמיש פוּן אַלערלײ פרעמדע
פּנימער, קאַצאַטּישע אוּן פויערישע, כיטרע אוּן גזלנישע, פאַר-
גרעבטע אוּן אויסגעפּייניגטץ, בּיי אַ סך איז אויף די כאַלאַטען.

300

געװען אָנגענײהט אַ געלער טויזיפיק -- אַ קין-סימן פאַר רוצחים,
דאָס זיינען מעהר ניט געװען יענע פאַרבּייגעהענדיגע טיפען
פוּן אַרעסט-הויז -- צוּפעליגע גנבים אוּן גוּטמוּטיגע בּראָדיאַגעס,
דאָ האָבּען פוּן די שמוציג"גרויע כאַלאַטען, װי פוּן אָנגעפוילטע
שאָלעכצטן, אַרױסגעקוּקט סטאַלע, איינגעפוּנדעוועטע פאַרבּרעכעה,
האַרטע אויגען, געזאַלצענע שמייכעלעך. אוּן דאָס אַלץ איו
געווען דוּרכגעווענזעלט מיט אַ פּאַרעלטערטען ריח פוּן מעאָרקע
אוּן פוּן שלעכט-פאַרדײעטען בּראַנפען, מען טאָר דאָך ,פּאָ ואַ'
קאָנוּ" אין די טורמעס ניט רױכערען אוּן ניט טרינקען, שוג"
דעסטװועגען רויכערט מען אוּן מען זױיפט אױף װאָס די װעלט
שטעהט,,, אויסער דעם - דער ספּעציפישער רית פוּן זויעף
קרויט אוּן שװאַרץ-בּרױט אוּן מענשליכע אוּמריינקייטען, װאָס
אָהן זי קען מען זיך גאָר אַ רוסישען אָסטראָג ניט אוס"
מאָלען, אוּן װאָס זייער אָנזאָג פיהלט מען שוין אין די רוּסישע
אוטשאַסטקעס",,,

צווישען די װאַסערדיגע אויגען, פאַרלעדערטע צוּרות אוּן
פלאַקסענע קעפּ האָבּען דאָ אוּן דאָרטען געבּליאַסקעט אוּמרוהינע
אויגען.., עפּעס בּאַקאַנטע אויגען, אוּן נעזער... עפעס צאַקאַנטע
געזער! ער װאָלט שוערען, פּאַנדרע, אַן דאָס זיינען אידען
אוּמעטוּם, קיין עין.הרע, זיינען דאָ אידען. נאָך אַזעלכע שלעק
װי דו, נח! הכּלל, פּאַנדרע, מען װערט ניט פֿאַרפאַלען!..

װי אַ נאַקעטען מענשען, װאָס קוּמט אַרײן פון פּאָדער-
צימער אין בּאָד אוּן דערזעהט פאַר זיך: פריהער אַ מיש-מאַש
פוּן פּאַרֶע אוּן לײבּער, אוּן דערנאָך ערשט -- אַ פרייע שעפעל,
אַ ליידיגען אָרט צוּ װאַשען זיך -- אַזױ איז געגאַנגען פּאַנדרען,
ס'האָט איהם גענוּמען קלאָרער װערען פאַר די אױגען. דעף
פינגער פוּן סטאָראָזש האָט איהם אָנגעװיזען אַ פרייען אָרט אוּן
פאַנדרע האָט גלייך גענוּמען אויסלעגען פוּן זיין פּעקעלע אויף
דער ברייטער שמוּציגער אוּן אויסגעגלעטער ;נאַרע"), װאָס
דינט די אַרעסטאַנטען אַלס שטוהל און אַלס טיש אוּן אַלס בּעט.

} פאָליצט,

101

ער האָט זיך אַװעלגעזעצט, אוּנטערגעצויגען אַ פוּס אוּנטער זיך
אוּן פאַרטראַכט זיך, ער װאָלט שױן געװאָלט, אַז מען זאָל
איהם געבּען אַרבּײיט, אַ שװצוע קאַטאָרזשנע אַרבּײיט. אַז מען
אַרבּײט, פּאַרגעסט מען; אַז מען האָרעװעט, טראַכט מען ניט.
זיין געדיכטע, איינגעשטאַנענע בּלוּט אין די אָדערען האָט דאָס
פאַרלאַנגט, אוּן זיין פּוסטע קעשענע אױך, אָהן אַ קאָפּיקע איז
ער געבּליבּען, װער װעט איהם שיקען? אױף װעמען זאָל ער
האָמען ? אויף דער אָרעמינקער שויגערל אפשר, װאָס שטעהט
אַצינד אין שקלאָװער מאַרק אַ גאַנצינקען טאָג בּיי אַ טישעל
מיט גויעשקע קאָפּיקענע לעקעכלעך ?... װער װײסט, צי זי אוּן
מערע אַליין האָבּען אַצינד צוּ עסען; שעהן אוסגעפידעלט,
פּאַנדרע! ,נייע-גגידים" האָט זיך דיר געגלוּסט צוּ בּאַשיצען!י=
אוּן װי ער זיצט אַװי אוּן פּלאָנטערט זיינע מחשבות,
ערשט אַ קליינגעוויקסיגער אַרעסטאַנטעל שאַרט זיך צוּ איהם צוּ,
אַ יוּנגערמאַנטשיק מיט אַ פּאָר אידישלעך-לעבּעדיגע אויגען אוּן
מיט אַ געשוירענעם קאָפּ בּלוי-שװאַרצע האָר... אויף זיינע דינע
פיס האָט ער געשלעפּט נאָך זיך אַ פּאָר צוגרויסע, אָבּער
גוטע שטובּיגע פּאַנטאָפליעס, זי האָבּען זיך, מיט זייערע בּלויע
אוּן רייטע קווייטען, גאָרניט געפּאַסט צוּם מיאוּסן אָסטראָג-אַנצוּג,
וועלכען דער אַרעסטאַנטעל האָט אויף זיך געטראָגען, װי אַ זאַקי
װוייזט אויס, פוּן דער היים האָט מען איהם די פּאַנטאָכליעס
צוּגעשיקט, המ.., אַ ,שצאָגעל" -- איך בּעט איבּער איער כּבוד!
צוּגעשאַרט זיך, האָט דער אַרעסטאַנטעל אוּמרוּהיג אַרוּמ"
געקוקט פּאַנדרעס בּרייטע פּלײצעס, זיינע איזערנע ליטקעס
אוּנטערן גרויען שטאָף, זיין האַרטען קין מיט דער גריבּעלע
| אינמיטען, זיינע בּרייטע לאַפּעס מיט די שטאַרקע בּאַלענאָלישע
| פינגער, אוּן ער האָט, אַבּיסעל נישט.זיכער, אַ פרעג געטאָן:
-- אַ.. אַ יהוּדי? |
-- אוּמ-הוּ! -- גיט פּאַנדדע אַ שאָקֶעל מיטן שװערען
קאָפּ -- דוּ אויך? | |
אַ פרעהליכער פייערל האָט זיך צעטאַנצט בּיים אַרעסי /

| טאַנטעל אין די אידישלעך.בּולטע אױגען: | |

202

-- װאָס דען! זעהסט ניט,, נאָר -- דוּ, כע-הע. כ'האָבּ
קוים געגלױבּט. געזונט בּיסטוּ װי צעהן גוים!.,

פּאַנדרע האָט דערפיהלט זיין גרויסען שטאַרקען ליב
אונטפרן כאַלאַט, אוּן, װי אַ ריז צוּ אַ קאַרליקעל, שװאך אַ
שמייכעל געטאָן,

| |-- אויף װי לאַנג? -- אין דער אַרעסטאַנטעל װייטעף

געװאָרען נייגעריג, |

ניט אין באַלעגאָלישען צעך, ניט בּיי סענדערן אין שטוב.
איז פּאַנדרע געוואוינט געװען צוּ אַזאַ קוּרצען אוּן פילדייטיגען.
סאָרט רעדען. האָט ער פריהער אַ טראַכט געטאָן אוּן ערשט
דערגאָך געענטפערט : :

-- אַ יאָהר מוּז איך נאָך זיצען,

-- פַּהע! -- האָט דער שװאַרצער אַרעסטאַנטעל אַ פּאָרשקע.
געטאָן מיט בּיטוּל -- ס'הייסט, אױך מיר אַ גזיצען"! -- אַ
,כאַדאַק" געלאַטכענט ‏

פֿאַנדרע האָט װידעראַמאָל געמוזט אַ טראַכט טאָן, װאָס
יענער מיינט מיטן ,כאַדאַק", אוּן האָט זיך ניט דערטראַכט, בּיז
דעד אַרעסטאַנטעל אַלײין האָט איהם אַרױסגעהאָלפען. לאָזט זיך
אויס, אַז ,כאַדאַק" איז גאָר אַ ראשי"תּיבות. דאָס מאַכט: ,כאָ-
ראָשי-דאָבּרי-קאָן", צי האָט, הייסט דאָס, פּאַנדרע ניט געגנבעט
אַ פערד וּ

-- ניין -- מאַכט פּאַנדדע -- אַ בּאַלעגאָלע גנבעט ניש.
קיין פערד. בּיי אַ בּאַלעגאָלע, אפשר, גנבעט מען יאָ,

-- מיט אַ פויגעל אין זייט אימיצעןן

פּאַנדרע האָט זיך אָנגעשטױסען, אַז דאָס מיינט אַ מעסער.

== ניין.. 1

-- מיט אַ ,קנאַקער? אויך ניט?

-- װאָס ,קנאַקער", ווען ,קנאַקער" ז אַ בּלבּוּל האָט מען
אויף מיר געמאַכט. כ'האָפּ, כּלומרשט, געשלאָגען אַ פּריסטאַװ
מיט צוויי. דעטיאַטניקעס, מאַלע װאָס שונאים זאָגען!=

2

פּאַנדדע האָט דאָט אָפּגעזאָגט מיט אַ צװיידייטיגען שִׁמַיפ"
כעלע, אוּן דער שװאַרצער אַרעסטאַנטעל, מיט די שצאָגעלסקע
פּאַנטאָפֿליעס, איז זיך פאַרגאַנגען אין אַ גליקליכען געלעכטערל,
אין דרייען האָט ער זיך געבּױגען, דוּרך זיינע געצוּקְטע בּאַ-
װעגוּנגען, האָט ער פּאַנדרען בּאַװיזען זיין פּאַטילניצע מיט אַ
ווייסען אוּן בּרייטען שראַם אין זיינע געדיכטע אוּן געשױירעגע
האָר, אַפּנים -- אַ פאַרהילטע ואוּנד.

-- אַזױ? א פּריסטאַװ? מעהר גאָרנילט! מאַמע, איך
חלש! צוויי דעסיאַטניקעס אויך? כאָטש גוּט מכבּד געווען זיוּ

פין אַזאַ קיצעלד גען לאַכען איז פּאַנדרען פרעהליכער גצ"
װאָרען אויפן האַרצען, צוּם ערשטען מאָל, פאַר גאַנצע ועקט
חדשים, זינט מען האָט איהם אַרעסטירט, הערט ער, אַז מען
זאָל איהם לױבּען פאַר אַזאַ ‏ שטיקעלע אַרבּײיט, אוּן נאָך מיט
אַזאַ קינדערשע פרעהליכקייט, מאַכט ער צוּם אַרעסטאַנטעל:

-- כ'װאָלט געוואוסט, אַז מ'װעט מיך אַזױ פאַרמשפּטן,
װאָלט איך שױין בּעסער מכבּד געװען., פאַר איינע הוצאותי.

-- בּיסט נאָך גליקליך אָכּגעקוּמען -- טרייסט איהם יענעף
מיט לאַך-טרעהרען אין די אויגען, אַ יאָהר, זאָגסטוּ 1... אויך מיר
אַ שטראָף !

דאָ האָט זיך פּאַנדדע געכאַפּט, אַז ער בּאַלעבּעטשטט
אכשר צוּניעל מיט אַן אוּמבּאָקאַנטען פּאַרשױנדעל. נאָך פאַרן
משפּט האָט איהם דער אַדװאָקאַט מתרה'געװען, ער זאָל מים
די סטאָראָזשעס ניט צוּפיעל רעדען, ניט מיט אַרעסטירטע. װעלכע
- ער קען ניט, װאָרים ער קען זיי דערנאָך האָבּען אַלס שלעכטע
עדות געגען זיך אַלין.,. ס'איז שוין אפילוּ נאָכן משפּט, פוּב"
דעסטוועגען -- אַ קשיא אױף אַ מעשה, מיט אַן אַרעסטאַנט
קצן מען דאָך טאָן װאָס מען וויל.,, האָט ער דעם פּאַרשױגדעל
איבּערגעשלאָגען אין מיטען שמחה:

|

304

-- הער 1,,, אוּן װער בּיסטוּ!

פארוואונדערט זיך יענער, װי אַ פרעהליכער לעהרערעל,
ווע דער תּלמיד װײיסט ניט, װויפיעל עס איז צװיי מאָל צװיי.

-- איך ?,. אַ גנב !

די קורצקייט און אָפענהאַרציגקײט פוּנם פּאַרשױנדעל האָט
פּאַנדרען אַ פּליוּך געטאָן אין פּנים מיט װאָרעם בּלוּט, ער איז
אַזש רוט געװאָרען פוּן אַזאַ אוּמגעריכטען ענטפער. איהם האָט
זיך אויסגעדוכט, אַז יענער בּאַריהמט זיך מיט זיין פּאַך, װי אַ
קרעציגער מיט זין פּאַרך, נאָר דער פּנים בּיים יונגענ"
מאַנטשיק איז דערבּיי געבּליבּען פרעהליך אוּן אָפען, גאָרניט װי
גי אַ קרעציגען; נאָר דוקא װי בּיי אַ מענשען, װאָס שיט
בּרײיטהאַרציג אויס זיין טייסטער פוּל מיט גאָלד צוּ אַ פרעמדען
אין שויס אַרײן אוּן האָט אַ האָר ניט מורא, אַז יענער זאָל
עפּעס אַװעקלאַטכענען,,, פּאַנדדע האָט געמוזט אַ שמיכעל טאָן
ער האָט צוּם פֿאַרשױנדעל, גלייך נאָכדעם, געקראָגען דעם אמתן
צוטרוי אוּן מיט דער איבּערגענוּמענער קוּרצקייט בּאַשטעטיגט:

-- אַזױ, בּרוּדער-לעבּען ! פּראָסט אוּן פּשׁוּט.

דער יונגערמאַנטשיק האָט אַזאַ התקרבות אָנגענוּמען, װי אַ
פאַרדינטע זאַך, אוּן נאָך ערנסטעך דערקלערט:

-- ניין, ניט אַזױ פּשוּט, מען שטעלט איין דעם לעבּען,
אָט! געבּליבּען אַצינד בּיי די בּאָר שקראַבּעס אױף די פיס.
נְאָר אַז דער אױבּערשטער װעט מיר העלפען און איך װעל
אַרױס, אָדער אַנטלױפען פוּן דאַנען -- ואָט ער צוגעגעגען
שטילערהייט אוּן אַרוּמגעקוּקט זיך -- װעל איך ערשט אָנהױבּען
צוּ אַרבּײיטען, גאָט װעט מיר נאָך העלפען

ער האָט גערעדט װעגען זיין כּראָפּעסיע מיט ליבּשאַפט
אוּן בּענקעניש, װי גאָר אַ גרױסער סוחר, װאָס איז צַרינגע-
פאַלען אין אַן אוּמגניק, אוּן האָט איבּערגענאָזען שיכען אױף
גרויסע װאַסערען אוּן געפּאַקטע כוּהרען מיט סחורות אױף װייטע
שליאַכען, אוּן אָט זיצט ער דאָ, נעבּעך, איינגעשפּערט אוּן ווייסט
גיט, װאָס פוּן זיין האָבּ אוּן גוטס איז געװאָרען. נאָר ער אי

205

ול מים פּטחון, אַז דער רבּונו של-עולם װעט איהם ניט מאַה'
לאָזצ!. - | יי

דאָס אַרײננעמען גאָט אין אַזאַ קאָמפּאַניע אין אָבּעף
פּאַנדרען אַ האָר ניט געפעלען געװאָרען. און כּדי צוּ דערמאָנען
דעם געשוירענעם יּנגענמאַנטשיק, װאוּהין ער שלעפּט דעם
רבּונודשל-עולם, האָט ער איהם איבּערגעשלאָגען אינמיטען בּרען
פון װוינשעווען זיך:

-- דוּ, װאָס גנבעסטו !.., פון קעשענעס!

-- איך... קעשענעס! -- האָט זיך יענער בּאַלײידיגט --
פון שעפטעלע גנב האָסטוּ גאָרניט געה.רט+ /

-- ניט אױסגעקוּמען., | |
-- ניין! ס'אַ חידוּש! גיב אַ פרעג אין גאַנץ מאָהליװ!
שעפטעלען אַלע קענען איהם. קעשענעס1 כּע! נעם אַ ביסעלע
העכער ! אָט, אויפבּרעכען טישיקעסטלעך, קאַסעס, צוּמאַכען שליסלען
צוּ קראָמען פוּן גאָלד-הענדלער.,, פאַר איין זייגער אין אַ פרעמ"
דער קעשענע, װעט שעפטעלע דעם לעבּען ניט איינשטעלען,
צולינבּ װאָס! ער קען בּעסער אַװעקנעמען אַ גאַנצען טשעמאָי
דאַן מיט זייגערס... כּריהער, זעהכטוּ, האָט איך געאַרבּײט נאָר
אויף שרפות,,,

פּצַנדרע האָט װייטער ניט קלאָר פאַרשטאַנען;

-- זעה! אַ װנָלנער פּאָזש;רניק געװען! איך -- אױךף!
דאָס האָבּ איך זיך אױף אַ שרפה פאַרטשעפּצט מיטן פּריסטאַר,;

-- איך1 מיט מיין גוּפעלע! -- האָט שעפטעלע אַ לאַך-
געטאָן -- װאָס רעדסטוּ, מענש איינעֶר! װי קום איך צוּ אַזעלכע
שווערע מלאכות 1 נאָך איידער די פּאָזשאַרניקעס האָבּען זיך 8
ריהר געטאָן, פּלעג איך שוין אַנטלױפען,,. אין ערשטען טוּמעל
אוּן רויך, װען געשלאָסענע טהירען עפענען זיך, נאָך איידער
די בּאַלעבּאַטים כאַפּען זיך צוּ זייערע ,ממִתּק ם", האָב איך זי
שוין געהאַט אין קעשענע. מ'האָט מיך אָפטמאָל אָנגענוּמען פאַר
אַ שטוּבּיגען, די שליסעלעך געשטוּכּט אין הצַנט. שפּיעלסט זיך
מיט אוּנזערע אידען, בּשעת עס צינדט זיך בּיי זיי אָן?., וי
װייסען דען אױף װאָסער װעלט זיי זיינען! די בּעסטע זאַן

206

איז! צ1 אַרבּײיטען+ צווישען אידענעס אױף אַ שרפה און װען
דער בּאַלעבּאָס אין אין שנוּבּ ניטאָ. אַן אַנטיק, זאָג איך דיר!..
,ציפקע! אייזיק! בּערקע! זלאַטקע!* -- שרייען זיי און כאַפּען
זיך צוּ די פּערענעס, שטיקען זיך מיט די קישענס אין די
גֶוגנס צון װהיײנען ניט הזָּס עס כדונזיך מיט זיי,
-- המ.., -- מאַכט פּאַנדדע אוּן לאָזט אַראָפּ די אויגען
- = -- נאָר, = איינמאָל -- דערצעהלט וייטער שעפטעלע --
בּין איך שיטר ניט נהרג געװאָרען, צוּ שפּעט בּין איך אָנגע"
לאָפען,,, אַ בּאַלקע מיט א טשװאָק האָט זיך אָפּגעריסען אוּן
געכּלעט מיר דעם מח, אָט, זעהסט אַ וייסען שראָם אין די
האָר ‏ איז דאָס מיר פוּן דאַמאָלסט אָן געבּליבּען, פּאָזשאַרניקעס
האָבּען מיך אַרױסגעטראָגען אַ געהלשטען אוּן געפונען בּיי מיף
עפּעס אַזעלכענעס אין די קעשענעס... רבּינו'תּמס תּפילין האָבען
זי בּיי מיר ניט געפוּנען!,, אַצינד טְהוּ איך נאָר קאַלטע
אַרבּײט. װען מען שליסט די געשעפטען, װען מען פּאָהרט אַװעק
אויף דאַטשעס, אָרעמעלײט טשעפּע איך ניט. מינע יאַטען װע-
לען זיך אויך ניט דערוועגען, נאָר גאָרנישט.,. אַז דער אױבּער-
שטער װעט מיר העלפען אוּן כ'וועל אַרױס אױף דער פריי,
װעל איך חתונה האָבּען אוּן אַװעק -- קײן צַמעריקע! פריהער
מוּז איך אָנקלײבּען די מטבּע. כ'האָבּ וצָך אָפּצוּזיצען אָנדער-
האַלבּען יאָהר, נאָר אפשר װעט זיך מיר אינגעבּען צוּ מאַכען
עס בּקיצור.,.
-- מען אַנטלױפט פוּן דאַנען?
-- כ'בּין שוין איינמאָל אַנטלאָפען. געמאַכט זיך געפּגרט
אוּן צַנטלאָפען כּוּן שכּיטאָל,. מען דאַרף נאָר האָבּען, זאָג איך
דיר, די מטבע אין האַנט. מיינסט, אַז איך זיץ דאָ אוּן לייען
תּחינות 1 אָדער איך עס אנשר די פּאַסקוּדסטװע פוּן פאָניעס
קעסעל1,,, אַזױ לאנג זאָל פאָניע-גנב קרענקען אוּן װעהטאָגען!
מיינע יאַטען ,אַרבּײיטען" אֹבּילוּ איצטער אויך. אָבּער אָהן מיין
קָאָסּ קענען זיי זיך ניט בּאַגעהן, אַז מען דאַרף -- פרעגט מען
מיך אָן, אוּן אַז איך דאַוף -- זיינען דאָ סטאָראָזשעס, פאַר אַ
טרונק בּראַנפען האָסטוּ זיי אין גאַרטעל, מען שיקט מיךר צו

207

דאַרע קישקע, פראַנצויזישע בּוּלקעס, פּאַפּיראָסען, געבּראָטענע
היהנער, געלט, מיט געלט מאַכט מען אַלץ. װען ניט אָט דער
,טשורילאָ, אַ בּראָך זאָל איהם אויסקייקלען, װאָלט איך דאָ
געלעבּט װי אַ גראַף.. װער אין טשורילאָ! קענסט איהם נאָך
גיט! װעסט איהם בּאַלד קענען, אַ גױ אַן אַרעסטאַנט, 8 גלית
הפּלשתּי! אַ גזלן אַ גױ ! ער געהט אַרוּם געשמידט אין קייטען
און מאַכט אַלעמען דעם טױט. אפילו די סטאָראָזשעס האָ ען
מאַר איהם מורא.,. ער נעמט בּיי אַלעמען אָפּ דאָס עסען, ער
שלאָגט מכּת-רצח..,. מען זאָגט אפילו, אַז ער איז אַ תּלין און
הענגט , ציציליסטען", פאַר יעדען קאָפּ רעכענט מען איהם אֶפּ
אַבּיסעל אָסטראָג אוּן מען שענקט איהם אַ דרי רובעלדיגע.
אַנוּמעלטען האָט ער זיך אַליין בּאַריהמט, אַז ער האָט געהאָנגען
8 אידעל פאַר שיסען עפּעס אַ א,קנעפּעלײ, פאַרן לעגען שלאָפען
אין דאָס געװען. קיין אַנדער צייט האָט ער ניט געפונען צױּ
דערצעהלען אַזעלכענע מעשות ! האָבּ איך, מ;כט ער, דער ראָז-
בּאָיניק, אַ נעם געטאָן דעם אידליק, אַז אַלע בּיינדעלעך האָבּען
בּיי איהם אַ קנאַק געגעבּען, אַזאַ דאַרער בּחורל, טיט אַ בּער-,
דעלע אַרוּם האַלז, זי האָט זיך איהם אױסגעשאָטען פוּן שוּ"
לאַנג זיצען אין ,אָדינאָטשקע", ,ניע פּלאַטש, מאַכט ער, מאָי מילי !**) --,
האָבּ איך צוּ איהם געזאָגט אוּן אויסגעדרעהט איהם די הענט.
לעך אויף הינטען. דער אידליק, מאַכט ער, האָט אויסגעלומעש,
גרויסע אויגען און גענומען װאַרפען זיך װי אַ װאָרעם. איין.
שטיװועלע אין איהם אַזױ אַװעקגעפלױגען, גרויס געװאָרען,
אַפֿנים, אויפן פוס. ,,געװאַלד, טאַטעלע, מאַמעלע 4* האָט ער גע-ן
קוויטשעט װי אַ צוּגעשטיקטע קאַץ. ,איך בִּין דאָך ניט װינאָ-
װאַט, ס'איז אַן אַנדערער געװען... אַן אַנדערער !",,, דערזעהעג-
דיג די פּעטליע, האָט ער צוּגעקוועטשט דאָס בּאַכּערדעלטע העל-
זעלע צום בּרוּסט אוּן גענוּמען װאָיען װי אַ משוּגענער הונט,
האָבּ איך איהם מיט צװיי פינגער אָנגענוּמען כאַר זיין בּערדעלע,
אַרױפגעבּױגען דעם קאָפּ און אָ:געטאָן די פּעטליע, אומויסט,

) גִיס װײן, מײן פײערעף|

מאַכט טשורילאָ, האָבּ איך אַזױ לאַנג גצויפט דאָס שטריקע?
דער האַלז איז בי" איהם געװצן נאָס פון שװיס און גליטק'ג
וי אַ װאָרעם.,, ,לאָז מיך", האָט זיך דאָס אידליק גענוּמען
בעטען בּיי מיר, , לאָן מיך איין מינוטקעלע, איך מוז געהן אין
אָפּטרעט",,, מאַך, זאָג איך איהם, דאָ אױף אן אָרט, זאָג איך,
כאָדכאָ ! װאָס זשאַלעװעסטוּ אַצינד דיינע מייטקעם ז.."

פּאַנדרע איז געזעסען אױיף דער ,נאַרע* מיט אויפגעףל-
סענע גרויע אויגען, מוּראַשקעס זיינען בַּיי איהם געלאָפען
איבערין ברייטען רוּקען. פון היץ אוּן קעלט האָט איהם שעפ
טעלע גנב אַוינגעװאָרפען מיט זיין צינגעל, /

שעפטעלען אַליין אין עפּעס מיטאַמאָל אױסגעגאַנגען לופט,
ער אין אַנטשװיגען געװאָרען אוּן גענומען רײבּען זיך אַ שלייף,
גאָך אַ מינוּט שוויי:ען, האָט ער שוין גאָר שטיל, כּמעט שוּשי
קענדיג, פּאַרענדיגט ; |

= -- ער האָט געמיינט, טשורילאָ, אַז מירן איהם העלפען

לאַכען, קיינער װאָט ניט געלאַכט. אפילוּ אָט די גראָבּע גוים
דאָ,. אַ סך זיינען אַ גאַנצע נאַכט ניט געשלאָפען

6

דאָס געשלעג מיט גליתן

4

צויװאַרעמעס האָט זיך אין אָסטראָג אַרײנגעשאָטען 8 נייע
כאָפּטע אַרעסטאַנטען פוּן די, װאָס אַרבּייטען ניט וייט פון גע'
פענגעניש. ס'האָט פוּן אַלעמען געטראָגען מיט געפּרײעטע אָרעט.
טאַנטען-קליידער אוּן מיט זויערען שווייס.

צוויי יוּנגע אָסטראָזשניקעס, אין קיילעכדיגע פאַררויכערטע
היטעלעך אוּן מיט פאַרקאַטשעטע אַרבּעל, האָצּען אַרײנגעטראָגען
אַ מין גרויסע פּאָמוּניצע פוּן בּלעך פוּל מיט געקעכץ, דאָס אין
געװען דער ,בּאַק", דער קעסעל פוּן געפענגעניש. געטראָגען
האָט מען איהם אױף אַ פּלאָקען פוּן אַן אַלטער מיעטלע')
דוּרכגערוּקְט דוּרך צוויי אייזערנע אויערלעך. מ'האָט איהם אַװעץ;
געשטעלט אויפן מיטען דיל אוּן אַראָפּגענוּמען דעם בּלצכענעם
צוּדעק. בּאַלד זיינען אַלע אַרוּמיגע אַרעסטאַנטען פאַרשװאוּנדען,
געװאָרען אין אַ געדיכטער פּאַרע אוּן אין אַ שאַרפען גערוּן
פוּן זויער-קרויט אוּן בּריוּקוע. װען דער עפּושדיגער נעפּעל
איז אַװעק, האָט פּאַנדדע דערזעהן אַ מין גרוייבּרױנע בּראַל
פון יענע מיני בּראַיען, װאָס בּליבּען איבּער אין בּרוין נאָכן
אָכּציהען דעם בּראַנפּען, און װאָס געהען אויף אוּנטערקאָרמעגען
אָקסען פּאַר דער שהיטה. פוּן די יאַטקעיצײטען האָט לאָם

} בעזים,

300

פאַנדרע גוּט געדענקט,,, נאָר דאָ, אין בּראַי, זיינען נאָך אַרוּמי
; געשוואוּמען שטיקער ,כראַפּקעס" פוּן קרויט-קעפּ, ניט.בעשאָבּענע
שטיקער מעהרען, שטיקער חזיריבּויך מיט גיטיאָפּגעסמאַליעטע
גערשטעליהאָר. שוין אײינמאָל אַ געקעכץ פאַר מענשען!

אָט די דאָזיגע פּאִילע האָט דאָס דער ,סטאַרשער" - אַן
עלטערער אַרעסטאַנט מיט 8 סיוער פאָנישער בּאָרד -- גענוי
מען אויסטיילען זיינע חברים מיט אַ גרויסען צינענעם לעפעל,
אַזױ טיעף װי אַ בּאָד.שעפעל, יעטװעדער אַרעסטאַנט איז צוּ
געלאָפען, לוט דער רייה, מיט זיין בּלעכענעם קענדעלן בֹּאַקוי
מען אַ פוּלע כֹּלי בּואַי אוּן אַ שטיק ניט.אױסגעבּאַקענעם
שװאַרצברױיט -- אַ צוּנאָבּ, אויסגעדרעהט זיך מעשה סאָלדאַט
אוּן אַװעקגעטראָגען זיין פּאָרציע צוּ זיין אָרט אױף דער פיני
סטעדער נאַרע, עטליכע האָבּען צוּליעבּ בּאַקװעמליכקײיט גענוּמען
דעם שטיק בּרויט צװישען די צ"הן אוּן דאָס קענדעל הייטע
באָרשץ צווישען בּיידע לעדערדיגע לאַפּעס, דאָס האָט נאָך מעה
פּאַרגרעסערט זייער עהנליכקייט מיט אױיסגעמוּשטירטע חיות, בי
װעלכע די וילדקייט רופט זיך אָפּ דאַמאָלסט, ווען עס האַלט
בּיים פרעסען, ‏ די לעפעל, מייסטענס הילצערנע, האָט מען גע'
צויגען פוּן די כאָליעװעס, פוּן אוּנטער די צוּקאָפּענס, צוּליעב
גרויס ריינליכקייט אַרוּמגעלעקט זיי מיט דער צונג, גלייך נאָך
דעם איבּערגעצלמט זיך אוּן אַ נעםיגעטאָן זיך ,שאָרבּען.
עטליכע אַרעסטאַנטען, װאָס האָבּען קיין אייגענע קענדלעך ניט
געהאַט, זיינען געשטאַנען גרייט מיט די לעפעל אין די הענט,
ציז מען װעט איינטיילען דעם בּאָרשץ די עלטערע איינגעפוגי
זעװע אַרעסטאַנטען, װאָס האָבּען זיך שוין בּאַזאָרגט מיט
אָסטראָגיבּאַלעבּאַטישקײט, כּדי דערנאָך צוּצוכאַפּען זיך צוּ די
שיריים אוּן עסען בּקאָמפּאַניע, אַלע פון איין ,83ק". :

פאַנדרע איזן געשטאַנען אַ הוּנגעריגער אוּן ניט געהאוסט
װאָס ער זאָל דאָ טאָן, קיין אייגענע שיסעל האָט ער נאָך ניש
געהאַט אוּן קויפען זיך -קאָשט" אויפן אײיגענעם חשבּון האָט
ער ניט געק ונט. קיין קאָפִּיקֶע בּיי דער נשמה איז איהם מעהר
יט געכליבען, פּאַרן משפט אין אַהעסטיהױן, װען עס זינען

231

איהם אױסגעגאָנגען. די פּאָר גילדען פלעגט ער עסען פוּן קעסצל,
אַ בּרירה האָט ער געהאַט? זאָל דוּכטען, אַז ער אין אַ סאָל.
דט... דאָס עטען אין אָבּער דאָרטען געװען אַ טך בעסער,
נאָר דאָ, אין אָסטראָג, דערזעהענדיג אַזאַ ,פּאָילע" אין איהם
אָנגעגאַנגען אַ הלשות. אוּן מיט אָט דעמיאָ װעט ער זיך דאָס
מוזען שפּייזען אַ יאָהר נאָכאַנאַנד,, | |
צווישען די איידעלערע אַרעסטאַנטען, . כּמעט אַלע אידטן,
װאָס האָבּען געװאַרט אױף אַן עסען פוּנדערהיים אין, פאָר
שטעהט זיך, געוען אויך. שעפטעלע-גנב. ער האָט זיך ניט גע:/
ריהרט כוּן אָרט, געזעסען אויף דער ,נאַרע" אוּן געװיגט מיט
איין שצאָגעלסקען שטעק:שוך אױפן פיסעל, װי אַ זײדענער
בּאַלעבּעסעל, װאָס װײסט, אַז זיין יונגע פּלוניתטע װעט איהם .
שוין בּאַזאָרנען מיט אַלידאָסיגוּטס,,, ‏ דערזעהענדיג פּאַנדרען אין
אין פאַרלעגענהייט, האָט ער צוּ איהם פריינטליך אַ פייף.געטאָן;
-- פיו, נח! מ'עט מיר בּאַלר ברענגען, װעסטי אױך
צכען !,,, ווצסט שוין זעהען, -- האָט ער צוּגעגעבען און פאָר.
קוועטשט איין גנבישע אויג, -- מיינע יאַטען -- וועסט זעהטן., -
אַרוּם דעם טיעף-אױסגעשעכּטען ,בּאַקײ האָבּען זיך אַרוּם.
געזעצט די אינגערע אַרעסטאַנטען, אָהן כּלים, אוּן גענומען
, שאָרבּען* לעפעל.איין לעפעליאויס, אז אַ רויך איז געגאַנגען
דערבּיי האָט איינער געהיט דעם צוייטען, דער איינער ואָל
-חס:ושלום ניט אַרײנכאַפּען אַן איבּעריגען זוּפּ. אַזױ האָט דאָט
געקלאַפּט אוּן געפּאָהרען, מיט אַ געװיסען טאַקט פוּן אַ מזמור,
דער אייביגער טאַקט פוּן רויהען קאָמוּניזם בּיי געפאַנגענע אוֹּן
בעטלער,,, | |
| די עלטערע אַרעסטאַנטען, װאָס האָבּען שוין געהאַט אָפַי
געגעסען אַ רעכטע העלפֿט פון זייער מוּטנע געמישעכץ אין די
קענדלעך, האָבּען זיך אַבּימעל אויסגעטשוכעט פוּן זייער ווילרען
אַפּעטיט, אוּמגעקיקט זיך אױף די אידישע מפונקים, װעלכע
זיינען געבליבּען זיצען אױף די ערטער. אוּן, גװישען אין
היהשען פּאָסמאַקעװען זיך און צװייטען, גענומען אָפּלאַכצן,
טשעפּען זיך; 7

212

-- אויך מיר ‏ פויצים.

-- זשידאָװואַ--אַ !

-- עספן כּלומושט װי די פייגעלען, די זשוליקעס}

-- = אוּן,,, װי די גוּטע מוזשיקעט, לויפען אַ גאַנצע נאַכט.

-- װאָבֶען אָבּער קיין חשק ניט אַרױסצוּטראָגען די
פּצראַשע",) |

-- קויפען זיך אָפּ ביי 8 גנאַשיבּראַט".

-- טוקיניידיטטי !

-- זשידאָווסקי װעלמאָזשי טוּאָװי ! **)

-- ס'געפעלט זיי ניט דעם קי.רס ,כאַרטש")

-- גענזלעך געבּראָטענע דערלאַנג זיי!

--- אין מאָרדע דאֵיף מען זיי געבּען!

-- די הינטישע אויערען אָפּרייסען!

--- אָט, טשוּרילץ װעט בֹּאַלד קוּמען

--‏ ער, באָיכאָ, װעט זיי שון לערנען װי צו טיעסטקען
- :

-- אָט געהט ער, אָ|

אוּן װי זיי לאַכען אַזױ אָפּ, ערשט די שװערע דעמבענע
טהיר גיט זיך אַ שליס.אויף מיט דעם גאַנצען האַמערדיגען גע.
פרום פוּן איהרע אייזענס, אוּן דער סטאָראָזש קוּמט אַרין מיט
אַ קאָרבּ פוֹל פּעקעלעך איינגעװיקעלט אין אַלט.פּאַפּיער. און
גאָך איחם אַ גרויסער דרײ-גאָרענדיגער גוי, אָן עוגימלך.הבּשן,
מיט א פּליכעװאַטען קאָפּ אוּן מיט א פּאָר רױטיפאַרלאָפענ
אויגען, אָהן וויעס, אוּן זייערע שװאַרצאַפּלען... ניין, דאָס זיינען
גאָר קיין ‏ שװאַרצאַפּלען ניט געװען, אין זײ איזן געשטאנען
ינע ווייסער בּליאַסק װאָס גיט אַרױס סאַמאָראָדגע זשוליקעס
אוּן שפּיאָנען} אַ געמיש פוּן דוּרכדרינגענדער כיטרעקייט און
חוצפה. מיט שװערע קלאָציגע פיס האָט ער אַרײנגעשפּרײזט,

*) די גרויסע גאַכט;כּלי אין אָסטראָג,
5 ס'הייסט 1 יחסנים מיט שאַנד-צייכענס, װעלכע זײנען אָנגעגעהש ב=

אלגומ-אַרעסטאַנטען אוף די כאַלאַמען און זעהען אויס הי אַ טהיוימיץו, /

213

און בּיי יעדען טריט אַרױסגערופען אַ דערשטיקטען קלונג פּון
די פּאַרדעקטע קייטען אוּנטערן בּרוּדיגען ג:װעבּ פוּן די אַרעי
סטאַנטסקע מוראדיגע פּלוּדערען, זיין אָנגעשװאָלעגע מאָרדע פון
אַ שיכּור איז געװען אַרוּמגעזױמט מיט אַ שטעכיגער, שון
לאַנג ניט-געגאָלטער רױטער בּערדעל מיט סיװע פלעקען דאָט
האָט זיין רויהצן פּנים געמאַכט נאָך מגושמדיגער װי ער איה

-- אָט דאָס אין ער! -- האָט שעפטעלעיגנב אַ שמורך-
געטאָן פּאַנדרען, אוּן גלייך פאַרטאַיעט זיך, װי אַ מייוע? דער"
זעהענדיג אַ קאַץ. |

לױט דעם, װאָס שעפטעלע האָט איהם פריהער געװען
דערצעהלט פוֹנם אַרעסטאַנט טשוּרילאָ, האָט איהם זיך פּאַנדרע
פאָרגעשטעלט אֵלס אַ מין מענש,מאַלפּע, אינגאַנצען האָריג מיט
זעכציג צייהן אין פליישיגען פּיסק, דאָפּעלט אַזױ פיעל װי פײ
אַ מענשען, דער נאָמען ,טשוּרילאָ" האָט זיך עפּעס אָפּגעגעבּטן
מיט װאַלד אוּן מיט אכזריותדיגער אוּמגעלומפּערטקײט. אין פֹּאוי
דרע. אויף איהם געווען שטאַרק נייגעריג. דער אַרעסטאַנט האָט
אָבּער פאָרט אויסגעזעהן אַ סך מענשליכער, דער אָפּגעבּרענטעל
פּליך מיט גרויסע זוּמערשפּרינקלעך האָט נאָך דעם איינדרוּק פוּן
דער דאָזיגער ,מענשליכקייט" פּאַרשאַרפּט, אָבֶּער גליכצייטיג
האָט פּאַנדרע, מיט זיין געניטער געואוינהייט אָפּצוּמעסטען אל
שטאַרקע יוּנגאַסשעס, גלייך דערקענט, װאָס פאַר אַ כֹּח פוּן אַ
בּופּלאָקס עס דרימעלט אין טשוּרילאָס, מכּלומרשט פוילע, טריט,
װאָס פאַר אַ שװערע זיכערקײט -- אין יעדער בּאַװעגונג, שֶׂר
|איז אַזױ זיכער, דער גרויסער גוי, אוּן אַזױ אָפּגעלאָזען, אַז ער
קען אַמאָל כאַפּען קלעפּ פוּן אַ שװאַכערען.,. מען קען
ניט וויסען, | י
| פּאַנדרע האָט איהם מיטן קוק דורכגעטאַפט די ברייטע
אַרעסטאַנטסקע בּגדים, אוּן מיט אַ שפלקייט אָכּגנעשטעלט זיך
! אויף די גרויסע, גלאַטע, אַבּיסעל געדראָלענע הענט, אין מיט
די דאָזיגע רויטע פינגער האָט ער דאָס פאַרבּואָכען דעם ,צי.
שיליסטעל" די דאַרע הענטלעך אױף הינטען, כּדי צוּ בינדען
איהם פאַר דער תּליה, װי מען בינדט אַ קאַלו.. און דערפּײ

314

האָט ער נאָך געשמייכעלט, דער כאַמדוּליע, מיט זיינצ וייסלי.

כע אויגען אָהן װיעס, אוּן, כּלומרשט טרייסטענדיג, זים גערעדט

צוּם געבּוּנדענעם בַּחוּרל; |
-- גיע פּלאַיאַטש, מאָי מילי |*)

2

אַלע אַרעסטאַנטען מיט די בּלעכערנע שיסעלעך געקעכץ
האָצּען, דערזעהענדיג טשוּרילאָן, גענוּמען סאָפּען מיט די געוער,
שוּשקען זיך,

-- װי די שמשים, להבדיל, דערזעהענדיג דעם גבאי..
האָט זיך פּאַנדדרע געטראַכט.

אוּן די אינגערע אַדעסטאַנטען, װאָס זיינען געזעסען אַרוּם
די שיריים פון ,בטק", האָבּען זיך אוּמגעקוּקט, װי די קעץ,
איידער זיי הױבּען אָן צו זליאָקען מילך פוּן שיטעל. און גאָר
פּלוצלונג האָט דער עלטסטער פון זיי אַ קלנגיגעטאָן מיסן
לע?על אינם הילכיגען בּלעך פוּן ,באַק" אוּן הױך אַ שוּשקעַי
געטאָן :

-- לאָװי, רעפּיאַטאַ!*י)

האָבּען זיינע חבריסיאַרעסטאַנטען גלייך פֿאַררוקט די היל
צערנע לעפעל אין די כאָליאַװעס אוּן גענוּמען כאַפּען מיט בֹּרוי
דיגע פינגער די שטיקלעך צעקאָכטע חזיריפלייש אױפן דנאָ פון
דער בּלעכערנער פּאָמוּניצע. געכאַפט אוּן געשלונגען אוּן אוֹמ.
געקו;0 זיך, א פּנים מורא געהאַט, טשורילאָ זאָל ניט פאַרלאַנ
גען אַ ,לייבּען-חלק". |
| דער גלית האָט אָבּער אפילוּ ניט געקיקט אין זייער זייט,
שפּאָטיש אוּן שטעכיג האָט ער נאָר דוּרכגענוּמען מיט די וייסע
אויגען יענע מכתעקדיגע אַרעסטאַנטען, װאָס האָבען געװאַרט

*) װייןיזשע ניט, מײן טײערשר }
*+) באָמט, קיבדער |

215

אויף זייערע. פעקעלעך פונדערהיים, װי אַ גנבישע בּלענדילאַמי
טערנע האָט ער איבערגעפיהרט זיין קוק פון איין אידישען
אַרעטטאַנט צוּם צווייטען. אוּן װער עס איז אַזױ אָנגעקוּקט געי
װאָרען, דער האָט זיך צוּזאַמענגעקאָרטשעט, בּלויז איין פּאַנדרע
איז רוהיג זיצען געבּליבּען אוּן בּאַגעגענט טשורילאָס קוק מיט
קאַלטיגרויע אויגען פוּן אונטער די שװאַרץ:געדיכטטע ויעס, אין
שאָטען פוּן דער ,נאַרע" האָבּען די דאָזיגע פּאָר אוּנבּאַקאַנטע
אויגען געמוּזט בּליאַסקען גאַנץ בּאַזוּנדער, װאָרים טשירילאָט
שפּאָט-שמײיכעלע אין גלייך אױסגעלאָשען געװאָרען. ער הצָט אַ
ציהיגעטאָן מיט דער בּרייטער פאָנישער נאָז, װי אַ רױביחית
װאָס דערשמעקט אַ צװײטע חיה אין שאָטען אוּן װייסט נאָך
ניט, צי דאָס איז אַ חיה צוּ פאַרבּײסען, אָדער צוּ פײ.
פען זיך מיט איהר,

דער אַרײנגעקומענער סטאָראָזש מיטן קָאָרֹב האָט דערווייל
געטיילט די פעקעלעך צוישען די איידעלערע אַרעסטאַנטען,
וועמען די משפּחות אין שטאָדט האָבּען עפעס צוגעשיקט, אָדעױ
וועלכע האָבּען זיך געקויפט עסען פאַר איינען געלט,

שעפטעלע דער מפונק האָט אױפגעפּאַקט זיין פּאַפּירען.
פעקעלע, ס'איז דאָרטען געלענען פאַרװיקעלט אַ גוטידורכגע"
בּראָטענע הוהן מיט אַ האַלבען העל-קאָרענעם בּרױט, פריש און
מיט קימעל בּאַשאָטען { אַ פאָר ציפעלקעלעך, אַבּיסעלע זאַלץ
אין אַ פּאַפּירעל,

פּאַנדרע האָט. געמיינט, אַז אָט די מפונקדיגע אַרעסטאַ:.
טען וועלען זיך גלייך צוּכאַפּען צוּ די געבּראַכטע עסעגס, ער
האָט אָבּער מיט פאַרװאוּנדערוּנג דערזעהן, אַזן קיינער פוּן זי
ריהרט זיין עסען ניט אָן. אַלע האַלטען אָפען אוּן גרייט די
פעקעלעך אוּן קוּקען בּאַשײידען אוּן אבּיסעל דערשראָקען אָן אַ
זיײט; װאַרטען װי דונגעריגע יונגלעך אױף קידוּש פון אַן
צלטערען,

אַז דער סטאָראָזש האָט אָפּנעגעבען דעם לעצטען פּעקעלע,
האָט ער װידטר אױפגעשלאָסען די דעמבענע טהיר מיט די
געקעסטעלטטע אייזענס, אַרױס אוּן אָפּגעשלאָסען הינטער זיך,

316

ערשט דאַן האָט טשוּרילאָ, מעשה פּריץ, פאַרלעגט בּיידע געדראָי
לענע העגט אויף זיין גרויען כאַלאַט בּיי דער פליישיגער און
שטאַרקער בּרוּסט, און אַזױ האָט ער גענוּמען שפּרייזען, מיט
פאַװאָליע:טריטעלעך פוּן אַ קאָטער, צוישען די אַרעסטאַנטען
מיט די פּעקעלעך עסענװאַרג, די קייטען אוּנטער זיינע בּרייטע
פּלוּדערען האָבּען איהם מאוימדיג אוּן איינגעהאַלטען צוּגעקלוּנ+
גען, נאָך איהם, מיט אַ גרויסער בּלעכערנער שיסעל אין בּיידע
הענט, איז נאָכגעגאַנגען אַ קוּרנאָסער גױעצעל - אַן אַרעסטאַנט,
אוּן מיט חניפהדיגער נאָכגיבּיקײט אַרײנגעקוּקט טשורילאָן אין
די אויגען אַריין. װי אַ ליב אוּן הינטעל, װאָס געהען אַרױס
אויף ראַזבּאָי, האָבּען זיי בּיידע אויסגעזעהן.

מיט פּאַרלעגטע הענט האָט טשורילאָ אַ בּריק-געטאָן איין
אַרעסטאַנט אין קניע אוּן אָנגעװיזען מיטן בּרייטען נעזעל פוּן
זיין צעקרימטער אַרעסטאַנטסקער ,שקראַבּע=,*) אויף דעם אָקאָרשט?
בּאַקוּמע-.עם פּעקעלע האָט ער דאָס אַװי אָנגעװיזען:

-- װאָס האָסטוּ דאָרטען, פּאַרשיווע מאָרדע!

דער קוּרנאָסער גױעצצל, הינטער איהם, האָט דאָס גלייך
איבּערגעלעגט אויף זיין מיאוּסען קולכעל אוּן מיט אַ בּריק פֿון
פיסעל, װי אַ פּאַיאַץ װאָס מאַכט נאָך אַן אַטלעט: /

-- בּאַװײז,, פּאַרשיװעץ!

די געשטורכעטע ,פּאַרשיװע מאָרדע" האָט גלייך אויפֿן
אָדֹט אוּן אוּנטערטעניג אויפגעעפענט איהר פּעקעלע; אוּן טשו'
רילאָ האָט זיך גנאָדיג געלאָזט אָפּבּרעכען אַ העלפט פון דער
דאַרער קישקע, װאָס האָט זיך דאָרטען געפונען, אַ שטיק פון
קעז, פוּן דער גרינער אוּנערקע.. דער שמש זיינער, דער גױ+
עצעל, האָט דס פלינק אױפגענוּמען אין דער בּלעכערנער כַּלִי
אוּן צוּגעװאָרפען דאָס רעשט, ועמען ס'געהערט, אַזױ וי מען
װאַרפּטיצו אַ הונט. אין דערזעלבּער צייט האָט שױן טשורילאָ
גאַנץ בּרייטלעך בּודק-חכץ געװען בּיי אַ צוייטען אַרעסטאַנט,
שטאָלץ, מיט פאַרריסענע נעזער, װי די גאָר גרױיסע אַקציזניקעס,

*) גראָגער, לעדערנער פֿאַנטאָמעל,

217

אַװי האָבּען זיי זיך ביידע גערוקט -- דער רױבּער מיט זיין
בּאַהעלפֿער, געשטורכעט, אין דער מאַמען געזידעלט אוּן בּרייטי.
ליך גענישטערט, אוּן קיינער האָט ניט געסמעיעט צוּצוריהרען
זיך צוּם צוּגעשיקטען עטענװאַרג, ‏ אידער אָט די שעהנפ
רעוויזיע איז פאַרבּײיגעגאַנגען, אָפּגעגעבּען אַ חלק -- זענען די
בּאַגזלטע עפּצס גלייך געװאָרען פרעהליכער אוּן גענומען רייבּען
אין. די פּיסקעס אַרין, לאַכענדיג אין טשמאָקענדיג, װי די שאַי.
קאַלען נאָך אַ לייבּ, פּונקט װי ס'איז זיי אָקאָרשט גאָרניט געי
שׂעהן אוּן קיינער האָט זײי ניט בּאַלידיגט,,

צי שעפטעלע:גנב איז נאָך די רײיה ניט דערגאנגען. ער
איז געזעסען איבּער זיין פּעקעלע און געװאַרט,. שױן אַפּנים
געוואוינט געװען צוּ אַזאַ גזלװאָיע. נאָר פּאַנדרע אַלײן האָט
מיט אויפגעריסענע אויגען צוּ.געזעהן די נצַנצע סצענע; אוּן בּיסי
לעכוויין,/ אוּנבּאַמערקט כאַר זיך אַלײן, האָט איהם אַ פאָרן
אַרוּמגענוּמען, די נאָז.פליגלען האָבּען זיך בּיי איהם אָנגעבּלאָזען,
די אָדערען כּוּן האַלן -- אָנגעגאָסען זיך מיט בּלוּט, דער גאַני
צער פאַרשטיקטער כּעס זיינער, אין משך פון אַ האַלבּ יאָה
צייט, גענען אַלע זיינע גויעשקע פּײניגער: סטראַזשניקעס אױיף
דער גאַס אוּן סמאָטריטעלעס אין אַרעכט, פאַלשע עדות בּיים
פּראָקוראָר אין קאַלטבּלוּטיגע שופטים אין אסוד" -- האָט אין
איהם אַצינדד אױיפגעברױוט. מילא, יענע מאַכען דעם טיט אוּן
זאָגען כאָטש, אַז ס'איז ,פּאָזאַקאָנו", קוּקען אין די בּיכער און
טהוען אָן צרות. אָבּכר װאָס קאָמאַנדעװעט דאָ נאָך אָט דער
פאָניע.חויר 1 אָט דער בּלאָטיגער תּליון! אָט דער געמיינסטער
אַרעסטאַנט צווישען אַרעסטאַנטען ? |

-- פּאַרװאָס עסטוּ ניט! -- האָט פּאַנדדרע שטיל, אָבּער
שׂטרענג, אַ פרעגיגעטאָן בּיי שעפטעלעיגנב.

-- דוּ זעהסט דאָך! - האָט שעפטעלע נאָך שטילער
געענטפערט אוּן אַ סאָפּעיגעטאָן מיט דער נאָז, |

-- עס, זאָג איך דיר! -- גיט אױף איהם פּאַנדדע אַ
מרוּקע -- האָבּ קיין מורא ניט !

-- די קישקעס װעט ער אַרױסלאָזען, -- סאָפּעט שעם.

28

טעלע און די אױגלעך לױפען בּיי איהם אַרוּם װי בי א
מייזעל -- ער װעט אַלץ צונעמען אוּן בּלוּטיגען,.. געה דערנאָך
קלאָג זיך | ער איז דאָך אַ זײערער., יאָ, הויבּ זיך מיט איהם
אָן! אַיצַיא גױ צעקװעטשט פּאָדקאָװעס װי בּױגעל, ברעכט
האַלאָבּליעס איבערן קניע,,, |
0 טשורילאָ מיט זיין קורנאָסען בּאַהעלפער זיינען שן
געשטאַנען גאָר נאָהענט, דערהערט, אַז שעכטעלע רעדט עפּעס
צוּפיעל מיט זיין נייעם חבר, האָט ער אױף איהם פוּנדערװי"
טענס אַ װאָרףגעטאָן מיטן אָקְסענעם קְאָטּ אוּן, סטראַשענדיג,
אויסגע ונגען דורך די צייהן :

-- ראַזגאַ--װאַ--אַריװאַי! *)

אויסגעלערנט, אַפּנים, אַזאַ ניגוּן אוּן אַזאַ. װאָרט בּײ
גאַטשאַלסטװאָ, װי נאַטשאַלסטװאָ אױף איהם, אַזױ ער -- איף
זיינע שװאַכעוע אָסטראָג:חברים,

-- כייכי, -- האָט איהם דער קורנאָסער בּצַהעלפער אונ.
טערגעחנפעט, -- געזעהן 1 ער מסרט, ער זשאַלעװעט זיין ,,כאַרטש",,.

-- עס, זאָג איך דיר! -- האָט שוין פּאַנדרע אַ בּרוּם.
געטאָן אויף שעפטעלען, -- עסען זאָלסטוּ! דוּ הערסט?

-- נאַ -- האָט איהם שעפטעלעיגנב אַ רוּק-געטאָן זיין
פּעקעלע -- עס דו! זײ אַ בריה אַן דוּ װילסט!

| = ניט = אומקוקענדיג זיך אויף קיינעם, האָט פּאַנדדע גאַנץ

רוהיג אָנגענוּמען די געבּראָטענע הוהן פאַר בּיידע פּאָלקֶעס אוּן,
מיט איין לייככער בּאַװעגוּנג, צעריסען זי אױיף צװיי גלייכע
טיילען, פוּן צוּנעבּרוױינטען הינטען בּיזקעל העלזעל. |

אין דערזעלבּער רגע האָט טשורילאָ אַ שפּרוּנג.געטאָן,
וי אַ זיה, אוּן אַ טראַסק-געגעבּען מיט זיין שװערער לאַפּע
איבּער פּאַנדרעס אָרעם אַזױי, אַז איין העלפט הוּהן האָט אַװעק;
געטאַנצט איבּערן קויטיגען דיל, אַװעקגעקייקעלט זיך בּיז דער
,פּאַואַשע? אין װינקעל;

-- שסאָיאָיאָ אָו

) רעד גאָר אביסעלן

29

די װייסע גזלנישע אויגען פון דעם ,גלית" זיינען דער בל
שיער ניט אַרױסגעקראָכען, אַ שוימעל האָט זיך בּאַװיזען אין ז"
ווינקלען פוּן זיין פליישיגען מױל, ער האָט אַזש גענומען זאַאיקען
פּוּן מוראדיגער אויפרעגונג :

-- אַך, טי--טי, אין דיין מאַמ.., מאַמען אַריין ! טייטייטי!

פאַנדרע האָט זיך דעומאָנט, אַז פּונקט אַזױי האָט זיף
דער האַלבּ.-שיכּורער פּריסטאַוו צעזאַאיקעט, בּשעת דער שרפת-
בּיים נייעם.נגיד, װען ער, פּאַנדדע, האָט איהם אָפּנעשטײטען
זיין אויפגעהױבּענע האַנט אין דער װײסער הענטשקע,, איּ
דאָך דאָס אָבּער געווען אַ פּריסטאַו !.. אָבּער אָט דער חיר
דאָ! ער אױיך! |

-- האַלט צוּ דיין חלק! -- האָט פּאַנדדע דערלאַנגט
שעפטעלען די צװײטע גאנץ.געבּליבּענע העלנט פוּן הוהן. אוּן
מיט איין רוּק אַראָפּגענליטעט זיך פוּן די נאַרעס אוּן געבּליגען
שטעהן אויף ביידע שטאַרקע פיס אַקעגען טשוּרילאָן

3

| אַלע אַרעסטאַנטען זיינען אױפנעשפּרוּנגען כוּן די ערטער,
קייענדיג געשמאַק אוּן שלינגגנדיג דעם לעצטען בּיסען האָבּען
זיי זיך אַרוּמגעשטעלט אַרוּם בּיידע געגנער, די שמחה פוּן אן
אוּמזיסטער פאָרעטעלונג, כּוּן אַן אוּמגעריכטער אָכּפרישוּנג האָט
בּיי זיי אַלעמען אױפגעגלאַנצט אין די גלייכגילטיגע אױגען.
אַלצ גויים האָבען װי אין מענש דערפיהלט, אַז דער נײער
זשידאָװוסקער אַרעסטאַנט איז ניט פוּן יענע, װאָס לאָזען זין
שפּײיען אין דער קאַשע, אוּן די אידישע אוּן שװאַכע, שטענדיג
בּאַנזלטע אַרעסטאַנטען, האָבּען אין האַרצען גאָט געבּעטען עם
זאָל עפעס פאָרקוּמען אַזעלכעס, אַז מען זאָל פּטור װערען
פוּן טשוּרילאָס הערשאַפּט, פוּן זיינע קוּלאַקעס, פוּן זיין מיאוּטען
מוֹיל, פוּן זיין אַרױסרײסען דעם בּיסען פוּן האַלז. בּלױז עטליכע

פוּן די פאַרדאָרבּענסטע גויים, װאָס האָבּען אויף טשוּרילאָן געקוקט

װױײ אױף זייער גליתן, װי אױף אַ מין פאָרשטעהער פוּן זייעױ
וויעשקער מאַכט אוּן פוּן זייער אַרעסטאַנטסקער הפקרות, האָבּען
ציין געבּורטשעט אױף דער חוצפה פון אַ ;נאָװיטעאָק" אַ
אידען, צוּ האָבּען אַ העוה אוּן פאַרטשעפּען זיך מיט זייער
עלטסטעןן.. זײי האָבּען געבּוּרטשעט אוּן אוּנטערגעװאַרעמט
טשוּרילאָן ; |
-- מאַך פוּן איהם אַ קיויט מיט ראָסעל !..

-- ווייז איהם װאוּ די ראַקעס װינטערען !

-- די הייסע גיבּ איהם !
== אינגאַנצען אַרוּם האָט דאָס אויטגעזעהן, וי אַ קאַריקאַטוּר
אױף אַ ביבּעליסצענע צװישען אידען אוּן פּלשתּים, װֹען די
יהוּדים װאַרטען מיט ציטערניש אוּן די פּלשתּים -- מיט רויהע
פרייד. אוּן בּיידענס חיילות קוּקען אויס די אױגען מיט װאָס
סיװועט זיך ענדיגען דודלס אַרױספאָדערוּנג צוּם גרויכען זעקס.
איילענדיגען גלית, מיט די זעקס פינגער אויפן האַנט אוּן מיטן
קופּערנעם הוּט אויפן גרויסען קאָפּ...

טעורילאָ האָט זיך אָבּער ניט געאיילט, ער האָט בֹּלִויז
ווידער פ, ר. עגט בּיידע לאַפּעס אויפן האַרצען אוּן אָפּנעמאָסטען
פּאַנדרען פוּן אױבּען אַראָפּ און פוּן אוּנטען אַרױף. פּאַנדרעס
וואוּקְס אין געווען ווייט ניט קיין קליינע. אָבּער ער, דער גױ,
אין פאָרט געװען מיט אַ קאָפּ העכער פּאַר איהם. האָט זיןך
איהם לכתּחילה אױסגעדוכט, אַן מיט אַזױ פיעל, װעניגסטענס,
איז ער שטאַרקער פאַר איהם.. נאָר דאָ האָט ער זיך אָנגעי
שטויסען אָן פּאַנדרעס פּלייצעס, דריי-אַרשיניגע געזעצטע פּלײצצט,
און דער קיילעכדיגער קאָפּ זיצט פעסט אויף זיי, בּאַהעפט דוּרך
אַ ברייטען האַלז מיט צויי אָנגעבּלאָזענע בּלויליכע אָדערען
פוּן פּיידע זייטען, װאָס גיסען זין צוּזאַמען מיט דער געקאָװעטער
קיילעכדיגקייט פוּן זיינע אַקסלען, אוּן אָן אַ פּאָר אױגען האָט
זיך טשוּרילאָ אָנגעשטױיסען, װאָס קוּקען איהם אָן גלייך אוּן
אָפען, מיט אַ גרויען פייער פוּן אוּנטער די שװאַרצע װיעס.
ער האָט זיך דערמאָנט, אַז שוין פריהער, בּיים אַרײנשפּרײזען
אין אָסטראָג, איז איהם דער דאָזיגער אוּנבּאַקאַנטער קוּק ניט

321

געפעלען געװאָרען, אוּן טאיז איהם געװאָרען קאַלעמוּטנע. אין
זיין פערציג.יאָהריגען לעבּען, פוּן אַ ,קולאַקײ אין דאָרף, פוּן אַ
,בּראָדיאַגע" אױיף דער װאָלגאַ אוּן אַ ראָזבּאָיניק אין די פּאָליני
סער װעלדער, האָט ער שוֹין געהאַט גענוּג פּראַקטיק; כּדי צו
דערפיהלען מיט װעמען ער האָט דאָ צוּ טאָן, װאָס פֹאַר אַ .
גופעלע דאָ שטעקט בּאַהאַלטען, אַקעגען איהם, אין די גרױע
פאַלדען פוּן די אַרעסטאַנטען-קלײדער, אָה, אַזױי לײכט װעט .
ער דאָ דעם יונג די קישקעס ניט אַרױסלאָזען.. |

אָבּער דער גאַנצער כּבוד פוּן אַ ,יאַ.טעבּעידאַם" אוּן פון
אַ הערשער איבּערן גאַנצען אָסטראָג איזן דאָ געשטאַנען אין
קאָן. אַצינד איו שוין געװען צוּ שפּעט חרטה צוּ האָבּען ;
געדאַרפט זיך פריהער אומקוקען, װאָס פאַר אַ נייער ,פיגעל"
עס זיצט דאָ אױף די נאַרעס.. אוּן, כֹּדי אוּנטערצוּגעבּען זיך
אַלײין מוּט און אָפּציהען אַבּיסעל דעם בייזען מאָמענט פוּן
אָנגריף, האָט זיך טשוּרילאָ געכּרוּבט כראַבּרען, כּלומרשט פון
אױיבּען אַראָפֿ אַ. װאָרףגעטאָן מיטן קאָפּ צוּ פּאַנדרען, חוּצפּהדיג
אַ פרעג-געטאָן ניט איהם, נאָר סתּם אַזױ אין דער װעלט אַרײן:

-- זשיד ? 0

-- זשיד.,. נאָװיטשאָק!י) -- האָבּען עטליכע גוּטמוּטיגע
אַרעסטאַנטען הניפהדיג פאַרענטפערט פּאַנדרען, ס'הייסט. עױ
ווייסט נאָך ניט װער דוּ, טשורילאָ, בּיסט. אַז ניט װאָלט ער זיף ‏
ניט דערוועגט, |

-- זשידאָק, זשידאָק, קאַקיזשע! -- איזן טשורילאָס קוּר.
גאָסער בּאַהעלפערל צוּגעשפּרוננען מיט דער שיסעל אָנגערױבּטע
עסענװאַרג.., ער האָט די בּלעכערנע בֹּלי געהאַלטען אין בּיידע
הענט װי אַ הינקענדיגער ‏ שמש -- שלחימנות. אוּן זיין קוי.
טשעדיגער , אױסזאָגען פוּן חדר" האָט געדאַרכּט בּאַדײטען: ,צי
אַזױ צי אַזױ, קלעפ מוּן דער איך בּאַקוּמען..

דאָס הינטישע אַריינמישען זיך פוּן זיין קוּרנאָסען נאָכי
לויפער אין דאָסמאָל דעם צערייצטען טשוּרילאָ ניט געפעלען

) אַ איד, א נײלינגן

געװאָרען, האָט ער איהם, פאר אַזאַ קייטש, דערלאַנגט אַ

י בּמאַל איבּערן אָפּגענאָלטען שאַרבּען מיט דער בּערישער לאַפּע

אוּן אַזױ פלינק אין װאָגיג, אַז יענער האָט זיך איבּערגעדרעהט
אין דרייען, מיטן קאָפּ אָן דעם שטייגערנעם דיל אַגידערגעפאַלען ‏

אוֹן די שיסעל מיט עסענװאַרג האָט זיך צעשאָטען אַרוּס איהם,

| דאָס האָט בי טשורילאָן בּאַדײט, אַז אַצינד, אין אַזאַ ערנסטען

{ מאָמענט, איז ניטאָ קיין אָרט פאַר אַזעלכע הינטישע שטיק,
אוּן פאַר איינע הוצאות האָט ער שוין מיט דעם דאָזיגען כמאַל

5

אַבּיסעל אָפּנעקיהלט דעם אייגענעם כּעס אוּן אַבּיסעל בּאַפרידיגט
די הייסע נייגעריגקייט צוּ שלעגעריי בי זיינע פאַרעהרער,

| אַזױ-אַרוּם -- אָפּגעצױגען נאָך אַ וויילעצקע דעם געמעהרליכען

אַרױסטריט אַקעגען זיין אוּנצּאַקאַנטען געגנער,

פּאַנדרע האָט אָבּער קיין אױג פוּן איהם ניט אַראָפּנענוּמען,
מיט אַ האָר פוּן בּרעם ניט אַציטער געטאָן, די גאַנצע דעמאָנ.
סטראַציע פוּן גבוּרה איבּערן קוּרנאָסען גױעצעל איז איהם, ווייזט
אויס, גאָר װעניג אָנגעגאַנגען. ניט אױסהאַלטענדיג מעהר
דעם גרויען קוּק, האָט טשוּרילאָ, מיט געמאַכטען צאָרן, שטרענג אַ
בּרוּם-געטאָן ;
-- טשוּרילוּ זנאַיעש !
| -- כאַיכאַ -- כאַיאַ! -- זיינען זיך חניפהדיג.נאָכגיבּיג

פאַרגאַנגען אַרוּם איהם עטליכע אַרעסטאַנטסקע העלזער.

פּאַנדרע האָט געשוויגען, ער האָט אַצינד קלאָר דערפיהלט,
אַו דער גרויסער ערל װאָלט שױן געװען אַ בּעלן אַרױסצױ
דרעהען זיך מיט כּבוד פוּן געפעהרליכען שפּיעל, ער, פּאַנדרע,
דער זשיד אוּן אנאָװיטשאָק", דאַרף נאָר געבּען אַ צייכען פוּן
חרטה, נאָר איינמאָל שװאַך אַ שמייכעל טאָן װעט שן טשוּ

דילאָ, דער אוּנבּאַגרענעצטער הערשער אוּן פּאַטשער אין אָסטראָג,

איינגעהן אויף אַ פּשרה אוּן װעט לאָזען די אַנטשײדונג אויף
אַן. אַנדערס מאָל... |
נאָר אַצינד האָט זיך בּיי פּאַנדרען צעשפּיעלט דער האָנאָר.

*) טשורילאָן קענסטר+

עס האָט איהם ניס געפּאַסט אָפּצוּטרעטען פּאַר שעפטעלען
וועלכער האָט געהאַלטען די גאַנץ-ג;בּליבּענע האַלבּע הוהן אלן
האַנט אוּן פאַרגעסען אױף איהר... ס'האָט איהם ניט געפּאַסט
פאַר די איבּעריגע דערנידעריגטע אוּן בּאַרױבּטע אַרעסטאַנטען,
װאָס האָבּען פאַרזאָרנטע געלוקט אויף איהם, װי אויף אַ רעטער
פוּן הימעל, שעפטעלעס מױל איז געװען האַלבּ-אָפען פוּן פאַרי
וואוּנדערונג, אוּן די אויגען פוּן די אונטערדריקטע האָבּען נעי
גליהט פאַר אויפרעגונג. היינט װי אַזױ זאָל ער, פּאַנדרע, אינ'
מיטען.דערינען אָפּנאַרען זייער האָפּנוּנג, לאָזען זי אַלײן א .

-- דוּ שווייגסט ! זשיד! -- האָט זיך טשורילאָ וייטער
געכראַבּרעט, דערזעהענדיג אַז זיין געגנער טרעט ניט אָפּ אוֹן
היט יעדע בּאַװעגוּנג זיינע מיט האַרטע און אָפּענע אױגען

-- חזיר! -- האָט פּאַנדדע דאָסימאָל קורץ אוּן זאכליך
אָפּנצענטפערט, '

שפּילעוודיג, װי אַ גבּור װאָס איז כּלומרשט זיכער אין
זיין נצחון, האָט טשורילאָ אַ הױבּ.געטאָן זיין לאַנגען אוּן
שווערען אָרעם אוּן מיט בּיטוֹל, אָבֶּער אומגלױבּליך.פלינק, גע*
לאָזען אַראָפּגליטשען צויי שװערע רױטע פינגנער איבּער מפּֿאַנ-
דרעס פּנִים. די מינגער האָבּען זיך אָפּגעשלאָגען אָן נאָז. אוּן
פוּן בּיידע נאָזלעכער בּיי פּאַנדרען האָט גלייך אַ שפּאַריגעטאָן ‏
מיט בּלוּט. |

-- װאָט קאַק! -- כאַיכאַ... -- האָבּען זיך גענומען טרייס-
לען די בּייכער בּיי די אָסטראָזשניקעס.

פּאַנדדרע האָט זיך געריכט אױף אַן אָנגריף פוּן אַ ח"ה,
אָבּער ניט אױף אַזאַ שפּילעװדיגען, שקאָצקעװאַטען שלאָג אין
גאָז מצד אַזאַ גרױסען גױ. האָט ער זיך דערפאַר אין דעם
ערשטען מאָמענט אַבּיסעל צעטוּמעלט. עפּעס װי פאַרחלומט האָט
ער זיך אַ װישיגעטאָן די נאָז, װאָס האָט איהם הייס גענומען
קיצלען.,, שוין בּאַלד אָנדערהאַלבּען יאָהר נאָך דער חתונה --
אוּן פונדעסטװעגען האָט איהם מיט אַמאָל אָפּגעקלונגען דער
אַמאָליגער מערעס פּאַטש, בּשעת ער האָט זי צוּם ערשטען מאָל
אָנגעכאַפּט... אַ מאָדנע אוּנפאַרשטענדליכע זיסקייט פוּן יענעם

324

װעהטאָג האָט זיך איהם אַצינד צענאָטען אין די ביגער,
דערפּאַר האָט ער זיך פאַרלאָרען, אוּן ס'איז קיין חידוש ניט.
שוין בּאַלד זעקס חדשים, אַז ער זיצט פאַרשפאַרט און בּענקט
נאָך מערען, נאָך אַלע איהרע זאַפטיגע אברים,. אָבּער אין אַ
דגע אַרוּם האָט ער זיך שוין אויסגעטשוּכעט. בּלוּט האָט ער
זיערזעהן, נאָכן װיש, אויף דער דלאָניע, בּלוּט,, אוּן ניט מערען,
אָנשטאָט איהר איז אַקעגען איהם, אין רויטליכען נעפּעל, גע'
שטאַנען עפּעס אַ גרױסער פּליכעװאַטער גױ, אוּן אַרוּם איהם
האָט געדוּנערט אַ גורעשקער בּראַװאָיגעלעכטער :

-=-- װאָט.קאַק !‏ האָ-האָהאָי..

4

דערזעהענדיג פּאַנדרעס פאַרלעגטנהייט אוּן אוּנטערגעװאַ.
דײַמט פוּן אוּנטערטעניגסטען געלעכטער -- האָט טשוּרילאָ פאַרי
געסען זיין פריהערדיגע פאָרויכט, זיין אויסגערעכענטקייט פון
ישדער בּאַװעגונג, אוּן אַבּיטעל אָפּנעלאָזען װידער אויפגעהױיבּען
זיין שווצרען אָרעם צוֹ געצען דעם אמתן קאַפּ.. אין דער
זעלבער רגע האָט זיך דער גאַנצער געזעצטער גוּף פוּן פּאַני
דרען אַ צאַפעל.נעטאָן, װי אַן איבּערגעבּויגענע, איבּערגעצויגענצ
שטאָלעגע ספּרוּזשינע, איז ער בּליץ-שנעל אױיפגעשפרוּנגען, מיט
דער גאַנצער שװערקייט פון זיין גוּף אוּן האַרטקײט פון זײין
פויסט, און אַ מוראדיגער ביין-ברעכענדיגער זעץ איז געפלויגען
דעם גוי אין מאָרדע אַרײן, פון אוּנטגן-אַרױףי.

ששורילאָט אָקְסענער אוּן לאַכענדיגער מויל האָט זיך גלייך
צוגעהאַקט, װי אַ שופּלאָד, מיט אַ קנאַק אוּן מיט אַ קלוּנג פוּן
דערשיטערטע צייהן. פאַר זיינע װייסליכע אוגען האָבּען זיך
גענוּמען שיטען גרויע קעסטעלעך אוּן פוּנקען ה;בּען זיך צעי
שפריצט } רויטע, געלע אוּן גרינע פונקען,. כּאַ דרעס פאַיס/אַי
לישטער אוּן געבּלוּטיגטער פּרצוּף, אַקעגען איהם, האָט זיך עפעס
עטטיילט אין עטליכע טיילען,,, טשורילאָ האָט אַ בּריל-געטאָן

15

פאַר װעהטאָג אוּן חרפה אוּן געװאָלט זיך אָנכאַפּען פאַר אין
שווימענדיגען טייל פוּן זיין געגנער, איינקלעמען זיך מיט אַלע
צצהן פינגער אוּן נעגעל... איז אָבּער גאָר אַ צװײטער טײל
פוּן פּאַנדרען אויסגעװאַקסצן אין אַ נייער מוראדיגער קראַפט
אוּן אַרױסגעװאָרפען פוּן זיך אַ נייעם קיילעכדיגען זעץ, װי אַן
אַלט:מאָדישער האַרמאַט װאַרפט פון זיך אַרױס אַ שטײנערנעם
קנויל, דאָסימאָל איז דער קלאַפּ געפלױגען אַבּיסעל פוּן דער
זייט, געטראָפּען אין לינקען שלייף אַרײן,. |

טשוּרילאָ האָס זיך אַ גליטשיגעטאָן מיט איין פוּס, בּאַלך
אָבּער דערכאַפּט זיך מיט דעם צווייטען פוּס און געבּליבּען
שטעהן אין אַ מילכיגירויטען תּהויוֹבֹהוּ. צוּ דער פאַרואונדערוט
פוּן אַלע אַרעסטאַנטען אוּן פוּן פּאַנדדען אַלֵיין איז ער פוג.
דעסטוועגען שטעהן געפּליבּען, נאָר דער שװערער קאָפּ האָט
זיך איהם געשאָקעלט, פוּן רעכטס נאָך לינקס, װי בּיי אַ ניט.
דערקוילעטען בּאַיק. ער האָט שוין גאָרניט געזעהן, נאָר טאַפּעג.
דיג געשטרעקט די לאַנגע שװוערע לאַפּעס מיט פאַרקראַמפּטע
גענעל, אוּמגעלומפּערט געפאָכעט מיט זיי, אוּן שאַרף, בּיז אין
חזירשען ביין געפיהלט, אַז די קאַריערע פוּן אַ ,קאָט"*) אי
געענדיגט, אַז פוּן זיין גאַנצער ממשלה אין אָסטראָג איז קיין
שטיץ מעהר געבּליבּען אוּן דער דאַך פאַלט איהם איבערן קאָפֿש.-

-- נאָזשאַ! אַ מעסער) -- האָט ער פאַרצװײכעלט אוּן
סִתּם אין דער װעלטיאַרײן אַ בּריל.געטאָן, דער בריל אַלײן איז
געווען פייכט, פאַרכלינעט פוּן בּלוּט, װאָס האָט זיך איהם געי
גאָסען פוּן אַלע שפּאַרונקעס. ניס פּאַנדרע, ניט קיינער פון די
פּאַרגאַפטע אַרעסטאַנטען האָבען פאַרשטאַנען װאָס דאָס מיינט.
צי טשורילאָ שרייט בּלינדערהייט, מען זאָל איהם גע ב ען א
מעסער, צי ער סטראַשעט זיין געגנער, אַז ער װעט בֹאַלד
ציהען אַ מעסער. אוּן ניט װאַרטענדיג, בּיז דער צעמזיקטער
גױ װעט זיך דערקלייבען צוּ זיינע פּליודערען, האָט זיך פּאַנדרע
אויף איהם צום דריטען מאָל אַ װאָרף געטאָן. דאָס מאָל פיט

יול אמוי ר עקעט הי יעה פא סות יעקא

*) אַ צונעמטניש פון 8 ,קולטק" בײ די אָסטראָזשניקעס.

אַביטעל רחמנות. ער האָט איהם מעהר קיין בּלוט ניט
געװאָלט לאָזען,. אַצינד האָט ער נאָר געװאָלט איהם אוּמװאַר.
|פֿען, קודמיכּל זאָל ער זיך אַקאָרשט אױיסציהען אויפן דיל{
דערנאָך װעט מען זעחן.. האָט פּאַנדדע דערפאַר נאָר איין
איעג-געטאָן מיט בּיידע מאַסיוע פּלייצעס אויף צוּריק, אוּן מיס
די אױיסנעשטרעקטע פויסטען, װי מיט צװיי טוּקאַטשעס, אַ
שטויס געגעבּען דעם ער? אין האַרצען, אוּן,, איז באַגאַנגען אַ
ניט.פאַראויסגעזעהענעם פעהלער,

מחמת רחמנות האָט ער צוּ קלאָציג אַ שטיס געטאָן, ער
האָט ניט אויסגערעכענט, אַז דער געשלאָגענער, פאַרבּלענדעטער
גלית שטעהט שוין אַזױ שװאַך אויף זיינע אַרעסטאַנטסקע שקראַי
בּעט, האָט ער, דערפאר, זיך אַליין פריהער ניט באַװאָרענש
מיט בּױגואַמקײט אין די עלענבּויגענס אוּן מיט שטאַנדהאַפטיגי
קייט אין די קניע, פונם האַרטען אוּן געראַדען טערעפענץ, װאָס
איז מעהר געװען אויסגערעכענט אױף װאָג װי אויף װעה:צני
טאָן, איז דער גלית אַנידערגעפאַלען מיט דער גאַנצער לענג פוּן
זיבּען-פּודיגען גוּף; אוּן מיט איהם צואַמען אוּן א יב ער
איהם -- פּאַנדרע מיט זיין אייגענעם כּבוד..

-- װי אַמאָל איבּער דער װאָלפיכע.. -- אין פּאַנדדען
דוּרכגעלאָפען אַ פריהענדיגער געדאַנץ -- עפּעס אַלץ חזרט זיך
איבּער,..

אָבּער ניט אַלץ האָט זיך דאָס מאָל איבּערגעחזרט,
אויפצושפּרינגען, וי אַמאָל איבּער דער װאָלפיכע אין פינסטערפן
װואַלד, האָט פּאַנדדע ניט פּאַװיזען, ניט געקענט מעהר, װאָריםשי
אויפגעוועקט מוּנם פּלוצליכען אַנידערפּאַל, האָט טשורילאָ בֹּאַקוֹי
מען זיין װילדע פלינקייט אוּן, דערפיהלענדיג דאָס לעבּעדיגע
געוויכט פונם אויסגעצויגענעם שונא בּיי זיך אויפן בּויך און
בּרוּסט, האָט ער איהם גלייך אַרוּמגעכאַפּט מיט בּיידע לאַפּעסן
אָרעמס אוּן רוּקען איהם פאַרקװעטשט װי אַ װערגישלאַנג, אױן
דיי שװוערט קניע פאַרװאָרפען איבּער פּאַנדדעס פיס..

די אייזערנע ריפּען בּיי פּאַנדרען האָבּן אַזש אַ קרעכץ
געמאָן, אוּן מיט אַ קאַלטען שרעק האָט ער דערפיהלט, אַז ער

קען מעהר מיט הענט אוּן פיס קֵיין ריהר ניט געבּען, װי יענער
בּחורל, דער , ציציליסטעל", וועלכען טשוּרילאָ האָט פאַרבּראָכען
ודי הענט פאַר דער תּליה, די פיס געפּענטעט.,, איהם האָט יך
געדוּכט, אַז בּאַלד, פאַרן דערשטיקען איהם, װעט אױך איהם
טשורילאָס פאַרבּלוּטיגטער מויל תּליניש-זיס אויסזינגן .

-- ניעיע פּלאַ:אַטש, מאָי מילי;י! |
| נאָר אָנשטאָט דעם, האָט פּאַנדרע גאָר נאָהענט דערהערט
אַ בּלוּט-דורשטיגען כאָרכלען, אוּן אַ צעמזיקטער, גרויסער מויל
האָט זיך אויפגעריסען אוּנטער זיינע אויגען, אוּן צעבּלוטיגטע
(גרויסע צילהן האָכּען, בּלינדערהיט, געזוכט אָפּצוּבײסען איהם
די נאָז, אַרױסצורײיסען איהם דעם גאָרגעל פון האַלז.. אָט
אָט... ינאָךְ איין רגעלע!.. איבּער זיין צוּנעבּױגטען האַלואוּן-
נאַקֶען האָט זיך שוין געטראָגען דאָס צוּפרידענע כאָכאָטשען
פוּן די גויעשקע אָסטראָזשניקעס: |

--- װאָס-װאָט:װאָט ! האָ-האָ-האָיאָ..,

איין שעפטעלצ האָט, ערגיץיואו' איבער איהס, װי 4
דערשראָקען קינד, אַ קװיטש געטאָן:

== אֵייאָי, מאמט.ע ! |

מיט אַן איבּערמענשליכער אָנשטרענגונג פוּן װילען האָט
פּאַנדרע איינגעשטילט די פּלוּצליכע שװינדלעניש װאָס איז איהם
בּאַפאַלען, מיט אַ צוּריקגעקעהרטער קאַלטבּלוטיגקײט פוּן אַ גע-
ניטען פּאָזשאַרניק אוּן פויסט.שלעגער,. װאָס אין אַרײנגעפאַלען
אין אַ טויטיסכנה. אין אַ קלעם פוּן אַ מיאוּסען סוף, -- האָט
ער זיך גענוּמען ראַטעװצן, אויטרעכענענדיג די מינדסטע בּאָ.
וועגוּנג זיינע, שפּילענדיג אין גליק אױף דער ואוטיגער פאַר.
בּלענדעניש פוּן זיין געגנער, :
| מיטן גאַנצען כֹּה אוּן געצואונגענער האַסטיגקײט פוּן אַ
גבּור, ‏ װאָס זעצט אַלץ איין אין קאָן, אַלץ אױף אין מאָל,
האָט פּאַנדרע אַ ציהיגעטאָן לופט, אײנגעפּרעסט זיין אָנגעאָטעמטט
בּרוסט, װי אַ קיילעכדיגען פּאַנצער, אין טשורילאָס קייכענדיגע
אָפּגעפּלאַכטע לוּנגען, אוּן אַ װאָרף.געטאָן קאָפּ אוּן האַלז אַרויפצנ
אַזױ הויך װי ער האָט נאָר געקענט. דורך אַזאַ דאָפּעלטען מאַ.

לב

געווער, האָט ער שטאַרק פאַרגרעסערט דעם שטח צװישען
|גליתעס רייס.צייהנער אוּן צווישען זיין אייגענעם פּנים אוּן האַלן,
אין דער דאָזיגער משוּנהדיגער אָנשטרענגעניש האָט ער זיך
געהאַלטען נאָר איין רגע, נאָכקוקענדיג מיט אויסגעגלאָצטע אויגען
טשוּרילאָס צאַפּלענען... אוּן נאָר פּלוצלינג האָט זיך פּאַנדרע אָנ
געציעלט, אַ װיעג:געטאָן דאָס גאַנצע געװיכט פון האַרטען קאָפֿ,
װי אַ קוּרצע גוּמענע נאַהײקע מיט אַ פּודיגען קניפּעל, געגעצען
אַ לאָז אַראָפּ די אױסגעגאָלטע שטיינערנע גאָמבּע מיט דער
פלויירויטער גריבּעלע אינמיטען, אוּן אָנגעטראָפען דעם ערל
פּונקט אין בּיינערד גען װאָרצעל צוּן דער בּרייטער, פאָנישער נאָז...

אַמאָל, אין די אינגעלשע יאָהרען אין חדר, כלעגט
פּאַנדרע ווייזען אַ קונץ די דערשטוינכע חברימלעך זיינע. ער
פלעגט צעקנאַקען אַ װאַלד-ניסעל מיט דער גריבּעלע פוּן נאָמבּע:
מען האָט נאָר געדאַרפט דעם ניסעל אַװעקלעגען אױפן פ'עג
טיש אוּן צוזאָגען, אַז נאָכן צעקנאַקען געהערט די יאָדרע איהם,
פּאַנדרען, אַמאָל, אין די קינדער-יאָהוען, האָט ער זיך גאָר
גישקשהדיג אײנגעאַרבײיט אין דער דאָזיגער כּשרער פרנסה..
אצינד,, אין דער מאוימדיגער געפאֲהר צוּ בּלײיבּען אָהן אַ נאָן
אָדער אָהן אַ גאָרגעל, האָט זיך איהם דער דאָזיגער קוּנץ דערי
מאָנט, װי אַ ליכטינער שטראַהל אַ שיין געטאָן, אוּן אין איהם
שטאַרק צ'ניץ געקוּמען,. מיט דער אוו סגעװאַקסענער מאַנסבּילש.
געשטאַרקטער נאָמבּע אוּן פאַרהאַרטעװעטער גריבּעלע האָט עף
צעקנאַקט דעם ערלס נאַזיװאָרצעל, װי אַ גרױיסען װאַלדינוס.
דערבּיי האָט פּאַנדרע זיך אַליײין געשפּאָלטען דאָס פלייש בּיז
אין בּיין, עס האָט זיך אָבּער געלױנט! טשוּרילאָס איזערנער
קלעם, פוּן קניע אוּן לאַפּעס, האָט זיך גלייך אָפּגעלאָזען. די
סכּנה. איז אַריבּער. פּאַנדדע האָט אַרױסגעכאַפּט בּיידע אָרעמס
און אַ נעםגעטאָן דעם ערל פאַר בּיידע אויערען. צוּליעבּ זיכער.
קייט האָט ער געװאָלט אַ זעץיטאָן דעם אָקסענעם שאַרבּען אָן
דער שטיינערנער פּאָדלאָגע.,. ער האָט אָבּער דערפיהלט, אַז דער
גליתיקאָפּ גיט נאָך. האָט ער איהם פאָרזיכטיג צוּריק אַראָפּנע.
לאָזען.

|טשורילאָ -- דער שרעק פוּן אָסטראָג, דער טיראַן פוּן
אַלע אַרעסטאַנטען, װי גרויס אוּן שװער ער אין געװען איז
געלעגען אַ געחלשטער,
- פּאַנדדע איז אױפגעשפּרוּנגען. פוּן זיין צעשונדענער גאָמבּע
האָטס געטריפט מיט בֹּלוּט. מיט דעם גס בּלוּט, צִי מיט
אייגענע ?.,, אפשר מיט בּיידענס צוּזאַמען,
ער האָט אָנגעכמוּרעט דעם שטערען אוּן אַרוּמגעקיקט זיך,
די אָסטראָזשניקעס האָבּען זיך מיט גרויס דרך-ארץ אָפּגערוּקט
אוּנטער דעם גרויען פייער פוּן זיינע אױגען, |
נאָר איין שעפטעלע גנב האָט אַרוּמגעטאַנצט װי אַ ויצי
װיאָרקע מיט אַן אָפּגעבּיסענעם עק:
-- אױ, נח! אַ מגפה אין דיר! נעם, עס די האַלבע
הוּהן ! פּאָפּראַװע זיך!
שװעריאָטעמענדיג האָט איהם פּאַנדדע אָפּגעשטױסען פוּן
זיך. אַצינד האָט ער פאַרלעגט בּיידע הענט, אַזױ װי דאָס האָט
פריהער געטאָן דער אַלמעכטיגער טשורילאָ, נאָכאַמאָל כמורנע
אָנגעקוּקט די אַרעסטאַנטען אַרוּם זיך, אוּן אַרױסגעזײיהט דורך
די שטאַרקע צייהן נאָר איין;איינציגע האַלבּ;שפּאָטישע, האַלבּ.
צאָרנדיגע הברה:
-- נו-- 111
דאָס איז געווען אַ װאָרנוּנג אוּן אַן אַרױספאָדערונג צוּזאַמען.
דאָס האָט געהייסען, אַז פוּן היינט אָן פאַרנעמט ער, פּאַנדרע,
נליתעס אָרט, ס'האָט געהייסען, אַז פונקט אַזױ װעט ער זיך
אין אָסטראָג בּאַגעהן מיט יעדען מיאוסען גױי, אױבּ מען װעט
דאָקוטשען איהם, אָדער די איבּעריגע אידעןאַרעסטאַנטצן,
אין דער דעמבּענער טהיר האָט זיִך דערהערט אַ קלאָ.
פּערײ מיט אַ שליסעריי. דאָס זיינען די סטאָראָזשעס אָנגעלאָ-
פען אויף די לעצטע קולות פונם גרויסען געשלעג,

וי נחן אַזױ שמחהלען

4

אַ טאָג נאָך פּאַנדדעס פּטקידין, איז אין מאָהליווער
אָקרוּזשנאָי:סוד. פאָרגעלוּמען דער פּראָצעס כּוּן שמחהלע טוּרער!
וועלכען מ'האָס פּאַשוּלזיגט אין אונטערצינדען די שטאָל פונ
נייעםינגיד,

אַזױ װי איין פּראָצעס האָס זיך געקייטעלט מיטן צװייטען,
אוּן אַזױ װי אַ טייל אַרױסגערופענע שקלאָװער עדות האָבּען
געהאָט צוּ זאָגען אויף פּיידע פּראָצעסען, האָבּען, דער ציויל"
מאָהנער מצד דער געליטענער ,אָבּצעסטװאָי, אוּן דער אַדװשָקאַט
מצד דעם בּאַשולדיגטען, ביידע געפּועלט, אַז שמחהלעס דיעלאָ
זאָל זיך אָנהױבען גלייך נאָך פּאַנדדרעס, אױף אַואַ אופן װעט
מען פאַרשפּאָרען מיה אוּן צייט אוּן הוצאות אויף בּיידע זייטען,

מען פון צוּגעבען, אַז די דאָזיגע השתּדלות איז אָנגעקו
מען אַ סך לייכטער, װי דאָס סטאַרען זיך פריהער, פאַר פּאַני
דרען, אַז זיין משפּט זאָל פאָרקומען אין אַ קרייזיגעריכט מיט
פּריסיאַזשנע,,, ‏ דער מאָהליווער אַדװאָקאַט האָט, למשל, געזאָגט,
אַז פאַר כּלומרטט שלאָגען אַ פּריסטאַװ מיט סטראַזשניקעס,
בּשעת יענע פיהרען אויס זייערע פּאָליצײיאישע פליכטען, װי מען
האָט פּאַנדרען בּאַטוּלדיגט, קוּמט אייגענטליך געמשפּט צוּ װערען
אַדמיניסטראַטיוו, אוּנטער די אויגען, אוּן עס קוּמט פאַרשיקט
צז װערען אויף אַרעסטאַנטסקע ראָטעס, נאָר ער, אַזױ האָט דער

1

מאָהליווער אַדװאָקאַט געזאָגט, װעט צו אַזאַ זאַך ניט דערלאָזען.
האָט ער צוּגענוּמען װאו אַ קאָפּיקע ביי פּאַנדדעס שװער אוּן
שוויגער אוּן. האָט איין זאַך געטאָן: ער האָט ניט דערלאָזען..
אָט װאָס אַ מאָהליװער אַדװאָקאָט קען, אַז ער נעמט זיך פאַר
אַ דיעלאָ!

אוּן שקלאָװער שתּדלנים, װעלכע האָבּען איהם געדונגען
דאַטעװען אַ אידען, האָבּען קיין טענות ניט געהאַט. אדרבא, זי
האָבּען אין ליובּאַװיטשער בּית-מדרש באַװאוּנדערט זיין געשלי
פען צינגעל, זיין מיניסטערשען קאָפּ, ער האָט דאָך דאָ פּשׁוּט
בּאַװיזען נטים ונפלאות, דער מאָהליװער אַדװאָקאַט! נעמען נעמט
ער טאַקע די גוּטע געלט, האָבּען זי מסכּים געװען, ער אז
אָבּער װערט!

אוּן אַז סענדעריכע אוּן מערע זיינען צוּגעפאַלען צוּ די
דאָזיגע אידען מיט אַ גרױס געװיין: ס'טייטש! מ'האָט דאָן
איהם פּאָרט פאַרמשפּט! ער איז דאָך געבּליבּען ,זיצען"..
היינט פאַרװאָס האָט אייער שעהנער אַדװאָקאָט צוּגענוּמען אַזױײ
פיעל געלט! די לעצטע העמד האָט ער דאָך אױסגעטאָן פון
אוּנזער לייבּ, שטוּב האָט געגעבען. שטאָדט האָט געגעבען, די
קליאַטשע צוליעב איהם פאַרקויפט אוּן סענדער אַלײן -- --

האָבּען בּאַבּערדעלטע אידען גערעדט צוּ די צװיי נאַרישע
ווייבּער מיט הכמה: |

-- הויבּ זיך אָן מיט אידענעס!,,. װאָסיזשע ווילט איהר
נאָך 1 אָנשטאָט פאַרשיקען איער פּאַנדרען אַמני... אַנדי,,, אַדמי.
ניס.טראַיטיוו, ‏ אויף װער וייסט װיפיעל יאָהרען אַרעסטאַנטטקע
ראָטעס אוּן גאָט ווייסט װאוהין -- האָט דער אַדװאָקאַט געמאַכט
אַזױ, אַז דערפוּן אין געװאָרען בּלױן אָנדערטהאַלבּען יאֲהױ
אָסטראָג, דאָ ניט װייט -- אין מאָהלי.. איהר שפּיעלט זיך
מיט אַ בּלבּול! נין, אַז ר' כענדער, עליו.השלום, װאָלט דאָס
דערלעכט, װאָלט ער קיין טענות ג יט געהאַט.,

געווען אפילוּ יונגעילייטלעך אַפּיקורסים, װאָס האָבּען אוני
שער די אויגען געזאָגט, אַז דאָס האָט דער מאָהליוער אַדװאָ:
קאַמעל לכתחילה אָנגעשראָקֶען אַזױ די שקלאָװער פאַרזאָרגער

322

כּדי דערנאָך אַרױסצושטעלען אַ פאַרשפּיעלטע דיעלאָ, װי אַ גצ"
וואוּנענע, זיי האָבּען אפילוּ געגעבּען אַ משל מיט יענעם גוּטעף
אידען, צוּ וועלכען אַן אָרימאַן איז געקוּמען קלאָגען זיך, אַז ער
ווערט דערשטיקט מיט זיין הױזגעזינד אין דער ענגער דירהג
האָט איהם דער רבי אָנגעזאָגט, ער זאָל, למען-השט, אַריננעמען
צוּ זיך אין דירה דעם בּרוּדערס אַלמנה מיט איהרע קינדערלעך,
דערנאָך - די ציעג, דערנאָך -- די קאַטשקעס מיט די היהנער..
איז דאָך דער אָרימער איד געקוּמען צוּ'לויפען מיט אַ נייעם
געװאַלד: סיטייטש, רבּי, ס'איז דאָך אַ סך ענגער געװאָרצן!
האָט איהם דער גוטער-איד געהייסען גלייך אַרױסטרײבּען די
אַלמנה מיט די קינדער, די ציעג, להבדיל, מיט די קאַטשקעס
אוּן היחגער,,, איז דעם אָרימאַן געװאָרען אַ ליכט אין די אויגען.
די לעצטע פּאָר גראָשען האָט ער דעם גוּטען.אידען געבּראַכט
אַ פּדיון: לאַנג לעבּען זאָלט איהר, רבּי! איהר האָט דאָך מיך
פּשׁוּט מחיה געװען..

נאָר װער הערט זײ, אַזעלכע ינגע:לייטלעך, אוּן װעף
פרענט בּיי זיי! איהר זאָלט געװען דינגען שלאָסבּערגען פון
,פּײיטערבּאַרג", װאָלט איהר זיי אויך ניט צוּפרידענגעשטעלט.

אָפּגעראַטעװעט פּאַנדרען פוּן אַזאַ האַרבּע שטראָף, אַצינד --
אַזוי האָט דער מאָהליווער אַדװאָקאַט געזאָגט - טהוּט ער אָן
זיין אַדװאָקאַטען:, דעליע* אוּן געהט ראַטעװען פּאַנדרעס ,פּרי-
אָטעל", ס'הייסט: שמחהלט טוּרערוּ. אָט װעט מען זעהען! קוּמען
קוּמט איהם ,פּאָ.זאַקאָנוײ, דעם שמחהלען, מ'זאָל איהם פאַרשיקען,
סיבּיר,,, נאָר ער, אַזױ האָט דער מאָהליװער אַדװאָקאַט פאַרוי-
כערט, װעט צוּ אזא זאַך ניט דערלאָזען.

ש

4 4

אַן אָנגעלאַף פוּן גויעצלעך איז געװען אױף שמחהלעס
משפּט. שמחהלע טוּרערו האָט זיך דאָך שטענדיג אַרוּמגעשלאָגען
מיט שטאָרטישע אוּן מיט דאָרמישע גױים, אויפן מאַרק אוּן

3

אויסערן מאַרק, װער רעדט, וװען ער איז נאָך געװען ניטנים.
טער, האָט ער דאָך אַן ערל ניט דוּרכגעלאָזט ניט צוּ פאַרטשט.
פען איהם : '
| ==-- די בּעסטע פלייש פּרעסטוּ דאָך אוּנז אויף, דוּ הזיר
איינער! פאַר גראָשענס -- די װײיכע זאָדיקעס... אידען לאָזטוּ
איבּער געסמאַליעטע פּיסנאָגעס אוּן מענוּסע.שמאַלץ, אוּן צוּ װע.
מען האָט מען טענות? צוּ שמחהלען.. טוּ נאַ:זשע דיר, חזיר,
אין מאָרדע אַריין... :

האָט מען איהם אַצינד, אין אַזאַ יוםיהדין, דערמאָנט
אַלע זיינע מעשים-טובים, געשטופּט זיך עדותזאָגען: װער
שמחהלע איז, װען ער איז אוּן װאָס פאַר אַ סחורקע דאָס איז,
יעדען פוּן די גויים האָט זיך פאַרגלוּסט אַ שטױיס:טאָן מיט דער
לאַפּטיע. אַזאַ חשק נעמט אָפטמאָל אָן בּאַשײדענע קליאַטשעס צוּ
בּריקען אַ געבּוּנדענעם, בּייזען הוּנט... אָבּער ניט אַלע גױעצ.
לעך האָבּען קלאָר געװאוסט, װאָס פאַר אַ שייכות זייער עדות'
זאָגען האָט מיטן בּאַשוּלדיגטען אוּן מיט דער שרפה בּיים נייעם.
נגיד,

מ'האָט, למשל, אַרױסגערוּפען איינעם פּוֹן די גױעשקע
עדוּת, אַן ערל מיט פינסטערע בּדעמען אוּן מיט צוּנעװאַקסענע
אוױערען-לעפּעלעך, אוּן מ'האָט איהם בּאַשװאָרען: זאָג (;

שמחהלע, וועלכען מען רוּפט טוּרערוּ, אַ שקלאָװער כעשצאַנין.
װי ער האָט אוּנטערגעצוּנדען די שטאַל פוּן מעשצאנין חיים!
-- אַ קאַקיושע! -- צלמט זיך דאָס גױעצעל,
--דערצעהל פּאָדראָבּנע !
-- טאַק װאָט! -- הױבּט אָן דאָס גױעצעל דערצעהלען
אוּן גיט זיך געװיסענהאַפטיג אַ װיש די ברייטע נאָז מיט דעף

|| פויערשער אױסגעהאָרעװעטער לאַפּע. ,ספּלי-.העטאָ? -- איך

שלאָף מיר אַזױ אױף די ,פּאָלאַטיעס" *) בּיי מיר אין , איזנאַ".
שלאָף איך מיר אַזױ אוּן אַלע מיינע הויזלייט שלאָפען מיט מיר

) גרייטע פּאָליצעס אין די פויערשע הײזקעס אָבשטאָט צעטצן.

אויף די פּאָלאַטיעט, איך שלאָף אוּן זײי שלאָפען און פּלוֹצלינג,
אַכטי,, בּיעסי נעטשיסטיע ! װי גאָט איז מיר הייליג: דרר, דרר,
דרררא,,

דאָ בּלייבּט דאָס גויעצע? שטעהן, כּדי צוּ מאַכען אַ גרעי
סע-ען איינדרוק. וי דאָס טהוּען אַלע פּויערים, ווען זיי ווילען עמיצען
איבּערצייגען, ער בּלייבּט שטעהן אוּן דער פאָרויצצנדער אין
אָקְרוּזשנאָי סור מוז איהם אוּנטערװאַרימען, ער זאָל ווייטער
ר'עדען, |

-- װי גאָט איז מיר הייליג, - גיט דאָס גױעצעל אַ טריי.
סעל מיט דער קוּטשמע האָר, - הער איך פּלוצלינג ; דרר, דררי.
אוּן נאָכ אַמאָל: דרר, דרר,,

-- אוּן װאָס אין דאָס געװען אַזעלכעס!

-- טאַקישטאָ, אייער בּלאַהאָראָדיע, שטעה איך מיר אויף
פון די ,פּאָלאַטיעס", קריך אַריבּער איבּער דער ,זשאָנקע",
דערנאָך איבּער דער בּאַבּקע, דערנאָך איבּערן דיעדקאָ, דערנאָך
איבּער דער דאָטשקע, דערנאָך איבּער.,. איבּערן זוּהנ... דערנאָך 1..,
ניין, פריהער איבּערן זוּהנדעל דערנאָך איבּער דער דאָטשקע,
אוּן אפשר.,, גיבּ מיר גאָט זכּרון! די דאָטשקע איז גאָר גע.
שלאָפען צווישען דער בּאַבּקע אוּן זשאָנקע,,, אָט אַזױ איז עס
שֹׂאַקֶע געוועזען. קריך איך אַראָפּ פוּן די פּאָלאַטיעס אוּן געה
אַרױס אין ,, סעני", אין פירהויז הייסט דאָס, אוּן דערזעה גאָר,..
טֹפוּ, װאָס איך דערזעה}

-- װאָס דערזעהסטוּ, קרעסטיאַנין מיקיטאַ}

-- קיצקאַ! (אַ קעצעל) -- ענטפערט דער גוי מיט האַרץ,--
זי הײסט דאָס גראַכעלט אין טהיר, די פּאַסקוּדע! מ'האָט זי
פּאַרגעסען אַרײנגעמען אין שטוּבּ פאַרן שלאָפען געהן, |

-- איז װאָס, קרעסטיאַנין מיקיטאַ, האָט דאָס צוּ טאָן
מיט דער דיעלאָ פוּן מעשצאַנין שמחהלע, װעלכער װערט אָנגע,
ירומען טוּרערן ? |

-- אָט דערצעהל איך דאָך, װאַשע בּלאַהאָראָדיע, איך
דערצעהל אַלץ פּאָדראָבּנע. געה איך צוּריק פוּן פירהויז אין
ש.וּב אַרין, הויבּ זיך אויף אויף די פּאָלאַטיעס. קריך אַריבּער:

אַפּריהער איבּערן זוּהנדעל, דערנאָך,.. שטעה! דערנאָך איצּער
דיעדקאָ, דערנאָך איבּער דער ,דאָטשקאַ".. ניין. אַפריהעו
איבּער דער בּאַבּקע, דערנאָך איבּער דער דאָטשקע, דֶערנאָך..
אָטיאָט -- איבּער דער זשאָנץע! אוּן לעג זיך צוּריק אַנידער,
און װי איך ליג אַזוֹי, ערשט איך דערהער... אַך, טי האָספּאָדי|

דאָ בּלייבּט דער גוי װייטער שטעהן אוּן קראַצט זיך געַי
הײימניספול אין דער קאָלטוּנעװאַטער פּאַטילניצע,

-- איז װאָס דערהערסטוּ, קרעסט'אַנין מיקיטאַ?

-- דערהער איך, אַ פערד פּאָבּריקעװעט, אַיֵֹץ נעהנטער
און נעהנטער; װי גאָט אין מיר ליעב, אַלץ נעהנטגר און
געהנטער, טאַם.טאַס:טאַס מיט די פּאָדקאָדעס. װאָס פאַר אַן
;אָקאַזיע*"? קלער איך מיר אוּן קריך װייטער אַריבּער איבּער
דער זשאָנקע, דערנאָך... דערנאָך איבּער דער בּאַב,,, ניין, אַפּרי.
הער איבּער דער דאָטשקע, דערנאָך ערשט איבּער דער בּאַבּקְעוש

-- מאַך דאָס בּקיצור, קרעסטיאַנין מיקיטאַ!

-- ,פּריקאַזאַנאָ? -- איך זאָל דערצעהלען פּאָדראָבּנע,
דערצעהל איך פּאָדראָבּנע, טאַק-שטאָ, אייער בּלאַהאָראָדיע, אַצינז
הייסט מען -- קירצער, איז קירצער! קריך איך אַריבּער איבּערן
ווייבּ, איבּער די אַלטע לײט אוּן איבּערן גאַנצען ,פּריפּלאָד",
איך ריגעל אויף די טהיר פוּן פירהוין אוּן כאַפּ אַ קוּק, ערשטאג.
יענער דער זעלבּער רייט אױף אַ פערד איבער דער גאָסו.
אַנטלופט, װי גאָט אין מיר הייליג, יענער דערזעלבער.,

-- װער איז דאָס ,יענער דערזעלבּער"?

- אַ סטאַלאָ.בּיט, -- מאַכט דער גוי טיעפזיניג אוּן קוּקְט
זיך אוּם אויף שמחהלען, -- דער אוּנטערצינדער, ניט אַנדערש,
דער אוּנטערצינדער אַלײן.,.

-- פּוּנװואַנען װײיסטוּ, אַז ס'איז געווען דער אוּנטערציגדעור.
און ניט גלאַט אַזױ אַ רייטער אױף אַ פערד? |

-- עאַ. װיעדאָמאַ" - מען וייסט שוין פאַרװאָס. װי נאָר
עד איז פאַרבּייגעלאָפען יענער דער זעלבּער -- האָט מען גע-
נוּמען קלינגען אין גלאָק...

28

3

אַזעלכע מיני עדות זיינען ניט געוען קיין אויסנאַהם, די
! קאָבּצעסטװאָי, װאָס האָט קיין חשקץ ניט י געהאַט צוּ צאָהלען
סטראַכאָװוקע אוּן דער גײיער פּריסטאַו, װעלכער האָט זיך אָנ-
געזעצט אויף שטאָדט, האָבּען זיך אַבּיסעל צומיעל פּאָסטאַרעט
אוּן צוזאַמענגעשלעפּט כּשרע פּראַװאָסלאַװנע טדות פון רעכטס
און פון לינץט, אידישע עדות געפּסלט, װאוּ נאָר ס'האָט זיך
געלאָזעך,

אָבּער מיט עטליכע פוּן די פּױערשע עדותזאָגער האָט
אין אָקרוּזשנאַי סוד געטראָמען דאָס, װאָס עס טרעפט מיט ררצי
סירטע פערד, װען מען האַלט זײי אױף צוּ לאַנג אין צירק
אויף דער אַרענע און מען צװינגט זיי צוּפיעל צו טאַנצען אוּן
צוּ בּוקען זיך פאַרן עולם,,,

מ'האָט זיך מיט זיי אָפּגעמוּטשעט אַ גוּטען האַלבּען טאָג
און קיין שׁוּם טאָלק האָט מען נאָך אַלץ ניט געזעהן, ס'איז אין
געריכט געװאָרען אַזױ פרעהליך, אַן אפילוּ שמחהלע טורעױף
אַלײן, ועלכער איז געזעסען אַן איינגעהויקערטער, 8 גצפאַלע.
נער, אָהן אַ טרונק בּראַנפען אַזױ פיעל? טעג אין אַרצסט, --
אפילוּ ער האָט אויך גענומען לאַכען, באװײזען דעם פּראָקוראָר
אַליין די האַלבּ-אױסגעהאַקטע צייהן, װאָס זיינען איהם איבּער-
געבּליבען נאָך אַלע גרויסע אוּן קליינע שלעגעריען -- ניכטע"
רערהייט אוּן שיכּורערהייט - אין זיין פערציג.יאָהריגען קצבישען
לעבּען,. האָט דער אָנגעבּרונזטער פּראָקוּראָר דערועהן, אַז די
פריסיאַזשגע אוּן דער בּאַשוּלדיגטער אַלין לאָזען זיך וואוילגעהן
וי אין אַ טעאַטער, האָט ער בּאַלד אַרױסגערוּפען די שטאָדטישע
גויים, װאָס זיינען געגאַנגען האַלבּע נאַכט, גְראָד דאַן, װעך
שמחהלע, װי זיי זאָגען, האָט אונטערגעצונדען. אוּן דאָ האָט
גלייך גענומען עפּושן מיט שלעכטע שװעבעלעך און מיט'
פּמאַליעגעם פון שטרויו,, |

1

די צװויי שטאָדטישע גױיים האָבען קלאָר עדות געזאָגט,
אַז זיי האָבּען אַלײן, מיט די איגענע אױיגען, געזעהן װי
שמחהלע, װעלכער װערט אָנגערופען ,טורערו", האָט זיך אָנגעין
שפּאַרט אָן דעם נייעםינגידס שטאַל אוּן געריבּען שװעבעלעך.,
אַנטלאָפּען איז ער, װי נאָר ער האָט זיי דערועהן; אוּן וי נאָר
זיי זיינען אָפּגעגאַנגען אַבּיסעל איז ער צוּריק אַרױס פוּן בא
העלטער. אוּן אין אַ מינוט אַרוּם האָט שױן די { שטאַל. גֶע.
פּלאַקערט,,,

כּדי אָפּצוּשװאַכען דעם רושם האָט זיך דער מאָהליװער
אַדװאָקאַט אַריינגעמישט : |

-- אוּן פוּנװאַנען נעמט זיך דאָס בּיי די עדות אַזאַ זי
כערקייט, אַז ס'איז געװען ער, דער בּאַשוּלדינטער?,, ס'איז
דאָך, זאָגען זיי אַלין, געװען שפּעט בּײנאַכט.. אוּן זאָלען
אַקְאִרישט די עדוּת זאָגען: די לבנה האָט געשיינט? |

-- ניין, קיין לבנה איז ניט געװען נאָר דער שניי האָט
גענוג געלויכטען, אוּן צווייטענס: האָט דאַמאָלסט דער בֹאֲשול.
דיגטער זיך אַליין בּאַלױכטען מיט די שװעבּעלעך, װאָס ער האָט
געריבּען, נאָר װי ער האָט דערהערט טויט האָט ער אױיסגעי
לאָשען,,, ער האָט צוױשפּעט דערהערט אַז מען געהט. ול
דער שניי האָט וייך געמאַכט די טריט, אוּן דריטענס: װער
קען דאָס ניט די בּאַראַשקענע היטעל, װעלכע שמחהלע טואָנְט
סיי זוּמער, סיי װינטער איבּער די אויערען, דער בּאַשוּלדיגטער
האָט איין אָפּגעריסענעם אויער, בִּשעת אַ געשלעג אַפְּנִים,,, שעמט
ער זיך. אָט זאָל מען נאָר אָנקוּקֶען..

-- איהר דערקענט איהם דאָ, אױפן בּּאַנק פון בֹּאַשוּלִי
דיגטט 1

-- יאָ. מיר דערקענען איהם.

-- אוּן זיין היטעל װעט איהר דערקענען!

-- יאָ, געוויס וועלען מיר דערקענען.

אוּן שמחהלעס בּאַראַשקענע היטעל, מיטן שפּיץ אוּן מיט
די פאַרשמאָלצעװעטע בּרעגעס, איז מיט גרויס כּבוד אַרוֹיסגע.
פאָהרען אויפן טוּנקעל-רויטען געװאַנט, אויף דעם טיש פוּן גע

28

דעכטיגקייט, און מיט גרויס פאָטשאָט גענומען געהן דוּרך די
פּויערשט פינגער פון די עדות, דערנאָך דורך די איידעלע הענט
פון די פּריסאַזשנע, די לעצטע האָבּען זי באַטראַכט -- מען קען
יט זאָנען אַז מיט גרוים פאַרגעניגען,,, װייל אַ פּנים האָבּען
זי בּשצתימעשה געמאַכט, פונקט װי זי װאָלטען אײנער דעם
צווייטען איבּערגענען אַלס אַ ,קאַזוּס יורי"*) אַ געפּגרטע קאַץ,
אָדער אַן עהנליכען געשמאַקען חמץ.

דערנאָך האָבּען צװיי סטראַזשניקצס מיט דערועלבּער
/זאַטאָװער , טיאַרע פייערליך געקרוינט שמחהלען אַלין; אָנגע.
כלאָבּוּטשעט איהם איבּערן גאַנצען שטערן אוּן איבּערן אָפּנערי
סענעם אוער, אוּן, כּדי צוּ שאַפען דאָטזעלבּע בילד, װי בּיים
אוּנטערצינדען, געבּעטען שמחהלען מותל זיין אוּן שטעלען זיך
אָנגעשפּאַרט אָן דער פֿאֶרענטשע, אוּנטער דעם הױכען זיץ פוּן
די , סוּדיאָס", װי לעבען אַ בּערװענע:װאַנט, מיט אַ פּושקעלע
שוועבעלעך אין האַנט,,, אוּן געהייסען אָנרײיבּען.

-- אָט אַזױ האָט ער דאַמאָלטט אוסגעזעהן!

-- פונקט אַװי! -- האָבּען די עדות באַשטעטיגט, פיידע
וי איין מעגש,

4

אין דער מאָהליװער אַדװאָקאַט אױיפגעשטאַנען אוּן גע'
רעדט צוּ די פּריסיאַזשנע מיט אַ זעהר קלונען שמייכעלע, אַז
מען קען זיך ניט פאַרלאָזען אויף., פּויערים, װאָס האָבּען געזעהן
שפּעט בּיינאַכט אַ בּאַראַשקענע היטעל, קנאַפּ היטלען אַזעלכע
פאַרהאַן אויף דער װעלט! איבצער דער עהגליכקייט פוּן אַ
היטעל קען מען אַ מענשען ניט בּאשולדיגען..

האָבּען די שטאָדטישע גױים געשװאָרען, אַז גי דעם

) זאכליכער צאַװײ.

39

שיין פון אַ שװעבעלע האָבּען זיי געזעהן שמחהלען אוּן נִישׁ
קיין אַנדערען, 7

האָט מען שמחהלען אַלײן געפרעגט, װאָס, אַ ‏ שטיגער,
האָט ער צוּ זאָגען אויף דעם,

האָט שמחהלע טורערוּ דערזעהן, אַז מיט לייקענען איני
גאַנצען װעט ער דאָ קאַליע מאַכען, איז ער אַריבּערגעטרעטען
איצּער דעם אַדװאָקאַטס חכמה, װי איבּער אַ בּלאָטקע, און
געטענהט אויף זיין פּוערשען מאַרק-רוסיש אַזױ : װאָס זאָל ער
זאָגען,,, ער איז דאַמאָלסט שפּעט אין דער נאַכט געגאַנגען פוּן
שעכט.הויז,. נאָך דער אַרבּײט נעמט מען אַלעמאָל אַבּיסעל
בּראַנפען, דערפּאַר קען זיין האָט ער זיך אָנגעשפּאַרט אָן דער
בּלינדער װאַנט פוּן שטאַל,, יאָ, ער געדענקט. ער האָט פאַר.
רויכערט זיין פּיפקע, געמאַכט אַ דעכעלע איבּער דער אָנגעצוֹני
דענער שװעבּעלע.,, עס קען גרייליך זיין, אַז צווישען די שפּאַל.
טען פוּן דער בּערװענע װאַנט האָט אַרױסגעשטעקט אַ שטרײ
אוּן האָט זיך אָנגעכאַפּט., איז אפשר דער פייער אַזיאַרוֹם
אַרײנגעצױגען געװאָרען אין שטאַל,,, אָבּער ער אַליין וייסט
ניט פוּן װאָס צוּ זאָנען..
עניע װינאָװאַט!" -- אַזױ האָט שמחהלע פאַרענדיגט
זיינע װערטער, די אידישע קאָפּ האָט איהם ניט געדאַרט, דעמ
שמחהלע טוּרערוּ! |

האָט זיך דער מאָהליווער אַדװאָקאַט ווייטער אויפגעהױבּפן,
אַ בּיסעל פאַרשעהמט, װאָס זיין קליענט האָט זיך ניט געלאָזט
געהן אויף דעם גליטשיגען װעג פוּן לייקענען שטיין אוּן בּיין,
אויף וועלכען ער האָט איהם געװאָלט אַרויפפיהרען. אויפגעשטאַ.
נען, אוּן מיט גרויס פּרסוּם פאַרטייטשט שמחהלעס װערטער:
איז העכסטענס איז דאָ געשעהן אַן אוּמגליק און ניט קיין בּייזער
ווילען.,. |

דאָ איז אָבּער דער פּראָקוראָר אַרױס מיט לשון:

-- פּאַזװאָלטיע !,,, אָבּער די עדות זאָגען דאָך, אַז ס'האָט
געבּדענט פון דאַך:ווינקעל,. איבּערן װענטעל, װען דער פייער,
װי דער פאַשוּלדיגטער ויל אונז איינרעדען, אין אַרײנגעצױגען

240

געװאָרען דורך אַ שטרױ אין אַ שפּאַלט, װאָלט דאָך געברענט /
פוּן מיטען שינדעל:דאַך, הייסט דאָס, אַז עפעס אין דאָ ניט
אַזוֹי... |

איז דער אַדװאָקאַט געבּליבען אָהן לשון. אוּן שמחהלעס
קעפעל האָט דאָ װייטער אַרױסגעהאָלפען: |

-- ווייסט מען דען ניט, אַז װינטער ליגט שניי אופן
דאַך 1,,, װי אַזױ װעט אייך בּרענען אַ דאַך אונטער אַ הורבע
שנײי! אַ פיער שפּאָרט זיך קודם.כל דאָרטען, װאױּ סאיז
אָפען, אַלע װייסען, אַז די קראָקװע איבער אַ שטאָל אי גע.
מאַכט אַבּיטעל אָפען, פדי די שטרוי אוּן היי פאַר דער בּהמה
זאָלען זיך בּעסער טריקענען,,, האָט זיך דער ערשטער פייער
אַרױסגעריסען דאָרטען, וואוּ ס'איז אָפֿען...

איז דער. מאָהליווער אַדװאָקאָטס אויפגעשטאַנען מיט אַ
מיגע, פונקט וי ער אַליין האָט דאָס געמאַכט אַזאַ װאַזשנעט
מירוש, און געבּצטען דאָס אַריינטראָנען אין פּראָטאָקאָל,

-- יאָ, -- מאַכט דער פּראָקוראָר -- ס'איז זעהר שעהן
אוּן זצתר פיין, אָן אומגליק דורך אונפאָרזיכטיגקייט מיט פייער
קען געשעהן. אָבּער צוליעבּ װאָס.,, זאָל דער בּאַשוּלדיגטער גלייך
זאָנען ! צוליעבּ װאָס האָט ער זיך געדאַרפט בּאַהאַלטען, װען
ער האָט דערהערט די טויט פון די עדות? פֿאַררױכערן אַ
פּיטקע אין דאָך קיין שׁוּם עולה ניט,,

אויף אַזאַ קונציג:פאַרבּויגטע אוּן שפּיציגע פראַגעלע האָט
זיך שמחהלע אָנגעשטאַָכען װי אַ פיש אָן אַ שאַרפען העקעל
אין װאַסער, ער האָט אַ צוק געטאָן אוּן געבּליבּען אַ װײלע
אָהן לשון,

-- ניקאַק ניע זנאַיו!.. -- האָט ער דערנאָך שטיל און
זעלנעריש-טעמפּ געענטפערט, נאָר אַלע האָבּען צאַמערקט, אַז
ער איזן שוין ניט מעהר אַזױ זיכער װי פריהער,

דאָ איז דער מאָהליװער אַדװאָקאַט געקומען צוּ הילף,
צעפאָכעט זיך מיט די שװאַרצע אַרבּעל פוּן זיין , דעליע":

= -- איהר האָט דאָך אַלע נעהערט, אַן דער בּאַשׁוּלדיג.
טער אין דאַמאָלסט געווען ניט גאַנץ ניכטער,. װי זאָל ער גע*

דענקען יעדע בּאַדעגונג אוּן צוליעב װאָס ער האָט זי דאַן גצי
מאַכט! אָבֹּער איהר, -- האָט ער זיך פּוּצים נעװענדעט צו
די צדות -- זאָגט ! בּשעת דער בּאַשוּלדיגטער האָט זיך, לױט
אייערע רייד, בּאַהאַלטען, צי האָט שוין ד אמאָלטט די שטאָל
געבּרענט, צי ניט? אױף דעם זאָלט איהר געבּען אַ קלאָרע
תּשׁוּבה,,,

-- בּשעת דער ;רעעזניק" טוּרערו האָט זיך באַהאָלטען
האָט נאָך די שטאַל ניט געברענט. שפעטערא. /

-- ווען שמּעטער ? פּרימערנאָ? מיט אַ האַלבּע שצה שפצ.
טער 1 מיט אַ פערטעל שעה;

-- מיט אַ פַּאָר מינוטען שפּעטער. װען מיר זיינען בּלױז
אָפּגעגאַנגען אַ שטיק גאַס,.

-- נוּ, זעהט איהר, -- האָט זיך דער מאָהליוער אַדװאָ.
קאַט געװוענדעט צוּ די געשואוירענע, -- בּשעת די עדות האָי
בּען, כּלומרשט, געזעהן דעם בּאַשוּלדיגטען, הפֿט די שטאַל נאָך
גיט געבּרענט, עס זיינען אַרימער עטליכע מינוּטען!,, פּאַר
עטליכע מינוט קענען געשעהן אַ סך זאַכען אוּן אַ סך אַנדערע
פּאַרשױן מיט שוועבעלעך קענען זיך אָנשפּאַרען אָןְ שטאַל, איך
זוּך קייגעם ניט צוּ בּאַשוּלדיגען, איך פרעג נאָר, װי אַװי קען
מען משפּטן אַ מענשען דערפאַר, װאָס מען האָט ניט געזעהן
דערפאַר, װאָס מען אין נאָר משער},.

די געשוואוירענע האָבּען זיך איבּערגעקוּקט. די שטימונג
פאַר שמהחלען האָט זיך אַ וילע געבעסערט,

5

גאר איין וויילע,.. די וייטערדיגע עדות, װאָס מען האָט
אַרױסגערופען, האָבּען װוידער קאַליע געמאַכט, שמחהלען האָבּען
זי אױסגעמאָלט אַלט אַ לאָטרע און דאַובּאָיניק, װאָס קין
מעשת איז איהם גִיט צו קליין. אַלעמען שלאָגט ער אוּן אַלע.
מען פטראַשעט ער, א קָאֶפּ לאָזט ער ניט אױפהױבּען!

42

אַ שװערער עדות איז געװען מיכאַלקע, דעם נייעמינגיךס
גויעשקער משרת. מיכאַלקע האָט דערצעהלט די גאַנצע מעשה
מיט דער , מורקע", דאָס הייסט: מיט דער קראַנקער בּהמה,
װאָס שמחהלע האָט געװאָלט אָפּהאַנדלען פאַר עטליכע ווּבּעַל.
און אַז ס'האָט זיך איהם ניט איינגעגעפען, האָט ער פאַר 3עס
דערלאַנגט איהם, מיכאַלקען, אַ קלאַפּ אונטער דער לעפעלע.
זריי טעג איז ער אָפּנעלענען פוּן שמחהלעס קלאַפּ,, אוּן ריק'
ליע, די אידישע דינסטמיידעל, האָט ויינענדיג געמוּט צוגעבען
דאָס, װאָס ס'איז שוין איינמאָל געװען פאַרשויבען אין טראָי
טאָקאָל בּיים פּויסטאַ, אַז אין דער נאַכט פוּן דער שרפה,
שפּעט בּיינאַכט, איידער איהר בּאַלעבּאָס איז אָנגעפֿאָהרען מיט
דער בויד פוּן אָרשע, האָט זי געזעהן שמחהלען ארוּמדרעהען
זיך אַרוּם שטובּ, װען איז דאָס געװען! אַ זייגער האַלבּ-צװעלף
בּיינאַכט, זי האָט געװאַרט אויפן בּאַלעבּאָס אוּן ניט דערװאַרט
זיך, איז זי אַרױס אויפן גאַניק אַ קוק טאָן, צי די בּױך פּאָהרט
ניט אוּן האָט גאָר דערועהן,,, שמחהלען, זי האָט זיך דערשואָי
קען אוּן אַרײנגעלאָפּען אין שטובּ אוּן דערצעהלט דער גאַלע.
באָסטע, די בּאַלעבּאָסטע איו שוין געלעגען אין בּעט.

-- פאַרװאָט האָט וי זיך דערשראָקען? װאָס האָט זי זיך
צו שױעקען פאַר אַ קצב, װעלכען זי קען!

-- דערפאַר ווייל ער,,, ווייל טורערו האָט געסטראַשעט..
שטענדיג האָט ער געסטראַשעט וְאוּ נאָר ער האָט זי, ריקליען,
נעזעהן, האָט ער זיך געטשעפּעט צוּ איהר. זינט דער מעשה מיט
דער ,מוּרקע" איז ער געוען אין כּעס אױף איחר בּאַלפבאָסײ,

-- װי אַזױ האָט ער געסטראַשעט! װאָס האָט ער געי
זאָגט;

-- דעם ערשטצן מאָל אין שטאַל: /אַ בּהמה װעט איהר
האָבּען ו כאַיכאַ! אַ קדחת װצט איחר האָפּען!.." אַװי האָט ער
געזאָגט,

--- אוּן מעהר גאָרגישט !
-- דערנאָך,, אין יאַטקע... ניט איינמאָל; , דיין בּאַלעבּאָס,

243

ריקליע, אי דאָך פאַרסטראַכירט,.. אָבּער קיין בּהמה װעט איהר
ניט האָבּען,.." | |

אויסער דאָס דאָזיגע עדותיזאָגען, האָט זיך דער נײיער.
נגיד אַלײין ניט אױף קאַטאָװעס דערשראָקען פּאַר דעם השד,
װאָס דער האַלבּישיכּורער פּריסטאַװ האָט איף איהם געװאָרפען
בּשכת דער שרפה, אַז ער אַלײן, הייסט דאָס, האָט געמאַכט
,בורא מאורי האש", כֹּדי אָפּצונעמען סטראַכאָװקע,., דאָס האָט
איהם געצוואונגען צוּ ריינװאַשען זיך אַליין אוּן אויפריהרען דִי
גאַנצע מעשה מיט דער ,מורקע", ניט קוקענדיג אױף אַלע
עצות פוּן שכנים אוּן קצבים, ניט צוּ טשעמען זיך מיט שמחה.
לען, װעלכער װעט זיך מיט איהם פריהער אָדער שפּעטער אָפֿי
רעכענצן, האָט ער זיך געשטעלט אַלס אַן עדוּת אוּן, בּלייב.
ווערענדיג אוּן שטאַמלענדיג, בּאַשטעטיגט, אַז אַלץ װאָס מיכאַלקע
האָט געזאָגט אין אמת און אַלץ װאָס דאָס דינסטמײידעל האָט
דערצעהלט איז ווייטער אמת. אַי, פאַרװאָס האָט ער די גאַנצע
צייט געשוויגען אוּן ניט איבּערגענעבען דאָרטען װאױּ מען
בּאַדאַרף 1 מ'האָט איהם ניט געעצהט, מ'האָט איהם געװאָרענט
ניט אָנהױבּען זיך.,, האָט ער געשויגען, אַצינד געפינט ער זיך
סיי-ווי.סיי צווישען צוויי פייערען. סאיז איהם אַזױ שלעכט
אוּן אַזױי שלעכט, ניט צוּ זאָגען עדות, װאָלט זיך די ;אָבּצעס.
טווש" געטשעפּעט, אַצינד, אַז ער האָט יאָ דערצעהלט דעם
אמת, איזו ער מיטן לעבען ניט זיכער. ער קלערט שון גאָר
נים פון סטראַכאָװקע, זאָל עס געהן צוּם װאַטענמאַכער די פַּאָר
הונדערט רוּבעל פאַרזיכערוּנג! ‏ ער קלערט שוין אינגאַנצען
אַריבּערפאָהרען קיין מאָהליוו מיט דער פאַמיליע, פאַרקיפען
די הויז אין שקלאָו אוּן אַריבּערפּאָהרען..

-- - פאַרװאָס עפּעס אַריבּערפּאָהרען !

-- וייל ער האָט מורא,,, אָפענע װועצרטער. ער האָט מורא
פאַר שמחהלע טוּרערו, ער האָט זיך אױף איהם אָנגעזעצט,
דער פּיאַניצע ! היינט האָט ער אוּנטערגעצונדען די שטאַל אוּן
מאָרגען, אַז ער װעט אַרױס אויף דער פריי, װעט ער אוּנטער.
צינדען די שטוּב,, אָדער ער װעט נאָך אָפּטאָן אַ שענערע

4

מעשה, מענשען ווייסען! דאָס עדותזאָגען דאָ אַקעגען איהם
װעט איהם טוּרערוּ ניט פאַרשוייגען,, נאָר, ער, דער נייער
נגיד, האָט מעהר קיין אַנדער בּרירה ניט,,

דאָס האָט אינגאַנצען איבּערגעדרעהט שמחהלעס דיעלאָ
אויף דער שװאַרצער זייט. דאָס שמייכעלע פוּנם מאָהליווער אַך.
װאָקאַט איז אױיסגעלאָשען געװאָרען, דאָס קוויינקלען זיך פוּן די
געשוואוירענע האָט אינגאַנצען אויפּגעהערט, זיי האָבּען זיך מעהר
ניט איבּערגעקוקט, ניט געשושקעט זיך, נאָר געשויגען; אָדער
פאַרציכענט עפּעס אויף פּאַפּירלעך, דעם פּראָקוּראָרס געלבּליכער
פֿנים איז אינגאַנצען רויט געװאָרען בּשעת ער האָט ,כבּאַװזען"
מיט אַ סך ראיות אוּן מיט קונציג-אויסגעשניטענע שטיקלעך פוּן
דעם עדות.זאָגען, אַן מען האָט דאָ צו טאָן מיט א בּייזען װילען
אוּן מיט אַ נקמה; אַז די אָננעצוּנדענע שװעבּעלעך האָט דער
בּאַשוּלדיגטער אַריבּערגעװאָרפען אין שטרוי, דוּרך דער עפענונג
אוּנטער דער קראָקווע, אוּן נאָר דערפאַר האָט די שטאַל גע.
בּרענט פוּן װינקעל אונטערן דאַך.. עס קען גרייליך זיין, אַז
דער בּאַשוּלדיגטער, וי זיין געעהרטער פאַרטיידיגער ול האָי
בּען, איז דאַמאָלסט געװען אַבּיטעל ניט גאַנץ ניכטער, נוּ,
איז דערפאַר דאַרף מען איהם פאַרשווייגען} אַזאַ געפעהרליכער
פּאַרשױן דאַרף איינמאָל פאַר אַלעמאָל אָנגעלערענט װערען, ער
טאָר ניט אַרױס פונם מאָהליװער ,הויז פוּן גערעכטיגקייט" אוּ.
בּאַשטראָפט,,.

אין זיין לעצטען װאָרט איז שוין שמחהלע אַליין געװען
ניט זעהר האָפערדיג בי זיך. לויטן נאָז פון זיין בּאַשיצער
האָט ער שוין געזעהן, װאוּ עס האַלט. ער האָט נאָר נאָכאַמאָל
איבּערגעחורט, אַז ער איז דאַמאָלסט, נאָך דער אַרבּײט, געגאָג.
גען אַהײיט טויט.שכּור אוּן געדענקט ניט קלאָהר װאָס ער האָט געטאָן,
ער האָט געפעטען רחמנות האָבּען אויף זיין װײבּ אוּן קינדער,.

אַזױ װי אױך עטליכע פון די עדוּת האָבּען פריהער
דערצעהלט װוצגען שמחהלען, אַז צר איז בּאַקאַנט אַלס אַ טרינ.
קער, אַ לאָטרע, װאָס געהט אין גאַס ניט אַרױס אָהן ,אַ האַלבּע
קווערטעל" אין קעשענע, האָט שמחהלעס רחמנותיבעטען אַ בּיסעל

245

געהאָלפען ווייכער צוּ מאַכען די הערצער פון די גיעשע געי
שוואוירענע. סוףכּליסוף איז דאָך יעדער פוּן זיי געווען אַבּיטַעֹל
געכאַפּט אויף דער מעשה, אויפן פּיטערען טראָפּען, הייסט דאָס.
אוּן, למשל, זיין בלאַהאָראָדיע, דער פּריסטאַ, װאָס האָט זיך
אַזױ מוסריגפש געװען פאַר אָרדנונג אויף דער שרפה, איז
דאַמאָלסט, זאָגט מען, אויך געװען אַ ביסעל ניט גאַנץ פעסט
אויף די פיס - קען מען ניט ויטען..

זיינען דעם אַדװאָקאַטס װערטער מקױם געװאָרען, עה
האָט געהאַלטען װאָרט, ער האָט ניט דערלאָזען,. קיין סיבּיר
האָט מען שמחחלען ניט פֿאַרשיקט. מ'האָט איהם נאָר פאַרמשפּט
אויף אָסטראָג, כּמעט אויף אַזױ פיעל צייט װי פּאַנדרען, פּלױן
אויף אַ יאָהר מיט דריי חדשים, מ'האָט איהם אפיל אָפּגערע.
כענט די דריי חדשים, װאָס ער אין געזעסען אין אַרעסטיהײז
פיז דעם משפט,

גיין ! דער מאָהליװער אַדװאָקאַט נעמט טאַקע די גוטע
געלט. ער איז אָצּער װערט, ‏ |

548

װאָס אַ גנבּ פאַרגינט זיך!
4

װען שמחהלע טורערו אין, נאָכן משפּט, איפערגעשיקט
געװאָרען פון אַרעסט אין אָסטראָג, אָפּצוּקוּמען זיין שטראָף, איז
נאָך דאָרטען דער שטייגערנער דיל ניט געװען אָפּגעװאַשען
פוּן טשורילאָס בֹּלוּט, די נאָהענטע ,נאָרעס" זיינען נאָך אויך
געווען פאַרשפּריצט,

שעפטעלע גנב האָט מיט זיינע שפּיציגע אױיגלעך בּאַלר
דערקענט אינם ניי-אָנגעקוּמענעם, אַ אידען ; אוּן טאַקע פון איהם
האָט זיך שמחהלע דערואוסט פון גרויסען געשלעג אין אָסטראָג,
מיט אַ טאָג אָנדערטהאַלבּען פריהער. שעפטעלע האָט איהם קיין
נאָמען ניט אָנגערופען, נאָר ועדליג די בּאַשרײבּונג פון די
קלעפּ, װאָס מען האָט אין דעם גלית אריינגעלענט, האָט
שמחהלע פֿאַרשטאַנען, אַז שטאַמען טוּען זיי פון פּאַנדרעס העג.
טעלעך,,,. היינט ואו.זשע אין דער בּעלידבר אַליין 1... פאַנדרע
וואוּ איז ? ער זיצט אין קאַרצער פֿאַר שלאָנען זיך. ס'טייטשג
טשורילאָ, ניט פּאַנדרע, האָט זיך דאָך אָנגעהױבען! טוּ געה,
טענה זיך אויס מיט פאָניעיקװאַס ! זוּך יושר בּיים ,סמאָטריטעל" !א
װיבּאַלד -- דעם ערשטען טאָג, װוי נאָר פּאַנדרע איז אַריבּער די
שוועל פון אָסטראָג, איז ער שױן פאַרמישט אין אַ געשלעג,
איז ער דאָך, מטתמא, דער רעכטער ,בּואָן"! אָגב, זיצט ער
דאָך טאַקע פאַר בהאַנסטװאָ אויף אַ שרפה - דאַוף מען איהם

247

אָנלערנען,., ס'האָט אפֵילוּ ניט געהאָלפֿען די עדות פון אידישע
אוּן גויעשקע אַרעסטאַנטען, אַז טשורילאָ האָט נחן דער ערשטער
צעבּלוטיגט, אַרעסטאַנטען זיינען קיין עדות ניט,

-- אוּן וואוּ איז דער בּעל.גוּף אַלײין} -- פרענט שמחהלע
און קוקט זיך אַרום,

-- נאַ, -- מאַכט שעפטעלע - אַזױ גיך װעט ער שון
צוריק ניט קומען, ער ליגט אין קרענק, אין שפּיטאָל ליגט ער,
האָסט דען אַ בּאַנריף וי דיין הברל האָט איהם צעטרײבּערט!
די צעבּראַכענע נאָז װעט זיך אַזױ גיך אויך ניט פאַרהײלען,
אוּן דערנאָך װעט מען שוין ביידען אין איין קאַמער ניט לאָזען
זיין, אַזױ האָבּען די סטאָראָזשעס געזאָגט. זי האָבּען געהערט
אין קאַנצעלאַריע, אָדער טשורילאָ אָדער פּאַנדדע װעט דאָ
| זיצען, בּיידע--ניט, ס'אין אַ גרויסע סכנה, טשוּרילאָיחזיר װעט
אַזאַ ‏ חרפה ניט פֿאַרטראָגען, אַזאַ קאַטאָרזשניק, װאָס הענגט
מענשען, האָט ניט מעהר װאָס צוּ פאַרלירען, אוּן אַזא בחורעץ
וי פּאַנדרע, איז דאָך עפּעס אויך ניט קיין , גימפּעל שלאָג מיך"!
איינער פוּן זיי װעט דאָ בּלייבּען אױף די נאַרעס אַ דערװאָר.
גענער, אוּן אפשר ביידע צװאַמען,

-- אֵי, אַ שלאַק אין גרויסען גוי אַריין! -- זיפצט אֶפּ
שמחהלע מיט פֿאַרדראָס -- געמיינט מ'עט זיצען מיט פּאַנדרען
צוּזאַמען, |
- מ'עט ועהן, -- מאַכט שעפטעלע, אוּן קוּקט געהיימ.
גיספול אויף דער סטעליע -- מ'עט נאָך עפּעס טאָן. איך און
מיינע יאַטען,

שמחהלע האָט אָבֶּער ניט געגלױבּט: װי אַזוי, אַ שטייגער,
קען דאָס אַ געבּונדענער אױפבּינדען אַ צװוייטען? צװישען די
געבּוּנדענע קעלבּער, למשל, אין שעכטהויז, האָט ער אַזאַ וואונדער
קיינמאָל ניט געזעהן, |

פּאַטראַכט שעפטעלע דעם נייעם ,האָזי מיט איין אָפֹּגע.
ריסענעם אוער פון אױבען אַראָפּ ;

-- מ'אָגט דאָך דיר ,יאַטען"! דוּ פאַרשטעהסט, צוּ גיין ?
מיינע יאַטען. אַזן שעפטעלעגנב זאָגט: ,יאַטען"-איו יאַטען,

48

איך ועה, אַן דוּ האָסט נאָך ניט געהערט פון שעפטעלען. מיט
געלט קען שעפטעלע אַלץ מאַכען

-- טוּ זאָ:זשע מיר, -- מאַכט שמחהלע מיט אַ קרוּמען
שמייכעל -- זאָגיזשע מיר, טײערער בּױפקיע מיינער, אַן דוּ
ביוט שוין יאָ אַזאַ בריה, איז אפשר קענסטו דאָ קרינען אַבּיסעל
יענעימעשה, כ'מיין אַבּיסעל בּראַנפען ! פּאַר געלט, מיין איך,
גיט אוּמזיסט. כ'האָבּ שוין פיער חדשים אין מיין מויל ניט געהאָט,
כ'בּין אויס מענש,,,

-- אויך מיר אַ זאַך! - גיט זיך שעפטעלע אַ קרים, --
די סטאָראָזשעס אַליין װועלען דיר אַרײנשװאַוצען, האָסט גע"
נוג געלט }

שמחהלע האָט זיך אַ טאַפגעטאָן אין אַ פאַרשטעקטען
אָרט, אוֹן בּאַלד חרטה געקראָגען, מאַלע װאָס אַ שעפטעלעיגנב קען
זיך פאַרווצלען !,,, פונדעסטוועגען האָט ער, נאָך אַ מינוּט שווייגען,
האַלבּיבּורטשענדיג, אַרױסגערעדט :

-- נאַ, אויף אַ האַלבּע ,קװערטעל" װעט נאָך סטאַיען !

שעפטעלע האָט געמאַכט אַן אָנשטע?, אַז ער האָט שמחה.
לעס פאַרדאַכט גאָר ניט בּאַמערקט :

-- דאָ, אין אָסטראָג, קאָסט אַ ,סאָטקע װיפיעל אַ קװאָרט
צויף דער פריי. מיין ביט !

-- אויף אַ טרונק בּראָנפען איז מיר גאָרניט צוּ טייער,.

שעפטעלע האָט זיך געשטעלט אױף בּיידע דינע פיסלעךף
אין זיינע שצאָגעלסקע שטעקיטיך. אויף זיין שװאַרצען פּנימ?
איז געװען אױסגעגאָסען אַ מינע פון אַ גרויסען נדבן, װעלכער
שעמט זיך מיט זיין גוּטטקייט,

-- נאָר געדענק, - מאַכט ער אַבּיסעל פאַרשעמט --
זאָלסט זיין אַ מענש! װאָס הײסט אַ מענש 1 גיט פֿאַרלירען
דעם קאָפּ זאָלסטוּ. אַביסעל בּראַנפען קענסטוּ נעמען! אַך,
יאָ. אַלע זאָגען אַן זיי *קענען", דערנאָך מאַכען זי אָן אַ
טאַרעראַט. מיר זיינען אין אָסטראָג זיינען מיר, איך טהוּ דאָס
ניט צוליעפ דיר נאָר צוּליעבּ פּאַנדרען, װוייל דו בּיסט פּאַנדדעס {8:
חֹבר. און דיין אַפּותּיקי, -- האָט שעפטעלע צוגעגעכען גאָר

.349

קאַלט - פאַר דיין אַפּותּיקי האָבּ קיין מורא ניט ! ב"י אן
אָרימאן האָט נאָך שעפטעלע קיינמאָל ניט געגנבעט.

אָפּגעזאָגט, אויסנעדרעהט זיך צוּ שמחהלען איף בּיידע
שטעקישיך אוּן אַװעק אין אַן אַנדער װינקעל. שמחהלע איז
געבליבּען זיצען װי אַן אָפּנעשמיסענער פוּן אַזאַ איידעלען האָנאָר
בי אַן אָסטראָזשניק. ער האָט פאַר איהם געקראָגען דרךיארץי

אוּן שעפטעלע האָט געהאַלטען װאָרט. ווען די אַרעסטאַנטען
זיינען אַװעק אויף דער אַרבּײט, אויסער איהם אוּן דעם נייאָנגט?
קוּמענעם שמתהלען, האָט ער זיך צואַמענגערעדט מיט די
סטאָראָזשעס, מיט גאָר בּאַזוּנדערע רמזים אוּן מיט גנבישע
ווערטלעך, האַלבּ-אידיש, האַלבּ-רוּסיש, װאָס די גױים מיט די
שליסעלעך האָנען, װוייזט אויס, זעהר גוּט פאַרשטאַנען, אוּן גיט
שפּעטער וי אין אַ שעה אַרוּם האָט מען שון דאָס בּיסעל
משקה געבּראַכט צוּטראָגען. איין חלק -- אין אַ פּלאַכער אַפּטײק.
פלעשעל, פוּן כאָליעװצ אַרױסגעצױגען, אוּן דעם צוייטען חלק
אין עפעס אַ גוּמינעם פּענכער, זעהר אַ פאַרדעכטיגע כֹּלי, װאָס
מען בּאַנוּצט אויף שדים װייסען װאָס, װעלכער לאָזט זיך אָבּער
אַרײנשטוּפּען אוּנטערן לעדערנעם גאַרטעל, אוּן מיט די זעלבּע
ווינקען אוּן גנבישען לשון, װי פריהער, האָבּען דאָס די סטאָי
ראָזשעס איבּערגעגעבּען שעפטעלען אױף זײערע ברײטע
שטיװאַלעס האָבּען זיך די צוויי פּאָליצייאישע שמוּגלערס ניט
פעסט געהאַלטען, אוּן די װויינפּערלעך אויף זייערע רע געזער
האָבּען גאָר פיין געבּליהט. קענטיג געווען, אַז קודםיכּל האָבּען
זיי פוּן בּיטערען טראָפּען אַליײין גוּט פאַרזױכט, אוּן בּלױוּ די
שיריים אַרײנגעשװאַרצט אין אָסטראָג, אוּנטערן סאַמע נאָז פוּן
,סמאָטריטעל", ס'האָט זיי אַפּנים געלוינט, װאָרים מאַר ועניגער
װי אַ האַלבּע קװאָרט האָט זיי שעפטעלע בּאַצאָהלט װי פאַר אַ
גאַנצען , שטאָף", אוּן נאָך אַ פּאָר פּיאַטאַקלעך אַ צוּנאָבּ געגעבּען
זיי, אַװועקגעהענדיג, מיט ניט:זיכערע טריט, האָט זיך נאָך דער
סטאַרשער אומגעדרעהט צוּ שעפטעלען אוּן איהם אוּנטערגעוואוגקען
מיט איין פאַרגאָסען אויגעל : | |

-- אַ שטאָ, שעפטעל! גאָל נאַ. װידוּמקוּ כיטראַז

250

ס'הייסט : װאָס זאָגסטוּ עפּעס, שעפּטעל ! קבּצנים זיינען קלוּג
אויף אַ שפּיצעל { | י.
- כיטראָ, װי לאַנג קרענקסטו! - האָט זיי שעפטעצע
האַרציג צוּגעוואונשען, אוּן אַזױ קונציג פאַרשלונגען די ,בּרכה", .
אַז ס'האָט געקלוננען, װעניגסטענס, וי ,זדראַװיע זשצלאַיעם",
יאָ. שעפטעלע גנב האָט געהאַלטען װאָרט. אָבּער ניט
שמחהלע דער קעב. סאין אַ חרפּה און אַ שאַנדע צוּ דֶער.
צעהלען, װאָס מיט שמחהלע טורערו אין געשעהן, נאָכדעם װי
ער האָט זיך אָנגעשנאָטשקעט, צִי מחמת דעם, װייל ער האָט
געטרונקען אוֹיפן ניכטערען האַרצען ; װאָרים וי יעדען , נאָװיטשאָק*
אין איהם אָנגעגאַנגען אַ חלשות פונם קעסעל אין אָסטראָג..
צי מחמת דעם, װאָס ער האָט שוין לאַנג ניט געהאַט אַבּיסעל
משקת אין מויל; צי מחמת די בּראַנפען גופא האָט זיך אֶפֹּנְעֵי
געבּען מיט ריזינע פוּן פּענכער אוּן האָט איהם אינגאַנצען פאַר,
טשאַדעט,,, װי עס זאָל ניט געװוען זיין, אָבֹּער דער סוף אין
געווען גאָר ניט קיין גוּטער,
לכתחילה האָט שמחהלצ שטיל געשלוקערצט אוּן גערעדט
עפּעס צוּ זיך אַליין, גאָר פיין אוּן גאָר שעהן. דערנאָך האָט
ער זיך פּלוּצלינג גענוּמען טשעפּען צוּ שטיין און פיין אוּן צוּ
מענשען. אַלץ איז בּיי איהם געווען גלייך, דערנאָך האָט ער
גענומען קלאַפּען מיט די פויסטען אין די ,נאַרעס" אוּן שרייען,
אַז ער װצט דעם שקלאָװער נייעםנניד, דעם מערידאַלניק,
אַריינזעצען אַ מעסער אין בּויך, מעהר גאָרנישט. און גאַנץ
שקלאָװו װעט ער אַװעקלאָזען מיטן פייער, אָט זאָל ער נאָר
אַרױס פוּן אָסטראָג, װעט מען זעהן!,. ס'האָט ניט געהאָלפען
שצפטעלעס אַריינמישען זיך, דאָס דערמאָנען שמחהלען, אַז ער
האָט דאָך עפּעס צוגעזאָגט,, שטיל זאָל זיין! ער קען נאָך
אָנמאַכען אַ חתונה מיט די סטאָראָזשעס, װעלכע האָבּען דעם
בּיטערען טראָפּען אַרײינגעשװאַרצט,,,
= פאַר אַזא אָנשרײיען האָט איהם טוּרֹערוּ געענטפערט מיט
אַ שטױס אין האַרצען, אַן יענער האָט זיף איבּערגעקוליעט,
אוּן | איין שצאָגעלסקער שטעק.שוּך אין איהם נעפלוינען אין דער

231

7טטן, בּלויז די גויעשקע אָסטױאָזשניקעס האָבּען פוּן שמחהלעם
שיכּורע שטיקלעך געקליבּען נחת. זיי האָבּטן געקוּקט מיט א
מין בּאַגײסטערונג פון בּאַהאַלטענע שיכּורים אויף אַזאַ גאונות,
װאָס שמחהלע האָט דאָ אַרױסגעװען אָקאָרשט, דאַכט זיך,
אַריין אין אָסטראָג אוּן האָט שוין געפונען אַ דרך װי אַזױ צוּ
,פּאָטיאַפּען" אַבּיסעל משקה, אָט דאָס חייסט אַ חברהימאַן! מיט
אַ צערטליכקייט פוּן עלטערע ברידער, איבּער די שטיקלעך פון
אַ אינגערען, האָבּען זײי גערעדט פוּן שמחהלעס העלדישקײיט:
-- הען, װי עס צענעמט איהם, דעם אידליק, אין זיין
מאַמעס-מוטערס טראַכט !
-- טפו! -- האָט ער אַ שפּײיגעטאָן אױף דער ,פאָכ.
ליאָבּקע" פוּן אָסטראָג, אוּן אָט !,, עפּעס פעטערס געקראָגען.
-- געקוּמען, געקויפט אוּן אַרײנגעגאָסען.,. מאָלאָדיעץו
אָבּער די שליסלער אוּן דער סמאָטריטעל האָבּען װעגען
דעם געהאַט גאָר אַן אַנדער מיינונג, זיי זיינען שױן געװעך
אָנגעלערענט פוּן דעם עהערנעכטיגען געשלעג צווישען פּאַנדרען
אוּן טשוּרילאָן, זיינען זיי בּאַצייטענס אָנגעלאָפּען אויף שמחהלעס
געשרייען אוּן האָבּען איהם קודם'כל בּאַרוּהיגט מיט עטליכע
ניש:קשהדיגע קלעפּ, דערנאָך אַרױפּגעשלעפּט אויף די נאַרעס
אוּן געלאָזען איהם דאָרטען ליגען אַ ויינענדיגען, אַ פאַרסמאַר.
קעטצן, שפּעטער אין נאָך דער סמאָטריטעל געקומען, האָט עפּעס
אויסגעפרעגט אוּן עפּעס פאַרשריבּען, שעפטעלע האָט זיך דערפּײ
געהאַלטען אָן אַ זייט, װי אַ מענש, װאָס זעהט שמחהלען צום
ערשטען מאָל; נאָר אַז דער סמאָטריטעל איז אַװעק פוּן קאַמער,
האָט ער אױסגעגאָסען זיין האַרץ פאַר די אידישע אַרעסטאַנטען:
-- װער זאָל זיך ריכטען! דערצעהלט האָט ער, אַז ער
איז פּאַנדרעס אַ חבר, מיין איך דאָך אַ גבר! ערשט ואן +
װאָסו! װען? אַ קאָפּ האָט דאָס פוּן אַן אינדיק!.. נאַ, צרהת.
װעט ער שוין האָבּען. ער זאָל נאָר מיף ניט פּאַרמסרן.
דער יאָלך | |

2

2

| שוין בּאַלד צוויי טעג, אַז פּאַנדרע זיצט אין קאַרצער,
אין פינסטערען קעלער פוּן אָסטראָג. אויף בּרויט אוּן װאַסער
זיצט ער. פון אַ גראַטעףפצנסטצרל, װעלכע איז אינגעבּהיט,
בִּמעט אוּנטער דער סאַמע שטיינערנער סטעליע, טריפט אַ מין
בּרודגע ליכטיגקייט -- אַ גלאַנץ פוּן אַ בּלאָטיגער װאַסער
אין אַ רעגענדיגען טאָג; כאָטש דריסען בּרענט אוּן בּראָט
דער זוּמער,

בּייטאָג מאַטערט פּאַנדדען די פייכטע דושנעקיט און
בּיײינאַכט -- די שצורעס. זײי זיינען אַזױ חוּצפהדיג, אָט די
קליינע חיהלען, אַז זיי שפּרינגען, אין שלאָף, איבּערן פּנים,
אוּן זיי קיצלען, טאַפּענדיג מיט די לאַפּקעס, אין די האָר. אפילף
בּייטאָג, ‏ װען פאַנדרע זיצט אַ וילע פאַרקלערט אױף דעם
איינגעבּויטען ציגעלנעם ‏ בּענקעלע", דערפיהלט ער פּלוצלינג
װי אימיצער אַ קליינינקער, אַ פלינקער אוּן אַ פאָרזיכטיגער
דראַפּעט זיך אויף זיין כאַלאַט, דערקריכט בִּיז די קניע, דער.
שרעקט זיך פּלוּצלינג אוּן אַנטליפט מיט אַ דינינקען קויטשׂ.

נאָר דאָס אַלץ װאָלט נאָך געװען צוּ פאַרטראָגען, נאָך אַ
טאָג צי צוויי איבּערקוּמען, פּאַנדדע אין קיין מפונק ניט. אין
מח עגבּערט איהם בּלױז דאָס, װאָס דער סמאָטריטעל פוּן
אָסטראָג האָט אויף איהם געשריען, נאָכן געשלעג מיטן גױ, אַז
בַּאַלר נאָכן אָפּקוּמען דִי שטראָף אין קאַרצער,. װעט מען איהם
פאַרשפּאַרען, אַזאַ , בּויאַן" װי ער איז, אין אַ בּאַזונדער קאַמער,
אַז די קאַנצעלאָריע װעט צוּשטעלען אַ ראַפּאָרט מען זאָלאיהם,
פּאַנדרען, פאַרלענגערען דעם ,סראָק", ער זאָל האָבּען צוּ
געדצנקען...

די טוּרמע אין דער הויך, אַנטקענען דעם לאָך װאוּ ער
זיצט, זעהט איהם אַצינד אס װי אַ ליכטינער פּאַלאַץ פול
מיט פרעהליכע פּרצוףיפּנימער,,. פּונקט אַזױ האָט זיך איהם

3

פריהער פאָרגעשטעלט דער בּרייטער שליאַך אויף אָרשע אַקעגען
דער קאַמער אין אַרעסט, װאוּ ער איז בּיוקעל משפּט אָפּנעזעסען
גאַנצע זעקט חדשים. ס'אין גאָר קיין שליאַך ניט געװען -- אַ
מלוכה איז דאָס געװען! אַ לאַנגער קאָרידאָר צװישען בּרױינע
שטאַמען פוּן סאָסנעס אוּן גרינע וועגט פוּן יאָדלעס. אוּן ער,
פּאַנדרע, זיצט אױף דער קעלניע אוּן טרײבּט סענדערס פערך
אין אַ בלויען עקיװעלט אַרײין,. װען איז דאָס געװען:! שױן.
דאַכט זיך אַ סך צייט אַריבּער,, סענדער,. מערע..

מערעס געשטאַלט, מיט איתרע בּאַנוּלדעטע קיילעכדינע
פּלײיצעס בּיים נאַכטילעמפּעל, װי ער האָט זי געזעהן צוּם
לעצטען מאָל אין בּעט, גיט איהם אַ בּרען אין האַרצען, װײ
אַן אָנגענליהטער שטיק אייזען, שױן בּאַלד אַ פּאָר װאָכען אַז
ער האָט פוּן איהר קיין שוּם ידיעה ניט געהאַט. זי ליגט אַפּנים
אין קינפּעט,. װאָרים אפילוּ סענדעריכע, די מאַמעלע איהרע,
אִיז צוּם ,סוּד" אין מאָהליוו ניט געקומען. ניט געקענט, װייזט
אוס, לאָוען מערען איינינקע אַליין; אָדער אױיף הוצאות ניט
געהאַט, אוּן װאָס װעט זיין װייטער? אָט אַזױ װעט ער זיך
דאָס אַלעמאָל איינשטעלען פאַר אידען. פאַרן נייעםינגיד, פאַר
שעפטעלע גנב אוּן פאַר אַנדערע צעשראָקענע האָזען, אָן אייגענט
בּלוּט;אוּן.-פלייש פאַרגעסען אוּן געהן אַלץ טיעפער אין דרערך
אַרײן ? פוּן שטוּבּ אין סטאַן, פוּן סטאַן אין אַרעסט, פוּן
אַרעסט אין אָסטראָג, פוּן אָסטראָג אין קאַרצער.. אוּן ואוהין /
גאָך וייטער ל

אַ פּוסטע שטאַל האָט זיך איהם פאָרגעשטעלט. סענדערס
שטאַל אָהן פערד, פאַרשימעלטע כאָמעטען, פאַרזשאַװערטע רעדער,
פּאַרפוילטע שטרוי, אַן אױספאַרקויפטע שטוב,

ניט געפאָלגט האָט ער מערענקען. אופגעריסען זיך פוּן
שלאָף אוּן געלאָפען ראַטעװען. דאָס לעבּען איינגעלעגט פאַרן ‏
נייעםינגידס כּבוד אוּן פאַר זיין בּהמה. געלאָזען ליגען מערענקען
איינע אַליין, ער געדענקט נאָך װי זי האָט געציטערט, װען ער
האָט זי איינגעדעקט מיט דער קאָלדרע... דאָס האַרץ האָט איהם .

584

אָפּער געזאָגט, בּשעת דער פּריסטאַװ האָט איהם אַװעקגעפיהרש
אין סטאַן, אַז אַזױ גיך װעט ער מערענקען ניט זעהן.
= =-- אוי, פּאַנדרע, פּאַנדרע! -- האָט ער זיך אַלין געי

מוסרט -- ווען װעסטוּ שוין װערען אַ מענש!

אוּן פינסטער איז איהם געװאָרען אויפן האַרצען פוּן דעם
אייגענעם מוּסר, פוּנקט װי ער װאָלט מיטאַמאָל אַריינגעקראָכען, מיט
ליים אוּן לעבּען, אין דער ענגער, געלבּליכער אוּן ניטיגעזוּנטער
הוט פוּן דעם נייעםינגיד,,

אַ שאָרך האָט זיך דערהערט הינטערן װאַנט, אוּן טריט
האָבּען זיך דערנעהנטערט. די פאַריגעלטע פאָרטקע אין טהיר
און קאַרצער האָט זיך קרעכצענדיג אויפגעעפענט, אוּן די טונקעלע
האַנט, װאָס האָט איהם שוין צויי מאָל אַרײינגעגעבּען װאַסעף
אוּן בּרויט, האָט איהם איצט דורכגעשטופּט אַ פּעקעלע, פאַרוויקעלט
אין פּאַפּיר, אוּן צוּריק אָפּגעשלאָסען,

אין פּעקעלע האָט פּאַנדרע געפונען אַ שטיק קעלבּערנע
געפּראָטענס, אַ מאַלאָ כאָלגע אוּנערקע מיט אַ מחיהדיגען ריח
פון , אוּקראָפּ", אַ האַלנען פרישען קימעל-בּרויט,
| = אַ װאַרימקײט האָט זיך צענאָסען אין פּאַנדרעס האַרצען,
אַ ליכט אין איהם אױפגעגאַנגען אין די אויגען,. אין דער
אומגעריכטער מתנה האָט ער דערפיהלט שעפטעלעס האַנט, אַן
אָ:געשפּאָרטע פּאָרציע פוּן זיין עסען. פאָרט אַ אידיש האַרץ!
גיין, שעפ:עלע גנב האָט איהם ניט פאַרגעסען, ס'איז דיר ניט
דער נגיך מיטן פּליך! שעפטעלע זאָרגט זיך פאַר איהם דאָרטען,
ערגעץ:וואוּ אין דער הויך...

פּאַנדדע האָט געשמאַק אַרײנגעריבּען, די דוּרכגעבּראָטענע
גיינדעלעך פוּן דאָס קעלבּערנס האָט זיך, צװישען זיינע שטאַרקע
צייהן, צעמאָלען פּונקט װי דאָס פלייש אַלין. די מאַלאָסאָלנע
אוּגערקע האָט זאַפטיג געקנאַקט, אוּן דאָס קימעל.בּרױט האָט
זיך פריינטליך געלאָזען רייסען אױף געשמאקע שטיקער.. די
מייז, אין די װינקעלעך פוּן קאַרצער, האָבּען זיך מיט דרך.
ארץ צוּגעהערט צוּ אַזאַ מויק, געשאָקעלט מיט די װאָנסעלעף
פון גרויס גלוסטעניש אוּן געגלעט זיך, װי הוּנגעריגע פאַצעטען,

355

מיט די פאָדערשטע לאַפּקעס איבּערן קעפּעל. געװאַרט אוף
ברעקלצף...' אָבּער פּאַנדרע האָט דאָסמאָל קיין בּרעקעלע בימ
געלאָזען פאַלען. זינט ער איז פוּן דער הײים האָט ער אַזאַ
מאכל.מלכים ניט געגעסען. דער אידישליכער, קנאָבּעלדיגער
טעם פוּן פלייש האָט איהם אינגאַנצען אויפגעמוּנטערט. ער האָט
אין זיך אַרײנגענוּמען דאָס עסען מיט אַלע חושים זיינע. דעם
געשמאַק מיטן גוּמען, די ווייכקייט אוּן קרוּכלעקייט -- מיט די
האַרטע פינגער אוּן דאָס אַפּעטיטלעכע קנאַקען -- מיט די
אויערען, נאָכן עסען אין ער אַ גוּטע וויילע געבּליבּען זיצען,
כּדי צוּ פיהלען װי זיין געזונטער אױסגעטאַטערטער גוּף זיגט
אין זיך איין, מיט אַ מין פרעהליכער ציטערניש, אַלע זאַפטצן
פוּן דאָס געגעסענע, דערנאָך איז ער אױפגעשטאַנען אוּן, איג.
געבּויגענערהייט, גענוּמען מעסטען די עטליכע טריט װאָס
האָכּען זיך געלאָזט מאַכען, אַרוּמשפּאַצירען איפערן קאַרצער
גלייכערהייט האָט דע- נידריגער סוּפיט ניט געלאָזען, צעגעַנגען,
זיך אַבּיסעל -- האָט פּאַנדרע פדעהליך אַ ריבּ.געטאָן בּיידע'
פאַרמאַזאָליעטע הענט, וי זיין שטייגער איז נאָך אַ זאַטען
עסען. אַ גערויש פוּן צוויי ריבּ.אייזענס האָט זיך דערהערט אין
קעלער אוּן פּאַנדדעס קול האָט דאַנקבאַר אָפּגעבּרוּמט:

-- נאַ, געלױבּט דער אױבּערשטער, אָפּגעגעסען... |

דצָס האָטס איהם וידער אָן עפּעס זערמאָנט. װי אַ
וידער-קול פוּן דערהיים האָט זיך איהם אָנגעהערט זיין
אייגענער קול, האַ ?.,. װען ער האָט דאָס צוּם לעצטען מאָל
געזאָגט אַזאַ װאָרט ? יאָ, אַצינד דערמאָנט ער זיך: פאַרן לויפעך
מיטן האַק אוֹיף דער שרפה, נאָכן טעפּעל מיט לעבליכע פֹאָג
סאָליעס װאָס ער האָט אויפגעגעסען.. אַפריהער, געדענקט ער
האָט זיך איהם געװוען געגלוּסט מילכיגע רעטשקענע קָאֲשע,
דערנאָך האָט ער זיך איבּערגעבּעטען אוּן בּאַנוּגענט זיך מיט
אָפּנעשטאַנענע פּאַסאָליעס...

דאָס האָט אויף איהם וידער אָנגעװאָרפען אַ טרױיער :
ער האָט זיך אַנידערגעזעצט: װאָס אין פוּן דיר געװאָרען,
פּאַנדדע? אַ דעמפ בּיסטוּ פריהער געװען אַצינד װאַרפט דיך

236

שטענדיג אַ קדהת. אָט איז דיר גוּט, אָט אין דיר שלעכטייי .

נאָר אין אַ שעה אַרוּם האָט ער װידער דערפיהלט, אַז
אַז אימיצער זאָרגט זיך פאַר איהם. װאָרים דער עלטערער סטאָ
ראָזש האָט װידעראַמאָל אויפגעמאַכט די פאָרטקע אין טהיר
פון קאַרצער אוּן אַרײנגערעדט שטילערהייט, מיט אַ ריה פוּן
איבּשרגעברשנטען בּראַנפען : |

-- טאַק.שטאָ!.. װי רוּפט מען דיך .. שעפטעל לאָזט
דיר זאָגען, זאָלסט קיין מורא ניט האָבּען. װעסט צוריקגעהן אין
דערזשלבּער קאַמער ואל דוּ ביזט געװען..

3

צומאָרגען אינדערפריה, װען מ'האָט נחן אַרסגעפיהרט
פוּן קאַרצער און צוּריק אַרײנגעלאָזען אין דער גרויסער קאַמער
מוּן אָסטראָג, האָט זיך מיט איהם שעפטעלע דערפרעהט װי מיט
אַ טאַטען, די אידישע אַרעסטאַנטען האָבּען איהם בּאַגעגענט װי
זייער שמשון הנצּור, זייער אױסלעזער, אפילוּ אַ סך פוּן די
גויים האָבּען איהם בּאַגריסט מיט דרך-אוץ:
-- נוּ, אָנגעבּראָכען אַ ,קאָט" *) די בּיינער, אָפּגעזעסען
אַבּיטעל, אַצינד זיי מיט אוּנז!
פּאַיִַדרע האָט זיך גלייך דערפיהלט צוישען איגענע,
ױנט מען האָט איהם פּאַרשלעפּט פוּן דערהײים האָט איהם.
געפעהלט די װאַרימקײט פּוּן משפּחה. אוּן אָט האָט ער, מיט.
אַמאָל, דערפיהלט איהר וייטען אָטעם. עט, מען װערט נים
פאַרפאַלען, פּאַנדרע, אפילו צווישען אָסטראָזשניקעס !... :
| = זיין גוּטער מוּט אין אָבּער פאַרשטערט געװאָרען, װע.
שענטעלע האָט איהם צוגעפיהרט צוּ די נאַרעס, ואוּ שמחהלט.
איז גשלעגען, אײנגעקאָרטשעט אוּן שווער.אויסגעניכטערט, נאָכן
געמטיגען טרונק אוּן מיט בּלױע ,לאַמטערגעס" אוּנטער די

א יש וט 24 ר רואמ אע

*) אַ קוּלאַק, װאָס מעראָריזירט אַלעמען אין טורמצ.

257

אויגען, װאָס די צערייצטע סטאָראָזשעס האָבּען איהם גצשטעלם,
כּדי צוּ ,בּאַרוהיגען" איהם,., : |

שעפטעלע האָט געװאָלט זעהן דעם רושם, װאָס אש
פּלוּצליכע בּאַגעגעניש װעט מאַכען אויף בּיידע הברים, ער האָמ'
אין האַרצען ניט געגלױבּט, אַז פּאַנדדע װעט זיך חברן מיט'
אַזאַ בפש, װאָס קען אפילו קיין האַלבּע ,קוערטעל" בּראַנפען
גיט אײינהאַלטען אין קאָפּ. אוּן דער איינדרוק אין געװען נאָר
אַ זעלטענער : בּיי פּאַנדרען האָט זיך געעפענט דער מױ, 37
אוּנטערשטע ליפּ איז געבּליבּען הענגען װי בי אַ קינד, ווע
עס װאוּנדערט זיך, אוּן גאָר פּלוצלינג האָט זיך די ליפ אַ הױבּ.
געטאָן און דאָס גאַנצע פארגרעבטע פּנים האָט זיך איהם
צעגליהט אין איין גוּטיבּרוּדערישען שמייכעל, נאָר שמחהלעסם
מינע איז געבּליבּען שטאַר און כמורנע װי געווען, באָטש הערטן.
האָט ער שוין פריהער געמוּזט הערען, אַז פּאַנדרע איז צוריק- /
געקוּמען. ער איז געלעגען אַן אָפּנעשװאַכטער אוּן געקיקט מיט
אַ זלידנער שטעכיגקייט אויף זיין אַמאָליגען חבר פון יאַטקע,
אָנגעקוּקְט איהם אַזױ אוּן דערנאָך הייזעריג אַרױסגערעדט:

( הי נוּ װאָס ?... אויסגעפיהרט ? מען טרעפט זיך, אַ

-- װאָס מאַכסטוּ, שמחהלע ? -- האָט איהם פּאַנדרע גענוּמען
טרייסלען, |

-- לאָז! -- האָט שמחהלע קוּרץ אוּן טרוקען אַ בריפע.
געטאָן אוּן זיך אָפּגערוקט, איינגעצויגען זיך װי אַן אָנגעטראָ:
טענער װאָרים, |

פּאַנדרע האָט אַ הױבּיגעטאָן מיט בּיידע פלייצעט,

-- אָט, - מאַכט שמחהלע טוּרערוּ געהיימניספול אוּן
קיקט װידער אָן זיין חבר מיט שטאַרע אױנען -- האָסט גאר
ניס אויסגעפיהרט! מיר דרעהען זיך אוּן מיר דרעהען זיך און
מיר קוּמען אַלעמאָל צוּזאַמען,
-- װאָס מײנסטוּ מיט דעם! -- גיט פּאַנדרע שטיג
א פרעג, | /

-- ואס איך מיין! -- פרעגט איבּער שמחהלע מיט וי
גיפטיגען כריפּען - כ'מיין, אַז ס'האָבּען דיר ניט געהאָלפען

6

דיינע בּאַלעבּאַטישע שטיק, האָסט געיאָלדעװעט מיטן שוער,., צוּם
מודה-הוראה געלאָפּען, געװאָלט זיך איינקויפען אין חסידות, אַנטקן
לאָפען פוּן שמחהלען. אַרײנגעקוּמען אין יאַטקע מיטן בּייטש.
שטעקעל אוּנטערן אָרעם אוּן געדרעהט מיט דער נאָזײ. קלאָמפערשט
גיט דערקענט,,,

שמחהלע איז אַ וויילעטשקע אַנטשװויגען געװאָרצן, וי
צייזע בּיהן, װאָס לאָזט אַריין איה שטעכעל אוּן איהר ול
אין אַ פאַרהאַסטען לייבּ אַרײן, אוּן דערנאָך, פּונקט װי די זעלבּע
צוטסדיגע בּיהן, האָט שמחהלע, קוּרץ אוּן בּאַפרידיגט, אַ בּרוּם.געטאָן :

-- אוּן אָט זיינען מיר ווייטער צעזאמען!

די לוט אין אָסטראָג איז פּאַנדרען גלייך שווער געװאָרען.
צו האָט געזעהן, אַז עפּעס דריקט שמחהלען אויפן האַרצען, אפשר
שוין זעהר לאַנג. אוּן אָט, אָפּגנעשװאַכט פוּן טרוּנק, האָט ער
דאָס, אַפּנים, מעהר ניט געקענט אײנהאַלטען אין זיך, פּאַנדרע
האָט אָבּער קלאָר ניט געקענט פאַרשטעהן, װאָס אייגענטליך
שמחהלע האָט צוּ איהם, זיין אַמאָליגע חזקה אין יאַטקע, זיין
האַק און קלאָץ האָט דאָך בּיי איהם טוּרערו' אַליין אָפּגעקױפט, |
בּאַלד נאָכן פּריזיוו, װי נאָר ער איז געקוּמען פוּן פּריסוּטסטװע
אַ בּאַפרייטער, היינט װאָסיזשע װיל ער דאָ אַצינדז.. האָט
זיך זיין רחמנות צוּ שמחהלען גענוּמען מישען מיט זאָ {:

-- איז װאָס עפּעס האָסטוּ זיך מיטאַמאָל דערמאָנט!

שמחהלע האָט איהם מעהר ניט געענטפערט. נאָר אין
האַרצען ביי איהם האָט בּייז געכריפּעט.

האָט שצפטעלע דערזעהן, אַז די גוּטע פריינטשאַפט, וועגען
| וועלכער דער קצב האָט איהם געכטען דערצעהלט, אין גאָר ניט
אַזױ הייס, האָט ער אַ װינק געטאָן פּאַנדדען מיט איין אױגעל
אוּן אָפּגעפיהרט איהם אָן אַ זייט:

-- לאָז איהם! - מאַכט ער שטילערהײט, - ער האָט
זיך נאָך ניט אויסגעניכטערט . דאָס האָבּ איך זיך פאַר איהם
מאָסטאַרעט...

פּאַנדרש האָט זיך געמאַכט פאַקװעם לעבּען שעפטעלען
אויף די נאָרעס: יי

9

. גי

+ אצ
י א

--י ניט געדאַרפט געבּען איהם טרינקען.,, אויפן ניכטערן
האַרצען מסתּמא 1 נאָכן אַרײנגיסען בּויאַנעװעט ער אַלעמאָל,
-- געח וייס אַז ער האָט אַ קאָפּ פוּן אַ פּיסקליאַטע=
מאַכט שעפטעלע מיט די פּלײצעס - געמיינט דיינער אַ חבר;
װעסט דאָך ניט גלױבּען! ער האָט מיר שיכּורערהייט דערלאַנגט
אַ טראַסק אין האַרצען, פיהל איך דאָס נאָךְ אַצינד. נאַ, אָבּער
מעהר קיין בּראַנפען קריגט ער ניט! מעג ער זיך אפֹילוּ אוים.
ציהען בּעטענדיג,
מ'האָט אױפגעשלאָסען די טהיר אוּן גענוּמען אַרוספיהרען
די אַרעסטאַנטען אויף דער אַרבּײט. פּאַנדרע איז גלייך צוּגעי
שפּרוּנגען אוּן געשטעלט זיך אין דער ריה, נאָך צװיי טעג
זיצען אין קאַרצער האָט זיך אֹיהם געגלוּסט איף דער פרישער
לוּפט, אָבּער דער סטאָראָזש האָט איהם אַרױסגעשטופּט:
-- דוּ, װאַרט! |
|--- דאָס געפעֶלט מיר ניט! -- טראַכט בּיי זיך שעפטעלע.
גאָר פּאַנדרען האָט ער קיין װאָרט ניט געזאָגט, |
מ'האָט אַלע אַרעסטאַנטען אַרויסגעפיהרט. געבּליבּען זיינען
גאָר אויסער פּאַנדרען: שמחהלע -- אױף די נאַרעס אוּן שעמ.
טעלע גנב,. :
| -- זעה, -- מאַכט פּאַנדרע -- דיך טשעפּעט מען גאָר ניש! |
-- מיך! -- מאַכט שעפטעלע און גיט אַ װאָרף דאָס
קעפּעל װי. אַ העהנדעל צוּם שלאָגען זיך -- אַזױ לאַנג קרענקט
פאָניע װי איך װעל אױף איהם האָרעװען..
-- וי אַזױ מאַכסטוּ דאָס+ ‏ |
-- אַזױ װי פּראַנפען מאַר דיין שמחהלען.. | שעפטעלפ
קען אַלץ. |
-- בּיסט דאָ, זעה איך, אַ גאַנצער מאָנאָפאָלטשיק,... |
-- פּאַר געלט קריגט מען אַלץ,,, װילסט אמשר אוין אַ.
,סאָטקעלע" ז.. שעהם זיך ניִט!
-- כ'ווייס? -- מאַכט פּאַנדדע מיט אַ קראַץ אין פּאַטיל.
ניצע. -- װעסט אויך נעמען אַ קאַפּעלצן
-- איךז = מאַכט שעפטעלע מיט װערדע -- איך אַלײַן

טרינק ניט קיין. ,סיוואוכע". שעפטעלע אין געװאינט צוֹ בּע.
סטרע. געטראַנקען ! אוּן ליקער פראַנצויזישען װילסטוּ ניט! און .
שאַמפּאַניער מיט געזאַלצענע מאַנדלען אין אַ הוּנט?

-- װי זאָגסטוּ פּאַשׂמאַ?,. װי;

-- ס'אַ נפקא-מיני װי עס הייסט. אַבּי ס'איז גוּט, אָנ
גצקיהלטער ווייסער וויין מיט סירוּפּ אוּן מיט רויטע אאַגדעס
איז אויך בּעסער וי אַ געשוויר אויף אַ צאָהן

-- אוּן דוּ האָסט דאָס אֲַלץ געטרוּנקען;

-- אוּן גאָך אַ מין ! שפיעלסט זיך מיט שעפטעלען1 כ'וועל
אפשׂר געהן זשאַלצװען פרעמך געלט! מיט ועניג האַרצקלאַפּע.
ניש קוּמט דאָס מיר אָן? פאַר מיר אוּן פאַר מיינע
יאַטען פּאַלט דאָך מיר שטענדיג אַרױס דאָס האַרץ... אוּן פאַר.
װאָט נאָר טרינקען אַלין ? פּאַרװאָס גיט גוּט עסען 1 אָט, למשל,,
װאָס אכלסטוּ, נח, אינדערהיים ?

-- דאָס לעצטע מאָל, -- מאַכט פּאַנדרע -- פאַין אַװעק.
געהן אין אַרעסט, האָפּ איך געגעסען מיין װייבּט אַ געקעכץ. פאַ.
טאָליעס אויף בּיינער געקאָכט. אַ ביסעל לעבּליך, אָבּער גאַנץ
געשמאַק געווען,
| -- כאַיכאַיכיי!--צעלאַכט זיך שעפטעלע מיט אַ קוויטש,--
קישקע אוּן קאָפּ האָט מען דיר פאַרשטאָפּט! אינגעשמועסט
דיר, אַז בּעטערס איז גאָר אויף דער װעלט ניטאָ, אַזּ ניטאָ
קיין געפילטע טיבּעלעך מיט שװאָמען, ניטאָ קיין ראָזינקע.קוּ.
געלעך אינמיטען װאָך... פּודינג הייסט עס, ניטאָ קיין הינערשע
קאָנקלצטען", ניטאָ. קיין קאָמפּאָטען !... אויף צװיי װײינטרויבּען
מאַכט מען נאָר , שהחיינו" דעם צוייטען טאָג ראשיהשנה, אַז
אוּן פוּן אַנאַנאַסען מיט ראָם האָסטוּ מסתּמא אויך ניט געהערט!ּ
און צאַנאַנעס װייסטוּ װאָס דאָס איזן! אַ שטיק האָניג אין דאָס
ניט קיין פּרי!.., אַמאָל, בּרוּדער, בּין איך אויך געװען וי דוּ
געמיינט אַז מיט אַ זיסער אוּנערקע מיט הערינג אוּן מיט זויער.
קרויט אוּן מעהל.צוּקער ענדיגען זיך אַלע פּאָטראַװעס. כ'האָבּ
פוּן דרייצעהן יאָהר אָן געהאָרעװעט בּיי אַ שלאָסער, נאָכגעלאָ,
פען גאָכן שטיקעל ברױט אַ פּאַרסאָפּעטער אוּן קײנמאָל איהם

61

אין האַנט ניט געהאַט. דער מייסטער האָט מיך געשלאָגען מיט
אַן אייזערנעם פרצנט אוּן רק געשריען אַז איך פױל זיך. האָב
איך זיך אַרוּמגעקיקט: װאָס טױג מיר מאַכען שלעסער און זיין
הונגעריגז כ'וועל פּעסער בּ רע כען שלעסער און זיין זאַט,
האָבּ איך זיך אַזױ געשטאָפט מיט כּלערלי פּאַסקידסטװע בּיז
איך בּין זאַט געװאָרען, ערשט שפּעטער האָבּ איך זיך גענוּמען
צוקוקען װי לייט עסען, פריהער -- װי ס'עסען מאָהלידער
גבירים אין די גוּטע קוּכמייסטערסקעס, דערנאָך אין גרעסערע
שטעדט: אין קיעוו, אין כאַרקאָוו, אין מאָסקװע,,, אין אױסלאַגד
גּין איך שוין אויך געווען. פוּן דאַ:ציג האָסטוּ געהערט! פון
אָנטװערפּען ?..,. ניט איינמאָל איז מיר דאָרטען אויסגעקומען
אַריבּערשװאַ צען אַבּיסעל סחורה פוּן מײנע יאַטען, איבּער"
שׂלייפען שטיינדלעך... װאָס זאָל איך דיר דאָ לאַנג בְּראֵיען,
בּרוּדער! לייט עסען אוּן זויפען אוּן נואפן, אַן עס געהט 8
רויך, אוּן אַ נאַשיבּדאַט דערצעהלען זיי בּאָבּע-מעשות: הכּלל
מען דאַרף אַרבּייטען, אוּן אַרבּייטען, אוּן אַרבּײטען,, אַן מע
האָרעװעט, אַזו זאָגען זיי, פאַרגעסט מען אױף אַלֶע צרות אין
דער װעלט. אוּן אַלײן טהוען זיי גאָרנישט... מיין רבּי אין
,תּלמוד תּורה" האָט מיר אַמאָל אויך פאַרהאַקט אַ קאָפּ, אַן כַּדי
צוּ װערען אַ למדן דאַרף מען שלאָפּען אויף דער ערד און
עסען בּרויט מיט זאַלץ, אַזױ, האָט ער געואָגט, זאָגֶעןְ די
;חכמים".,, ס'איזן איין חכמה, בּרודער, סיי בּיי די גרויסע
למדנים, סיי בּיי די גרויסע גבירים. דערװײילע.װאָס האָרע ועט
בּיי זיי אַ נאַש-בּראַט פאַר קאַלטע פּאַסאָליעס, אוּן ישיבהיבּחוּרים
יאָלדען -- בּצַנוּגענען זיך מיט בּרויט אוּן זאַלץ, אי עס קאָסט
בּיליג, אי מען האָט די אמתע מצוה.. מען גיט דאָך, כּלומרשט,
אָרימע-לײיט צוּ פאַרדינען, די גאַנצע עולםיהבא האָט מען
אוּן די גאַנצע עולםיהזה -- איז ניט געריהרט. האָבּ איך מיך,
בּרוּדער פּאַנדרע, אַרומגעזעהן, אָפּגעלאָזען אַבּיסעלע עולםיהבא
אוּן גענוּמען פאַרזוּכען פוּן עולם-הזה. מכּח עולט.הבא װעט מען
זעהן,,. אוּן כ'האָבּ גאָר קיין חרטה נִיט,

! = - בי אונז אין שקלאָ, -- מאַכט פּאַנדרע פֿאַרקלערי

02

שערהייט -- רעדט כאַצע דער הינקענדיגער קירזשנער אויך אַזי.
מזאָגט אַן ער אין אַ... סיצ... אַ צישיליסט, אָבּער װי קוּמסטו
צוּ אַזעלמע זאַכען ?,.,

-- זאָג בּעסעו, -- מאַכט שעפטעלע -- װי קוּמען צו אַ
גנב אַזעלכע דיבּוּרים ?.,. נאָר געדענק, פּאַנדרע, מיינע װערטער!
אם.ירצה:השם, אַן גאָט װעט מיר העלפען אוּן כ'װועל אַרױס
פוּן פאָניעס הענט אוּן אַװעקגעהן קיין אַמעריקע װעל איך איך
ווערען אַ , צישיליסט", פּונקט װי דיין הינקענדיגער קירזשנטר.
דאָרטען, זאָגט מען, איז אַ מלוכה אַזאַ, אָהן א קיסר. דאָרטען
טשעפּעט מען ניט פאַר אַזעלכע זאַכען.. אוּן דאָ, בּיי פּאָניען,
פאַרזעצט מען אין חד-גדיא סיי גנבים סיי צישיליסטען; סײ
פּאַר אויפבּרעכען שלעמער, סיי פאַר זינגען אַ לידעל אַזאַ.
אפילוּ פּאַר לייענען, זאָגט מען, אַן ,אויסלענדיש בּיכעל"ש.
אוב אַזױ איז שוין גלייכער אויפצומאַכען שלעסער און עמּעם
האָכּען דערפוּן.

4

פּאַנדרע האָט שווער צעקייט שעפטעלצס שטעכעדיגע און
קערנדיגע רעדעריי, ס'מאָט עפּעס אי געקריצט צווישען די צייהן!
אי געשמאַק געוען,., ניין, האָט זיך פּאַנדדע געטראַכט ד אָ ס,
װאָס ער האָט שון בּיי זיך אַמאָל בּאַשלאָסען, בשצתן משפט
אין , אָקרוּשנאָי סוד",,, אַז כ'וועל מירצעשעם אַרױס פוּן אָסטראָגֿ
מוז איך זיך טאַקע בּאַקענען מיט כאַצע דעם הינקענדיגען. װאָס
זיינען דאָס פאַר אַ מיני בּיכלעך אַזױנע אוּן װאָס זיינען דאָס
פאַראַ ליעדלעך 1 אוּן אין אַמעריקע איז גאָר קיין קיסר ניטאָ 1..
זעהר מאָדנע,

ט'האָט זיך איהם שטאַרק געװאָלט אויספרענען בּיי שעם.
טעלען װעגען אָט די אַלע זאַכען באָר ער האָט נאָך אַלץ ניט
געהאַט דעם זעלבּען צוּטרױ צוּ שעפטעלע גנב, וי שעפטעלע
צוּ איהם. האָט ער דערפאַר, סתּם אין דער װעלט אריין, נאָכ-
אמאָל איבערגעפרעגט;

263

-- אַזוי די מעשה... בִּיסטוּ שוין גאָר אַ גאַנצער דײיכשוּ
אין אױיסלאַנד געווען ?.., |

-- אוּן כיװועל נאָך מירצעשעם זיין! אוּן דוּ, בּרוּדער, --
מאַכט שעפטעלע גאָר שטיל -- טעָמער װעסטו אַמאָל דאַרפען
מאַכען פּליטה, שװאַרצען אַ גרענעץ.. |

-- איך? -- װי קוּם איך צוּ אַזעלכע זאַכען? כ'האָבֿ
אַ ווייבּ, אַ קינד, מסתּמא שוין געבּוירען געװאָרצן..

-- כעיכט, -- לאַכט איהם שעפּטעלע אויס -- דוּ זיצסט
צִוּם ערשטען מאָל, אָסטראָג, בּרוּדער, איז אַ זאַך, אַזאַ זאך -

-- װאָסער זאַך ?

-- מען אַנטלופט פוּן איהם, מען שטופּט איהם אַװצקי
מען וויל פאַרגעסען, אוּן דער אָסטראָג שלעפּט אַריין צוּריק.
װועסט זעהן, צי אַזױ צי אַזױ, דער װאָס זיצט אײנמאָל זיצט
צוויי. מאָל, ס'איז אַ כּישוּף ! איך אַליין אויף דער פריי, ל9ב,
דאַכט זיך, אַ גיטען טאָג, נאָר כ'בּין שטענדיג אוּמרוּהיג. קײן
נעכט שלאָף איך ניט, די היטעל בּרענט אויפן קאָפּ, מען בּרענט
טאָג אוּן נאַכט אוּן מען רויכערט, װי אַ צוּפיליאַרױסגעדרעהטער
לאָמפּ, אָנגעקוּמען אין אָסטואָג -- דרעהט מען צוּריק אַרײן
דעם קנויט. מען רוּהט זיך אויס. נאָך עטליכע חדשים האָט מפֿן .
שוין ווייטער כֹּח צוּ ,אַרבּײיטען", אוּן ס'גלוּסט זיך אַנטלױפען
פאַרטאַיעט מען זיך פאַר אַ חולהימסוּכּן אוּן מען לויפט. פוּן
שפּיטאָל איז אַ סך לייכטער צוּ אַנטלויפען, דאָסמאָל האָבּ איך
זיך ניט גוּט אױסגערוּהט, דער ערל, אַ רוּח אין זיין געפּגרטער
נשמה, האָט דאָ פאַרבּיטערט דאָס לעבּען. אַצינד, אַז דוּ האָסט
פון איהם געמאַכט אַ טרפהן ,קאָנקלעט* װעט מען זיך אַבּיסעל
צוּזעהן,. ער װעט שוין צוּריק אַהער ניט קוּמען

-- אױבּ ער װיל זאָל ער קוּמען! קריכען אױפן קאָט
װעל איך איהם ניט לאָזען

-- מען זאָגט דיר -- ער װעט ניט קומען, איך װײיס
עס שוין פוּן סטאָראָזש, פוּן קאַנצעלאַויע װיים איך דאָסי
מ'האָט מורא איהר זאָלט זיך בּיידע ניט שעכטען, מ'װועט איהם

איבערפיהרען אין אַן אַנדער קאַמער. דערווייל היילט מען איהט

3

די נוָו. און דוּ, פּאַנדדע, אָהן חכמות זאָג איך דיר: היט זיך!
וו דוֹ זאָלסט איהם ניט בּאַגעגענען. |

-- כ'האָבּ איהם -- מאַכט פּאַנדדע -- אין דרערד! אַז
ער האָט מיר בּין איצט דעם גאָרגעל ניט אַרױסגעריסען, װעט
ער מיר שױן דעם קאָפּ אַודאי ניט אָפּבּײיסען |

| -- אוּן איך זאָג דיר, פּאַנדרע, געדענק! אַזאַ װילדער

חזיר װי טשורילאָֿ -- קענסט קינמאָל ניט װיסען װאָס ער
קלייבּט זיך דיר אָפּטאָן, אין אָט, -- פיהרט שעפטעלע אַרױף
אויפן פריהערדיגען שמוּעס, - אױבּ דוּ װעסט אַמאָל דאַרפען
שװאַרצען אַ גרענעץ, דוּ אָדער אַ חברהימאַן פוּן דיינף
גוּטע-בּרידער, אפילן כאַצע ‏ דער הינקעדיגער.. סיאַלץ
איינס. געדענק, אַז ס'אין דאָ אַ שעפטעלע אויף דער װעלט!
כ'וועל דיר געבּען אַן אַדרעס. דערמאָן נאָר מיין נאָמען װעט
מען דיך שוין אַריבּערפּעקלען.., |

פּאַנדרע האָט זיך צעלאַכט. אַן אינפאַל פון אַ שעפטע.
לען! ווען װעט ער, אַ שקלאָװער בּאַלעגאָלע, דאַרפען שװאַרצען
גרעניצען 1,.,

-- נאַ, -- מאַכט פּאַנדרע, -- שװאַלצען צי ניט שװאַרצען --
דיין , אױסלאַנד" װאָלט איך געווען אַ בּעלן אָנצוועהן. שעהנע
זאַכען זעהט מען עפּעס אין אױסלאַנד?

-- פיוּ--וּ! -- מאַכט שעפטעלע אוּן שטעלט זיך וידעױ
אויף װי אַ העחנדעל, - װאָס דען! װי דאָ בּיי פאָניען אפשר? די
גאַסען אַלע אױסגעבּרוּקירט, ניט מיט קיילעכדיגע שטיינער װאָס
טרייסלען אַרױיס די נשמה, נאָר מיט הילצערנע ציגעל אוּן מיט
אזאַ מין האַרטען פּעך, װאָס מען גיסט פוּן אייזערנע טשאנעס.
עס פאָהרט זיך אױף דעם װי אױף גוּמען. הײנט די שניפסען
אַלײן, די האַרטע שליאַפּעס מיט שפּענצערס אין טאַליען
כ'װאָלט געװאָלט זאָלסט מיך אָנקוּקען װי איך שפּאַציר מיר אין
דאַנציג אויפן בּרעג ים אין לאַקירטע קאַמאַשען, מיט אַ זיידע.
נעם העמד אוּנטערן רעקעל, אַ בּריליאַנטעל אין שניפּס אוּן מיט
אַ זלבּערנעם שטעקעלע אין האַנט. אַ פּרינץ זאָג איך דיר!ו
װאָס זעהסטו דאָ פוּן מיר! מעהר װי די שטעקי:שיך זיינען בַּי

.5

מיר אין אָסטראָג ניט געבּליבּען, היינט די טייטשקעס! אי גי
זוּנט אין זײי. שיקסעס זיינען דאָס! פּאַמפּעשקעס זאָג איך דיר
זיינען דאָס, גאָגעלעך אין זיסער סמעטענע..

-- אוּן אויף די אַלע הוּלטאַיסטװעס סטאַיעט דיר, שעסי
טעלע, פוּן דיין אַרבּייט*"ן |

-- אַמאָל סטאַיעט, אַמאָל ניט. כ'מיין, װאָס איז די
נפקאימיני 1 װאָס אַ שעפטעלע גנב פאַרגינט זיך, װעט זיך דען
אַ אידישער נגיד פאַרגינען ? אַ גראָבּער בּויך אפשר? װאָס װיי.
סען זיי װאָס גוט אין? כ'האָבּ זיי דאָרטען געזעהן זוּמער. פירען
זיך אויף וי די חזירים. פאַליוּשקען זיך, פוּן יוצאיװעגען. אין
די געזאַלצענע בּעדער בּיים ים. דער עיקר אָבּער איז פרעסען
און שפּילען קאָרטען אַ גאַנצינקען טאָג. דאָס הײכט בּיי זיי:
,פּאָפּראַװען זיך". |

פאַר פּאַנדרעס אויגען האָבּען זיך װייטעד געװיקעלט נייע
מענשען, קאָלירען אוּן װאוּנדערר; װאוּנדער און קאָלירען אין
אויסטערלישע מענשען,.,, אַלץ אַזעלכע זאַכען װאָס אימיצער
האָט פוּן איהם בּיז אַהער קאַרג און אייפערויכטיג בּאַהאַלטען,
פוּן זיין האַמעטנער נייגעריגקייט פאַרבּאָרגען, אָבּער די ואוני
דער, װאָס זיינען געלאָפען פוּן שעפטעלעס מױל, וי אַ פאַר.
צּיגע סטענגע בּיי אַ קוּנצענמאַכער אויף אַ יאַריך, האָבּען זיך
פּלוצלינג געמוּזט איבּעררייסען, גראָבּ אין מיאוּס האָט זיי אי
בּערגעריסען דער סמאָטריטגל פוּן אָסטראָג, ער איז אַרײנגעקױ
מען מיט צוויי סאָלדאַטען, די בּלױזע שװערדען אױף די אַק-
סלען, צוּגערוּפען פּאַנדרען, אַראָפּגעטריבּען שמחהלען פוּן די
נאַרעס אוּן אַרױסגעלײענט זיי פוּן אַ פּאַפּיר, אַז פוּן היינט אָן
שיקט מען זיי אױף אַרבּײיט. אױף דער מיאוסטער אַרבּײט,
פּאַנדרען פאַר בּויאַנעװען אוּן שלאָגען זיך, אוּן שמחהלע טוּרע-
דוּ -- פֿאַר אַריינגנבענען בּראַנפען אין אָסטראָג אוּן פאַר אָנ-
שיכּורן זיך, אַלע אָפּטריטען אין אָסטראָג אוּן אין די
גאָהענטסטע פּראַװיטעלסטװענע געבּיידעס װעלען זיי מוזען רייי
ניגען ; אַרוספיהרען, אונטער אַ קאָנװאָי, ‏ הינטערן שטאָדט און
בּאַגראָבּען, דערפאַר װעט יעדערער בּאַקוּמען דריי קאָפּיקעם

300

צו טאָג, אויסעד ,כאַרטש". און ניט גצרעדט קיין סך, אַרֹעסִי
װאַנטסקע מאָרדעס! מאַדש, אוּן געגאַנגען זאָל װערען}

שעפטעלע האָט זיך צוּזאַמענגעקאָרטשעט, ער האָט אַ טאַמ
געטאָן זיינע שצאָגעלסקע שטעק.שיך, װאָס זיינען איהם נאָך
איבּערגעבּליבּען כוּן זיין אַמאָליגער גדוּלה, אוּן געבּליבּען
זיצען אויף די נאַרעס איינער אַלין, אין דער גרויסער קאַמער
פון לעדיגען אָסטראָג.

67

די יאַטקע רעכענט זיך אָם..

4

צוּזאַמען מיט דער געצראָטענער הוּהן האָט שעפטעלע גנם
צוּ מיטאָג בּאַקימען אַ צעטעלע, אַ געלבּליך װאַקסיפּאַפּירעל,
וועלכער איז געװען פאַרשטעקט אין פּאָלקע, אוּנטצר דער
צוּגעבּרױנטער הויט. געלב אין געלבליכען איז שװער געװען
צוּ דערקענען,,, אָבּער שעפטעלע האָט דאָס בּאַלך אָנגעטאַפּט
מיט די פלינקע פינגערלעך. קייענדיג אין שאָטן פוּן די נאַרעס"
האָט ער זי קונציג אַרױסגעצױגען פון בּאַהעלטער, אַװֹי וי
מען ציהט אַרױס אַן אָדער, דורכגעלאָפען מיט די שפּיצינע
אויגלעך אוּן, כּלומרשט, אַרײנגעװאָדפען צווישען די אָפּגענאָגטע
בּיינדלעך, אָפּ;עגעסען -- האָט ער דאָס צעטעלע אַרױסגעװכט,
גוּט דורכגעקייט איהם צװאַמען מיט אַ שטיקעל בּרױט און
אַרױסגעשפּײט אין ,פּאַראַשע". ער האָט דאָס אָפּגעאַרבּײט אַזױ
קונציג, אַז אַלע אַרומיגע אַרעסטאַנטען האָבּען געמיינט: גיט
אַנדערש שעפטעלע האָט אױסגעשפּײט אַ שלעכטען בּיסען,

דערנאָך איז ער געזעסען פאַרטראַכט, געװיגט מיט איין
שצאָגעלסקען שטעק:שיכעל, די אויגעלעך זיינע האָבּען געקיּקט
אין איין פּינטעל, דאָס קעפּעלע האָט געאַרבּײט,

פאַרנאַכטליך, װען די אַרעסטאַנטען זיינען זיך װייטער
צוּזאַמענגעקומען אין דער גרויסער קאַמער, נאָך אַ טאָג אַרבּײט,
האָבּען זי שעפטעלען געטראָפען אין דערזעלבּער פּאָזע אױף

268

די נאַרעס, דאָס פיסעלע האָט זיך געװיגס װי פריהער, נאָר
דאָס מאָל האָט זי זיך געװיגט מיט מעהר טאַקְט. װאָרים
שעפטעלע האָט דערביי אונטערגעזונגען מיט זיין פאַלצעטעל
עפּעס טרויעריגעס, אַ גנביש לידעלע האָט ער געפאָנמעט:

מיהאָט דאָך מיר 8 שטריק געפלאָבטען,
אָהן אַ מעסער אָפּגעשאָכטען, --
פאָניע, פּאָניע גנב !
פאָניע,, פּאָניע-קװאָס !

- זינגסט, אַ? - האָבּען איהם מידע אַרעסטאַנטען נִיט
פאַרגונען, -- ס'איז דיר וואויל {

האָט שעפטעלע גאָר ניט געענטפערט, נאָר װוייטער
געזשומעט ;

פוּן דער מאַמען אָפּגעריסען,

מיט נאַהאַיקעס מיך געשמיסען --
מאָניע, פאָניע גנב }
פאָניע, פאָניע-קװאָס !

עס זיינען אָנגעקוּמען אויך שמחהלע טוּרערוּ אוּן פּאַנדרע
פוּן זייער מיאוּסער טאָג.אַרבּײט,

זינט מ'האָט זיי בּאַשטראָפט מיט רייניגען די אָפּטריטען
איז זייער כּבוד אין אָסטראָג געפאַלען, מחמת דער ערנידערונג
און מחמת דעם ניט:געזונטען רית װאָס זי האָבּען אַרוּם זיך
פאַרשפּרײט. די צװײ בּאַשטראָכטע אַלײין האָבּען זיך עפעס
געפיהלט װי מצורעים אוּן גענוּמען האַלטען זיך אַבּיסעל אָן אַ
זייט. פאַר פּאַנדרען האָט מען נאָך מורא געהאַט, געהאַט דרך.
ארץ פּאַר זיין גבוּרה. פונדעסטװענען האָט ער בּאַמערקט, אַו
מען דרעהט זיך שטענדיג אַרױס פוּן זיין נאָהענטקײט, דער
עיקר -- די אידישע אַרעסטאַנטען. אַ פּאָלק פוּן מפונקים !.
אָבּער מיט שמחהלען, זײן חבר, האָט מען געמאַכט גאָר װעניג
מחזקות ; |

אָטװאַליװאַי! -- האָט מען איהם צוגעשרױּעף

;9

-- טוּרערוּ, רוּק זיך !

--- מאַרש, מיט די פאָדערשטע קאָפּיטעס !

אוּן אַזױ, ווילענדיג ניט.ווילענדיג, האָבּען זיך פּאַנדיע
אוּן שמחהלע געמוזט אַריבּערטראָגען אין אַ ווייטען װינקעל פון
קאַמער, נאָהענט צוּ דער ,פּאַראַשע". אוּן אַזױ, וילענדיג ניט"
װילענזיג, געמוּזט מתקרב זיין זיך איינער צִוּם צווייטען.

פּאַנדדע האָט דאָס אַלץ אױפגענוּמען מיט זיין געבּוירענער,
געזונטער גוּטמוּטיגקײיט. נאָר שמחהלע האָט אונטערגעבּורטשעט,
שטעכווערטלעך געװאָרפען, כּלומרשט,., איהם שטעהט ניט אָן
צוּ חברן זיך צוּריק מיט פּאַנדרען, אוּן נח האָט נאָך אַלץ קלאָר
ניט געװאוּסט צי שפּילט ער דאָס טעאַטער דער טוּרערוּ, צי
ער מיינט ער דאָס מיט אַן אמת. פאַרן איינלעגען זיך שלאָפען
אויף די נאַרעס פלעגט זיך אַלעמאָל בּיי שמחהלען צעשפּיעיען
די גאַל. ער אין געװען בּייז, װאָס ער קען מעהר קיין טרונק.
בּראַנפּען ניט קריגען דורך שעפטעלעס השתולות -- פּאַנדרעס
חברל, אוּן דערפאַר, װאָס פּאַנדרע װיל זיך מעהר אינם דאָזיגען
עסק ניט אַריינמישצן..,

-- רעד, רעד! -- פלעגט איהם פּאַנדרע | גאַנץ קאַלט.
בּלוּטיג אָפּענטפערען מיט אַ בּראַװען שמייכעלע אוּנטער די
קליינע ווענסעלעך,

אוּן בּאַלד נאָכדעם -- איינגעשלאָפען מיט אַ כראָפּען פוּן
אַן אָנגעהאָרװעטען פערד אין אַ שלעכט.אױסגעבּעטער שטאַל,

-- ער כראָפּעט שוין דער בּאַלעגאָלע!-- פלענט שמחהלע
ניט.פאַרגינעריש אָפּװאָרטשען פאַר זיך, צי אפשר -- מיט אַן
אינערליכער פרייד פוּן אַ בּאַהאַלטענעם גוּטעףפריינד, װעמען
דער מזל האָט נאָך יאָהרען פוּן דערװייטערונג, װידעראַמאָל
צוזאַמענגעפּאָרט אין איין אָסטראָג, בּיי איין מיאוּסער קאַי
טאָרזשנער אַרבּייט.,, װער קען דאָס דערגעהן אַ טאָלק בּײ
שמחהלען ? :

ערנסטער אוּן פריינטליכער װי אַלע איז פאָרט געבּליבּען
נאָר איין שעפטעלעענב, ער האָט קיין מינוּט ניט פאַרגעסען,
אַז פּאַנדדע האָט זיך איינגעשטעלט פאַרן גאַנצען אָסטראָג,

20

געשלאָגען זיך מיטן גױי; אין קאַרצער געזעסען אוּן בּאַשטראָפט
געװאָרען מיט דער ערגסטער אַרבּײט. אוּן אַצינד, אַז מען האָט
פרייער אָפּגעאָטעמט פוּן טשוּרילאָס לאַפּעס אוּן פון זיינע
,פרעטענזיעס", מאַכען זיי אַן אָנשטעל, די אָסטראָזטניקעס, אַז
פּאַנדרע איז גאָר אױף דער װעלט ניטאָ 1,, גיין, אַזאַ זאַך קען
מען ניט דערלאָזען !

-- פּאַנדדע! -- איז שעפטעלע צוגעגאַנגען האַרט צוּ
גחן שוין אױף מאָרגען נאָך דער בּאַשטראָפוּנג. בּאַלד אָבּער האָט
איהס אַ שטיקינעטאָן דער ריח פוּן פּאַנדדעס קליידער.

שעפטעלע האָט זיך זעהר ערנסט פֿאַרשטאָפֿט זיין שפּיציגע
נאָז מיט צוויי פינגערלעך, אוּן אָהן אַ שוּם קאַטאָװעס גערעדט צוּ
נהן אַזױ :

-- איך בּעט איבּער דיין כּבוד, פּאַנדדע, איך האָבּ א
שװאַכען קאָפ.., |

-- הכּלל, -- האָט איהם פּאַנדדע גוּטמוּטיג צוּנעשאָקעלט,
-- הכּלל, שעפטעלע, רעד אָפּ דיין חלק אוּן,. געה!

-- זאָלסט ניט מינען, -- מאַכט שעפטעלע מיטן צוגע,
קוועטשטען נאָז -- אַז איך װעל דאָס לאָזען.. מיינע ,יאַטען*
אַרבּײיטען שוין,,. װעסט זעהן אַ קוּנץ, עס װעט אָנקוּמען אַ
פּאַפּיר פוּן ,קאַרצעראַליע" -- װי דער ;סטאָואָזש? זאָגט --
,פאָ פּריקאַזוּ" אַזױ אוּן אַזױ.,, און מען װעט דיך בּאַפרייען.
פוּן.,, פוּן אַזאַ פּאַסקוּדסטװע,, ניט קראַנק זיינען די קרעציגע
פאָניעס צוּ טאָן אַזאַ מלאכה!

האָט שמחהלע דערהערט, אַז איהם דערמאָנט מען גאָר
ניט, האָט ער זיך עפּעס צװאַמענגעקנײיטשט אוּן גענוּמען
בּורטשען, :
פּאַנדרע האָט זיך אומגעקוקט אוּן ס'האָט איהם אַ קוועטשי
געטאָן אין האַרצען, ס'איז ניט גוּט צוּ לאָזען שטעקען אַ חבר
אין קויט אוּן אַליין אַװעקלאָזען זיך אין בּאָד אַרין..

האָט ער שטילערהייט אַ פרענינעטאָן בּיי שעפטעלען:

-- נוּ, אוּן שמחהלע? טוּרערוּ -- ניט ?

-- שמחהלע ?,.. -- האָט זיך שעפטעלע גענוּמען דרעהען --

271

צוויי, זעהסטוּ, מיט איין מאָל איז שװער,.. מ'דאַרף גיט צופיעל
אָנציהען די לייצעס,

-- טוּ זאָל שמחהלע פריהער אַרױס, --- מאַכט פּאַנדרע -
נישקשה, גוּטעריבּרודער, פּאַנדרע קען װאַרטען, פּאַנדרע װעט
- ניט שטאַרבּען...

-- כ'האָבּ שוין די יאַטען אָנגעגעבּען דיין נאָמען,

-- אָהן שמחהן געה איך ניט איבּער אױף קין אַנדער
אַרבּײט. כ'ווצל זיך אַליין אָנבּאָטען. סיידען -- בּיידע,

-- כ'וועל זיך פּרובען, -- מאַכט שעסטעלע אונצלפר".
דען -- נאָר ס'וועט געדויערען לענגער, אוּן װער װייסט צי די
יאַטען" וועלען װעלען. אױף דיר האָט איך אַ טענה: האָסט
מיך געראַטעװעט פוּן טשוּרילאָן. אָבּער אוף דיין שמחה.
לען -- װאָס !

דאָס מאָל, װען פּאַנדדע איז צוּריקגעקוּמען פון יך
אַרבּײט, האָט איהם שעפטעלע צוּגערוּפען מיט אַ װינק צו זין
זיץ אױף די נאַרעס, צוּגעהענדיג האָט נאָך פּאַנדרע אויפגעכאַפּט.
זיין פאַרטראַכט-גנביש לידעל;

גיט קײן זײדעס, ניט קײן בּאָבּעט,
גיט קײן װאָך אוּן ניט קײן שבּתן --
פאָניט, ‏ פאָניע-גגב |
- פֿאַניע, ‏ פאָנִיצ-קװאָס }

-- דאַרפסט מיך עפּעס! -- בּליבּט פּאַנדרע שטעהן א
פּאָר טריט פאַר די נאַרעס, אוּן סטאַרעט זיך ניט צוּ אָטעמען,
זינט דער װאָך.צייט, װאָס ער אַרבּייט אַרוּם די אָפּטריטען, דוּכט
זיך איהם, אַז מיט זיין אָטעם אַלײן פאַרשפּרײיט ער אַרוּם זיך
אַ ניטיגוּטקייט,

32

-- האָב קיין פאַראיגעל ניט, בּרודער פּאַנדרע! -- אַזױ
זאָגט אָפּ שעפטעלע אוּן לעגט צוּ אַ ברעג פון זיין כאַלאַט
צוּם נעזעלע מיט די פינסטערע שמאָלע לעכצלעך - -- דוּ ווייסט
דאָך,.. כ'האָבּ אַ שװאַכען קאָפּ.

-- שטאָפּ, שטאָפּ! -- מאַכט צוּ איהם פּאַנדרע גוּטמוּטיג -
פאַרשנטפער זיך ניט !

-- קוּםצוּ אָבּיסעל נעהנטער! -- מאַכט צוּ איהםט שעמי
לט שטיל, אוּן קוּקט זיך אַרוּם -- נאָך נעהענטער. אָט אַזױ !
דױּ װײסט, נח, דוּ האָסט געטאָן אַ נאַרישקײיט װאָס דוּ האָסט
זיך אײינגעשפּאַרט: ,טוּרערוּ אוּן טוּרערו",., בּאַצייטענס געדאַרפט
לאָזען מאַכען די מאַכאַרײיקע אין דער , קאַרצעראַליע" *) װאָלסטוּ
זיך שוין געקענט אַרוּמװאַשען, אָנטאָן אַ נייעם כאַלאַט. אַצינד
זיינען מיינע ,יאַטען" פאַרנוומען מיט אַ סך בּילכערע אַר.
בייט, מיט,,,

דאָ האָט זיך שעפטעלע נאָכאַמאָל אַרוּמגעקוּקט אוּן
גאַנץ שטיל צוּגעגענען, מעהר מיט די ליפּען װי מיטן קול:

-- מיט מיר אלליין..

פּאַנדרע האָט אַ מאַך געטאָן מיט די פּלייצעס. דערנאָך
געכאַפט זיך אוּן אָנגעקוקט שעפטעלעס געהיימניספולע מיגע מיט
גרויסש אויגען,
-- טאָמער, -- מאַכט צוּ איהם שעפטעלע מיט די לימען :
שאָמער װעסטוּ הערען: שעפטעלע איז אַ ,פאַרבײאיגער"..
אמש נאָך היינט בּיינאַכט,,. טאָ מיש זיך ניט אוּן העלף מיר
גימ!,,, דוּ הערסט פ

פּאַנדרע האָט שטום אַ כבּויטש געטאָן מיטן קאָפּ: מסצים,

-- ניט דיין עסק!ג. שעפטעלע װוייסט װאָס עף טהוט,
טאַרשטצהסט?

פּאַנדרע האָט וידער אַ שאָקעל געטאָן מיטן קאָפּ, אַ סיטן
אַז ער פאַרשטעהט.

-- נאָר מיין ניט, -- מאַכט צוּ איהם שעפטעלע און

"} קאַנצעלאָריע. אומלשגע פֿאַרגרליוט,

בֶֶּ2

בייט איבּער דעם טאָן -- מיין ניט אַז שעפטעלע פאַרגעסט
עפּעס. איז ניט מיין נאָמען שעפטעלע! כ'ועל בּאַלד אַליין אָנ
הױבּען , אַרבּייטען" װעסטוּ זעהן! ס'וועט ניט לאַנג געדױערען.
אַז שעפטעלע זאָגט אין געזאָנט, מיט געלט מאַכט מען אַלץ,
שמחה אוּן דוּ -- איהר קענט זיין זיכער, נאָר שמחהלען -- קיין
װאָרט ניט! אַ פּיאַניצע דערצעהלט מען ניט, פּאַרשטעהסט?

פּאַנדרע האָט זיך אַרוּמגעקוּקט אוּן אַ שאָקעל געטאָן: יץ!

ער איז שוין געואוינט געװען צוּ שעפטעלעס בּאַרעדעה.
דיגקייט, ווען ער בּאַריהמט זיך, אוּן צוּ זיין גנבישער קורצקייט
ווען ער פאַרקלעהרט עפעס אַ ,שפיצעל', װען ער האַנדעלט
איין בּיי די סטאָראָזשעס בּראַנפען אוּן פאַרקויפט עס אין אָסטראָג
פאַר אַ דרייענדיגען מקח, װען ער בּאָרגט אויס שפּיעליקאָרטען
. די אַרעסטאַנטען פּאַר דריי קאָפּיקעס פוּן יעדען קאָן. וכדומת
נאָך אַזעלכע פאַרבּאָטענע געשעפטלעך... נאָר דאָסמאָל האָבּען
איהם שעפטעלעס בּאַנעמען זיך, שעפטעלעס קוּרצקייט, שעפטע.
לעס מינעס אויסגעזעהן גאָר מאָדנע. ס'האָט זיך פּאַנדרען געדובט,
אַז בּיי שעפטעלען זיינען אָנגעצױגען אַלע אָדערען װי די
סטרוּנעס. אַז בּיי איהם איז אויסגערעכענט יעדעס װאָרט, אפילו
דאָס וויגען מיט דער אַראָפּגעהאַנגענער פיסעלע פוּן די נאַרעס
איז אויך אויסגערעכענט, כּלומרשט: איך, שעפטעלע, זיץ מיר
אוּן זינג מיר,,, ס'איז מיר טרויעריג, אוּן מעהר גאָרנישט! סאי
אָבּער גיט גגאָרנישט". ניין,

ב'װעל מיר הענגען, כ'װעל מיר טרינקען
אוּן אין קײטען מעהר ניט הינקען..
פאָניע, פאָני-חזיר }
אָניע, טאָניע-קװאָט !

פּאַנדדעס בּאַלעגאָלישער געהער האָט אין שעפטעלעס
נגונדעל דערכאַפּט אַ נייעם קלאַנג, אַ מין פאַרשטיקטען הירושען
פוּן אַ דוּרשטיגען זשערעבּטשיק, אַזױ פלענט אַמאָל ,שמענדריקע"
אַ הירזשע-טאָן דערשמעקענדיג דעם דניעפּער הינטער די בּוימער,

34

אויטן זומערדינען שליאַך,.. ניין, אויף אַזאַ קולכעל, אױף אַואַ
*יידעלער נגינה, בּיי שעפטעלע גנב, האָט זיך פּאַנדרע אַלין
יט געריכט,

3

אינמיטען דער נאַכט, אין אָסטראָג, האָכּען זיך פּמעס
אַלע אַרעסטאַנטען אױפגעכאַפּט פוּן טיעפסטען שלאָף, די גױים
האָבּען געבּרומט אוּן געבּוּרטשעט אויף אַלערלײ קולות אוּן
גוסחאות, פוּן אַ לײב, בּין אַן אָקס, בּין אַן אויפנעטשוּכעטען
חזיר, אוּן די אידען האָבּען געקװאָקצעט. װי אױפגעשראָקענע
הינער אין שטיג, געאָכצעט פוּן איבּערגעריסענע שװערע חלומות
אוּן געמעקעט, אוּן איבּער אַלעמענס אױפכאַפּעניש, איבּער אַלע*
מענס בּוּרטשעניש אוּן קרעכצעניש, האָט זיך געטראָגען אַ דינער,
שניידענדיגער פאַלצעט:

- אוי, דער בּויך, דער בּויך, אַי--י!

- װאָס האָסטוּ זיך צעװאָיעט, זשידאָק! -- האָבּען גראָבּע
קולות געבּרוּמט,

-- עס שניי--דט! -- אין זיך שעפטעלע פאַרגאַנגען

-- אָנגעפרעסען זיך מיט געפילטע זשדאָװוסקע היהנער
און לאָזט מענשען ניט שלאָפען!

-- דעם פּע--ערשעל! -- האָט שעפטעלע געקװיטשעט,

-- אין מאָרדע דערלאַנגט איהם! האָבּען אויסגעטשוכעטע
צויאַנעס געגעבּען אַן עצה -- די בּעסטע רפואה!.

אָבּער שעפטעלע האָט זיך אַזױ געװאָרפען אױף די
צאַרעס, ער איז זיך פאַרגאַנגען אין אַזעלכע געװאַלדען פוּן
אַ שװאַכער געװוינערין, בּעת דאָס ,בּאַנעמעניש" כאַפּט זי אָן
או קיינער פוּן די אַרעסטאַנטען האָט קיין האַרץ ניט געהאַט
צוצוגעהן נעהנטער אוּן ,בּאַרוּהיגען* איהם מיט דער ,בּעסטער
דפואה". ס'הייסט, מיט אַ קלאַפּ,

דאָס גערוּדער אין אָסטראָג איז דערוויילע געװאַקטען, אַ

375

שיי? אַרעסטאַנטען האָבּען זיך איינגעשטעלט פאַר שעפטעלען;
מען איז דאָך, הייסט עס, ניט מעהר װי אַ מענש. איהר זעהּט
דאָך װי עס װארפט איהם! אוּן אַ טײל האָט געבּנטעװעט:
נישקשה, ער װעט ניט קראָפּירען בּיו אינדערפריה! מען מאַכט
ניט אַזאַ טאַראַראַם אינמיטען דער נאַכט!

צעשױבּערטע קוטשמעס האָר, פאַרגרעבּטע פּנימער אוּן
האַרטע גזלנישע אויגען האָבּען זיך װילך אוּן מאוימדיג געמישט
בּיים געלבּען נאַכט:לעמפּעלע, װאָס װינקט אין דער הױך, פוּן
דער געמויערטער װאַנט אַראָפּ, |

-- אוי-אוי.אוי, בּרי--דער! -- האָט שעפטעלעס שאַרפער
קוויטש דוּרכגעשניטען דעם גאַנצען טוּמעל, .

איינער אַ גרויסער ניט.אויסגעשלאָפּענער גוי אין צוּגע"
לאָפֿען צוּ שעפטעלצן מיט די קוּלאַקעס:

-- בּראַנטען אַבּיסעל נעם! דוּ סוּקיןיסין!

-- אויסגעגאַ--נגען! -- האָט שעפטעלע געקרעכצט װי אַ
געווינערין,

-- אויס--גע--גאַנגען,,,,. -- האָט איהם דער בּייזער גױ
איבּערגעקרימט, -- אויף צוּ שאַכערען אין אָסטואָג, אין דיין
מאַמען אַריין, האָסטוּ אַלעמאָל גענוּג! האַ?

-- אָט! - גיט זיך שעפטעלע אַ קאָרטש-צוּזאַמען אוּן
װאַרפֿט אַרוֹיס פוּן אונטערן צולאָפּענס אַ. לעדױיגע פּלאַכע אֲַפּי
שייקיפלאַש, איינע פוּן יענע פלעשלעך װאָס דער סטאָראָזש
שמוּגעלט איהם אַלעמאָל אַריין אין כאָליאַװע, |

נאָר אין רעכטען מיטען טוּמעל האָט זיך געגעבּען אַ שליס.
אויף די געקאָװעטע טהיר, אוּן דער פּאַרשלאָפּענער נאַכט:סטאָראָזש
איז אַרײינגעקוּמען מיט זיין לאַמטערנע אין דער האַנט, ערשט דאָ
איז זיך שעפטעלע פאַרגאַנגען אין די גאָר הויכע טענער. אַ
אַאַפּלעניש אוּן אַ קאָרטשעניש האָט איהם אָנגענוּמען

-- װאָס פאַר אַ טאַראַראַם, שעפטעל! -- האָט איהם
דער שליסלער גראָבּ אַ פרעג געטאָן -- װייזט אױס, אָבּער,
מעהר פוּן יוצאיװענען פאַר די אױפגערוּדערטע אַרעסטאַנטען,

26

װייל פאַר שעפטעלעס ,לאייחרץ"יגעלט האָט ער אַלצמאָל געי
פיהלט אַ טיעפען דרך:ארץ,

-- דעם פערשעל! -- האָט שעפטצלע געאָכצעט - אהי
וועה, גיכער }

-- אַװאו, שעפטע?, װעל איך דיר אַצינד נעמען דעם
מפרשעל ?

-- אין שפּיטאָל! -- האָט איהם שעפטעלע געוויזען מיט
אייןן ציטערדיגען פינגערל,

-- װאוּ שפּיטאָלן -- האָט דער סטאָראָזש געװיגט מיט
זיין ?אַמטערנע -- די ,קאַרצעראַליע" אין אַצינד געשלאָסען
אָהן דער ,קאַרצעראַליע" קען מען גאָרגישט מאַכען., האַלט
זיך איין, שעפטעל!

-- זאָג... אַז פאַר מיר !,, -- האָט איהם שעפטעלע גע.
פיהרט אויף אַ דרך -- או, אוי, דער בּאַרימהאַרציגער שװעסי
טער זאָג |

דער סטאָראָזש איז װאָרטשענדיג אין קלינגענדיג מיט די
שווערטע שליסלען אַרױסגעגאַנגען ; אוּן שעפטעל האָט זיך אַלץ
געװאָרפען, געכניקעט, געקויטשעט, געפּרובט לויפען צוּ דער
פּאַראַשע אוּן אין אַראָפּנעפאַלען פוּן די ,נאַרעס" אַ האַלבּ-נט.
חלשטער, אוּן אין אַ שעה אָרוּם, ווען די בּאַרימהאַרציגע שוועסי
טער, מיט דעם געהילף פוּן סמאָטריטעל אוּן נאָך צװיי געזונטע
שפּיטאָל-משרתים מיט ,נאָטילקעס* זיינען אָנגעקוּמען אין אֲסי
טראָג, איז שוין שעפטעלע געלענען בּלאַס װי קרייך, די ציית.
נער האָבּען איהם געקלאַפּט. די אױגען האָבּען בּיי איהם גע.
סטאַרטשעט װי בּיי אַן אָפּגעשטאַנענעם שלאַיען. אויף די פראַ.
גען פוּן , פּאָמאָטשניק", האָט ער קױױים געענטפערט. נאָר זיין
אײנגטטאַלענער בּויך האָט זיך קרענקליך געהיבען. אַזֹי האָט
מען איהם, קוים מיטן לעבּען, אָלױסגעטראָגען פוּן דער האַלב.
טיגסטערער אַרעסטאַנטען-קאַמער,

4

בּשעת שעפטעלע האָט זיך געװאָרפען אין די גרױסע
יסורים אוּן אַלע האָבּען זיך געטוּמעלט, האָט זִיך איין שמחהלע
טוּרערוּ געטאַכט אַז ער הערט ניט, אוּן זיך ניט געריהרט:פּוּן.
אָרט. פאַנדרע, װאָס האָט עפּעס יאָ געוואוּסט, האָט זיך
נאָר געמאַכט, אַז ער רוּדערט זיך מיט אַלעמען גלייך, כאָטש
נאָהענט צוּ שעפטעלען איז ער קיין איינציגען מאָל ניט פוּגע.
גאַנגען, ער האָט גוס געדענקט װאָס שעפטעלע האָט איהם
פריהער אָנגעזאָגט, אויף זיין גנבישען לשון.. |

דערנאָך, אַז מען האָט שעפטעלען אַװעקגעטראָגען אין
אַרעסטאַנטסקען שפּיטאָל אוּן פּאַנדדע איז צוּריקגעקוּמען צוּ זיין
געלעגער אױף די נאַרעס, האָט ער שמחהלען געטראָפען אויפן
זעלמען אָרט, אויסגעצויגען מיט אָפּענע אױיגען. אוּן זאָל דאָס
איהם גאָר אָנהױבּען צוּ אַהיען די גאַנצע ,קאָפּעדראַציע" איגי
מיטען דער נאַכט.., איז דאָס פּאַנדרען געווען אַ גרויסער ח"דוּש,
פונאַנדערפרעגען האָט ער גאָורנישט ניט געװאָלט, עט,
גלייכער איז, װאָס ועניגער בּאַלעבּעטשען... ער האָט גוּם גע'
דענק װאָס שעפטעלע האָט איהם אָנגעזאָנט. :1

אָבּער, אויסציהענדיג זיך צוּריק אויפן געלעגער, האָט שׂר
פּלוּצלינג דערהערט, װי שמחהלע בּורטשעט איהם גיפטיג אוּגטערן
סאַמע אױער: |

-- הע? לעבּען זאָל ער אַזױ, װי דער בּױך טהוט איתם
וועה !.

פּאַנדדע איז אַ וילע געבּליבּען ליגען מיט אַן אָפענעם
מויל, ער אין נשתּומם געװאָרען: פוּנװאַנען האָט דאָס שױן טו'
רֹערוּ דערשמעקט !,.. צי האָט ער פריהער ניט אונטערגעהערט,
דער לאָטרע?

מאַכט צוּ איהם שמחהלע שטילערהייט, פונקט ה"י עה
װאָלט טרעפען אַ רעטעניש: |

28

-- כ'האָבּ, מיינסטוּ, פריהער נישט געזעהן װי ער שוּשׂי
קעט זיך מיט דיר, דער גנב? זינגט, דאַכט זיך, אוּן שושקעט
זיך, בא --

-- נוּ, אין דיין עסק? -- גיט צוּ איהם פּאַנדרע אַ רעד +
דוּרך די צייהן.

-- מיינער, ניט מיינער, מיך נאַרט מען ניט,,, אָקאָרשט,
דאַכט זיך, געזונגען גנבישע לידלעך אוּן מיטאַמאָל האָט איהם
די כאָלערע געכאַפּט, כהצ -- |

-- אוּן אַז דוּ ווייסט, שמחה, טוּ האַלט בּיי זיך! שפּיעל
זיך ניט מיט... מיט,.,

-- מיטן גנב? -- װערט שמחהלע אין כּעס, - כ'האָבּ
איהם אין דר'ערך מיט אַלע זיינע ,יאַטען" צוּזאַמען !..

-- כ'ווייס דאָך, -- רייצט זיך מיט איהם פּאַנדרע אין
דער שטיל -- כ'וייס דאָך פאַרװאָס דוּ בּיסט אױף איהם אָני
געכּלאָזען, ס'איז אַלץ װײיל ער האָט פאַר דיר מעהר קין
בּראַנמען ניט געװאָלט דאַקאַזען, נאָך אַזאַ טוּמעל, װי דוּ האָסט
אָנגעמאַכט,,

-- דוּ װײסט? - גיט שמחהלע אַ קריץ מיט די צייהן,
הע, אָבֶער איך ווייס אויך..

-- וי די װאַנט זאָלסטוּ שווייגען! -- גיט פּאַנדרע שטיל
אַ בְּרוֹם, - דוּ הערסט?

-- קאָמאַנדעװע דאָ ניט! - הױבּט זיך שמחהלע איף
פוּן געלעגער, -- כ'האָבּ דיך, פּאַנדרע, אין כאָליאַװע! רייניגסט
אָמטריטען אַזױ װי איך!

אַזאַ לשון האָט פּאַנדרען אינגאנצען אויפגערעגט, פוּן ניטי
שלאָפּען נאָך א גאַנצען טאָג אַרבּייט, פוּן שעפטעלעס סוד װאָס
ער האָט אין זיךף געטראָגען, פוּן דעם גאַנצען האַרמידער װאָם
האָט זיך אָקאָרשט דורכגעטראָגען אין דער שטיקענדיגער לוּפט
פוּן אָסטראָג, איז זיין געװונטער געמיט אָפּגעשװאַכט געװאָרען.
איז ער מיטאַמאָל װי פוּן די כֹּלִים אַרױס;

-- שווייג, לאָטרע ! איך זעה, דוּ טשעפּעסט זיך זינט דוּ
פיסט אַריין אַהער אין קאַמער. דוּ רעדסט נאָך? דוּ?.. װאָלסט

319

ניט אוּנטערגעצונדען, אַ רוח אין דיין טאַטען אַרײן, װאָלט איך
דאָ ניט געזעסען...

-- בּעסער -- מאַכט שמחהלע מיט אַ פייזען געלעכטערל
-- צעסער אוּנטערצינדען װי ראַטעװען בּחמות בּיים פראַנצע.
װאַמען נייעם-נגיד, װאָס האָט דערנאָך עדות.געזאָגט אַקעגען דיר..

בּיים ווייטען אָפּשײן פון נאַכט.לעמפעל האָט פּאַנדרע
דערזעהן טוּרערוס פּאַסקודנינקען שמייכעלע, אוּן אין נאָך מעהר
צעקאָכט געװאָרען : |

-- פּאַררעד מיר ניט די בּאַק-צייהנער, דו פּיאַניצע!
אפשר אַ ליגען ?,., פּיפּקעס האָט זיך דיר מיטאַמאָל פאַרגלוסט
רויכערן אינמיטעןדערינאַכט. אוּן דוקא בּײם נייעם.גבירט
שטאָל, אַ? דערצעהל מיר מעשות! איך קען דיך דאָך.. אַלץ
איבּער דיר! כװאָלט פוּן שלאָף ניט אױפגעריסען געװאָרען
כ װאָלט זיך ניט געכראַבּרעט, כװאָלט זיך מיטן פּריסטאַה
ניט געטשעפּעט, כװאָלט --
| -- כ'װאָלט, ‏ כ'װאָלט, כ'װאָלט... -- קרימט שמחהלע איבּער,
-- װאָלסט שוין געזעסען! צי אַזױ, צי אַזרי.

-- רעד ווערטער ! פאַרװאָס ? כ'האָבּ אימיצען בּאַגנבעט1 אַ
ממזר אפשר האָבּ איך לעבּעדיג בּאַגראָבּען! |

-- די יאַטקע -- רעדט שמחהלע אַרױס געהיימניספול
אוּן די אויגען גלאַנצען בּיי איהם גאָר מאָדנע, די יאַ טקע
רעכענט זיך דאָס...

אַ שוידער האָט פּאַנדרען דוּרכגענומען פון אַזעלכע שוּשִׂי
קענדיגע, ניט:קלאָרע װערטער --: |

-- דוּ רעדסט עפּעס װי אַ קאָרטען-װאַרפערקע, װ" דער
תּנכניק אין אָרשער בּרעמעל רעדסטוּ!

-- אַ יאַטקע רעכענט זיך אָפּ, -- מאַכט שמחהלע מיט
דעם זעלבּען קול אוּן מיט דערזעלבּער מינע -- אַן אױװען
שאָר מען אין אַ שטוּבּ ניט איבּערדרעהען,,. הײנט אַז מען
דרעהט איבּער אַ פרנסה פוּן אַ טאַטען, פוּן אַ זיידען אוּן מען
װוערט גאָר אַ ,שמייסער" אינמיטען דערינען..

-- רעד, רעד!

-- פ'איז דיר מיטאַמאָל ניט אָנגעשטאַנען, הע!.. כ'געי
דענק גוּט, װי דוּ בּיסט אײינמאָל זוּמער אַרײנגעקומען צוּ מיר
אין יאַטקע, מיטן פייטש-שטעקעל אוּנטערן פּאַכװע. ס'האָט פוּן
דיר געשלאָגען מיט דזיעגעכץ אױיף ד' אמות, ס'איז מיר שיער
גיט גוּט געװאָרען, אַלע יאַטקעיהינט זיינען פוּן דיר אַנטלאָפען.
אוּן דוּ האָסט נאָך געדרעהט מיט דער נאָו! סהאָט דיר ניט
געשמעקט אין יאַטקע, װאָס ?

-- יאָ! אוּן אַז ניט! נאָך אַ פאָהר איבּערן װאָלד...

-- אַהאַ!,, איז נאַידיר! רייניג אַצינד אָפּטריטען! עס
שמעקט בּעסער, װאָס! ס'אַלץ די יאַטקע..

5

אַזעלכע שטעכעדיגע, געהיימניספולע דּורים האָט פּאַנדרע
פוּן שמחהלצס מויל קײינמאָל ניט געהערט. ער שיט דאָך גאָר
מיט סתוייתּורה, דער פּיאַניצע! ער קריכט אין לעבּער' אַרײן,
אוּן פוּנדעסטװענען גלוּסט זיך הערען װאָס ער דרשנט דאָי.

שמחהלע האָט אַ פּנים אָנגענוּמען פּאַנדרעס שװױייגען פּאַף
אַ שװאַכקײט, װאָרים ער האָט זיך נאָך מעהר צעלאָזען:

-- בּיסט אַנטלאָפען, אַ? ס'איז דיר ניט מעהר אָנגעשטאַ-
נען! די בּאַלעגאָלעס אין צעך זײנען בּעסערע גוּטע-בּרידער,
פוּן דער יאַטקע אַנטלױפט מען אָבּער ניט, דוּ האָסט מערען
געלאָזען איינע אַליין און ס'לעבּן איינגעשטעלט פֿאַר אַ בּהמה,
אַ געװעוענער קצב - פאַר אַ בּהמה, אַ? נוּ, האָט דיר די
יאַטקע אַװעקגעקױלעט אַלע דריי פערד, װאָס דו האָסט גע.
קראָגען אין נדן, אוּן ר' סענדער אַליין -- װײיסטוּ דאָך..

פּאַנדדע האָט זיך מיט אַלע כּחות אײנגעהאַלטען גֿיט ‏
אָנצוכאַפּען: שמחהלען פאָרן דאַרען גאָרגעל, יעדעס װאָרט האָט
איהם געטראָפּען װי אַ שװערע בייטש איבּערן פּנים. נאָר
עפּעס אַן אינערליכע בּרענענדיגע נייגעריגקייט האָט איהם גע.
צוואונגען אויסצוהערען שמחהלעס זלידנע ווערטעלעך, לסוף האָט

4

ער פּאָרט ניט אױסגעהאַלטען, זיײנע שטאַרקע פינגער האָכען זיך.
איינגעקלעמט אין שמההלעס כאַיאַט בּיים בּרוּדיגען קאָלנער:
--- שווייג, זאָג איך דיר, לאָטרע! איכל, איכל..

-- איכל, איכל., -- קרימט איהם איפער שמחהלע
טוּרערוּ, --- לאָז אָפּ זאָג איך דיר ! װעסטוּ זיך שלאָגען -- װעל
איך דיך בּיינאַכט אָפּשעכטען װי אַ קאַלבּ. פאַר אַן אָסטראָושניק
צאָהלט מען נאָר דריי רוּבּעל שטראָף.. |

-- אָבּער, ‏ װאָס האָסטוּ צוּ מיר, טוּרערוּ! -- הױבּט איהם
אָן פּאַנדרע צוּ טרייסלען װי אַ לולב, -- א גלגוּל? אין אין
דיר אַריין ! זינט דוּ האָסט מיך דערזעהן, דאָ, אין אָסטראָג, איןי..
איז פוּן דיר ניט אױסצוּהאַלטען !

שמחהלעס אויגען פּלאַקערן אויף װי בּיי אַ משוּגענעם :

-- ווען איך האָבּ דאָ דעם שינד-מעסער שטעך איך דיר
איהם אַרײין אין בּויך. כ'בּין דיר אַ שונא אין לעבּען!

פּאַנדרע אין געבּליבען זיצען, װי אַ פאַרשטײנערטער,
אויף די נאַרעס, געקוּקט אױף שמחהלעס צעקרימטען פּנים אוּן
זיינע אייגענע קוּקערס ניט געגלױבּט. אַ שוים האָט בּיי שמחה'
לען אַרױסגעשלאָגען אויף די ליפּען, װי בי אַ משוּגענעט הוּנט,
יענער האָט נאָר אַ היבּשע ויילע געבּילט אוּן געהאַװקעט. נאָר
פּוצלינג, גאָר פּלוצלינג, ווען טוּרערוּס װילדע בּאַנעמעניש אוּן ‏
זיין מוראדיגע אמת.זאָגערײי איז דערגאַנגען בּיז צוּם העכסטען
גראַד, האָט דאָס מיטאַמאָל געפּלאַצט װי אַ פּענכער פוּן אַ
פיש אַ נאַסע שמאַטע איז מיטאַמאָל פוּן שמחהלען געװאָרען
עז איז אַנידערגעפאַלען מיטן צעפּאַטעלטען קאָפּ אויפן געלעגער
אוּן גענומען עפּעס כליפען, װי אַ שיכּור װאָס הױבּט זיך אָן
אױסצוּטעוּכען,

פּאַנדרע האָט זיך גלייך איבּערגעבּױגען איבּער זיין שלים.
מזלדיגען חבר:

-- װאָס טהוּט זיך מיט דיר היינט, שמחה}.. שמחה !ײ

--- שפּיי מיר אין פּנים! -- האָט זיך דערהערט שמחזלעס
בליפּען פוּן דער פינסטערניש אױף די בּרייטע נאַרעס. שפּײ,
זאָג איך דיר! מעגסט!,. אַז דוּ ּיסט געװען אין יאַטקע, האָב

282

אין זיך נאָך געהאַלטען פאַר דיין גלייכען, איך-דוּ, דוּ-איך..
װי נאָר דוּ בּיסט אַװעק פוּן יאַטקע האָבּ איך גלייך דערזעהן
כיהאָבּ מיך אַלײין פיינט געקראָגן װי אַ שּין.. מעגסט עס
װויסן, דאָ אין אָסטראָג, בּאַלד װי איך בּין איבּערגעשיקט גע.
װאָרען אַהער, בּין איך געלעגען אויף די נאַרעס נאָכן טרוּנק,
אַ צעהרגצטער, א פאַראוּמערטער, װי אַ הונט. גראָד דאַמאָלסט
בִּיסטוּ אַרױס פוּן קאַרצער, האָבּ איך דערזעהן װי אַלע האָבּען
זיך מיט דיר דערפרטהט. אידען אוּן גויים, װי מיט אַ טאַטען!,
אַרוּמגערינגעלט דיך װי,,, וי אַ טייערטן אתרוג, שעפטעלע גנב װעט
דאָך פאַר דיר געהן אין פייער אוּן אין װאַסער,,, כ'האָבּ שטענדיג
געװאָלט זאָלסט זיין מיין גלייכען. כ'האָבּ דיך געװאָלט צוּנע.
וואוינען צוּ בּראַנפען, צוּ שלעגעריי, נאָר עס נעמט דיך ניט,
וֹאוּ איך קריך אַרױס װי אַ נאַסער הוּנט - טרעטסטוּ אַרױס
װי אַ גאַנצער העלד. אָט, אַפילוּ פוּן שלאָגען זיך מיט אַ גױ
אין אָסטראָג,., װאָס אמת איזן אמת: כ'האָבּ שטאַרק הנאה גע
האַט װאָס מען האָט דיך בּאַשטראָפּט צוּ רייניגען די אָפּטרי.
טען אַזױ װי מיך, נאָר דיך נעמט גאָרנישט. גאָרנישט נעמט
דיך, איך אָבּער, איך -- --

8

אין יענער נאַכט, נאָך אַלע אויפרעגונגען פון שעפטעלעס
געװאַלדען אוּן פוּן שמחהלעס ,בּאַנעמעניש", איז פּאַודרע שפּעט
אוּן שווער איינגעשלאָפען, אוּן ס'האָט זיך איהם געחלומט די
יאַטקע, דעם טאַטענס פאַרקויפטע יאַטקע, אין געשטאַלט פון אַ
האַרבּער, גרויסער קצבטע האָט זי זיך איהם געחלומט, מיט
האָריגע בּראָדאַװקעס אויפן פּנים אוּן שטערען, וי די הערנער
בּיי אַ יונג קעלבּעל, מיט מאָנסבילשע שטיועל אױיף די גרױ.
ספ אומגעלומפּערטע פיס און מיט אַ גרויטען פאֲַרבּלוּטיגטען
פאַרטוּך אויפן בּרייטען בּויך, אַ פּיסק כּוּל מיט פּלאַכע אָקסענע

עייהן,, אויגען -- שװאַרצע אוּן בּולטע, װי בּיי אַ געשונדענער

223

קוּה, די גראָבּע אָנגעפרױרענע הענט זענען איינגעשמירש איף
בֹּלוּט אוּן מענוּסעישמאַלץ,. שטעהט זי אַזױ, דאָס פצרועהעניש,
אוּן האַקט קנאָכענס איבּער דער אַלטער אָנגעשפּאָלטענער יררעה.
קְלאָץ,.,. אוּן פוּן איהר מויל זעצט איהר אַ בּלוטיגע פּאַרע
אוּן אַ. שוים. זי קיילט אַזױ די קנאָכענס אוּן רעדט צוּם טאַקט

--. אַ יאָט--קע, פּאַנ--דרע, רע--כענט--זיך אִ--פַּעַט -
8ַ--אַ--יאַ--אַט--קֶע- עיי

אויפן מאָהליווער שליאַך
4

דער אָנבּייסען,

אומגעפעהר -- אין אַ װאָך אַרוּם, נאָך דער אונרוהיגשר
נאַכט אין אָסטראָג, זיינען, עטליכע װיאָרסט פון שטאָדט, צווישען
קוּסטעס, געזעסען פּאַנדרע אוּן שמחהלע אוּן געגעסען אֲנבי"-
סען, צוּ װאַרעמעס אִיז נאָך געװען װייט, האָבען זיי דערויילע
דערכאַפּט דאָס האַרץ, נאָך אַ שװערער אַרבּײט פוּן זעקס אַ
זייגער פאַרטאָג. האַרט בּיי די קוּסטעס, אויפן מאָהליווער שליאַך,
איז געשטאַנען אײינגעשפּאַנט די לאַנגע מיאוסע פּאַס פוּן אוני
ריינליכקייטען, װאָס די בּיידע אַרעסטאַנטען האָבּען אַהער אַרויס"
געפיהרט, אויסגעלעדיגט אוּן בּאַגראָבּען, אונטער דער אויפזיבט
פוּן אַ בּאַװאָפּענטען קאָנװאָי. די זעלבּע צװיי סאָלדאַטען פון
קאָנװאָי, מיט שװערדען בּיי די אָנגעגוּרטע לענדען, מיט רֹעַי
װאָלװערען אין די רימענע שיידלעך אוּן מיט ליאַרםיפייפלעך
אויף די בּרוּסטען, זיינען אַצינד געזעסען אַקעגען די אידישע
אַרעסטאַנטען אוּן האָבּען אויך צונעבּיסען, ס'איז געװען צו בּאַ-
מערקען, אַז צווישען קאָנװאָי אוּן די אַרעסטאַנטען אין דאָ א
פּאַרטרױליכקייט. דער קאָנװואָי איז, וייזט אוים, געװען זיכער,
אַז די אַרעסטאַנטען זיינען שטאָדטישע, שטילע, ניט קיין װילדע
בּראָדיאַגעס, װאָס רייסען זיך פוּן די קייטען צוּ אַנטלויפען פאַר

.5

דער צייט. אוּן, משמעות, אַז אויך די אַרעסטאַנטען האָבּען זיך
שוין צוּגעוועהנט צוּ זייערע אויפזעהער אוּן האָבּען געװאוסט,
אַן גלאַט אין דער װעלט אַרײן װעלען זײי זיך ניט זידלען,
גיט טרייבּען, ניט פייפען; אוּן שיסען -- אַודאי אוּן אַודאי
ניט.,, האָבּען זי זיך אַזױ אײינגעאָרדענט צוּ זיין אי נאָהענט
אי פוּנדערווייטענס אין איין אין דערזעלבּער צייט, כּדי ניט צוּ
שטערען איינער דעם צוייטען אינם אָרעמינקען פריהשטיק אויף
דער פרייער לוּפט, |

די סאָלדאַטען פוּן קאָנװאָי האָבּען געגעסען חיר מיט /
שװאַרצען קאַזאַרמע:בּלרױט. געשמאַק אוּן גרוּנטאָװונע האָבּען זי
געגעסען, אַזױ װי אַמאָל אין דאָרף, איידער זיי זיינען אַװעק
דינען דעם קיסר. פאָרויכטיג אוּן מיט קאַרגער גטניטקייט האָבּען
זי אינטערגעכאַפּט יעדע פּיצעלע בּרױט מיט דער דלאָניע אוּן
נאָכגעװאָרפען אַפּעטיטליך אין פוּלען מױל אַרײן, יעדען פיער.
קאַנטיג אָפּנעשניטענעם בּיסען שװאַרץ.בּרױט האָבּען זיי בֹּאַ.
דעקט מיט אַ ווייסען דינינקען אוּן גלאַנצינען שטיקעל חױיר.
פעטס, דוּרכגעװעבּט מיט קאָראַלען-רױטע אָדערלעך, וי א קלין
אין שפּאַלט אַרײנגעפאַסט צווישען די פּויערשע צייהן אוּן קרעם.
טיג געכראָמשקעט, אוּן די צוויי אידישע אַרעסטאַנטען האָבּען
געגעסען אוּנרוּהיגער, פאַרדאַגהטער, װי אידען עסען אָהן אַ
שׁוּם מעטאָדע. איין בּיסען צוּ גיך, דעם צווייטען צוּ פּאַמעלעך;
געגעסען האָבּען זי דעם זעלבּען שװאַרצען בּרויט, װי די
סאָלדאַטען, נאָר צוגעבּיסען מיט. אַ גרויסער, פאַרגעלבּטער אוּ
גֶערקֶע מיט זאַלץ, װאָס זיי האָבּען עהרליך געטיילט. צװישען
זיך אוּן געשניטען מיט אַ שאַרפער שפּענדעל; װייל קיין שוּם
מעסער טאָרען אַרעסטאַנטען בּיי זיך ניט האַלטען. ס'איז געװען
איינע פוּן יענע אוּגערקעס מיט די בּוּלבּעװאַטע נעזער אוּן
מיט איבּערגעצייטיגטע קערלעך אין בּויך, װאָס גיבּען זיך שוין
אָפּ מיט אַ זויערקייט אוּן װאָס זאָגען אָן דעם האַרבּסט... פוּ:.
דעסטוועגען האָבּען זיך די אַרעסטאַנטען, קענטיג, געקװיקט מיט
דער לעצטער בּרכה פוּן דער ערד און פוּן זוּמער, דער זאַפט
אוּן ריח פוּן דער אוּגערקע איז זיך זיי צוּגאַנגען איבּער אַלע

.6

ציינער. װאָרים אין אָסטראָג, אויסער דער , פּאָילע" פוּן קעסעל
אוּן אויסער אַ שטיקעל אַרײנגעשמוּגעלטע דאַרע קישקע, עסען
זיי זעלטען װען אַ פריש שטיקעל גרינס, אַ רעטאַך, אַ ציבּעלע.
זינט שעפטעלע גנב ליגט אַ קראַנקער אין שפּיטאָל איז גִיטאָ
אַפִילוּ װער עס זאָל זיי מהנה זיין מיט אַ בּעסערע זאַך װי דאָס
פּרוּדנע געמישעכץ אין בּלעכערנעם -בּאַק". ניס פּאַנדרע, ניט
שמחהלע בּאַקוּמען געלט פוּן דערהיים, װי אַלע אַנדערע אי.
דישע אָסטראָזשניקעס, מערע, פּאַנדרעס װײבּ, אוּן זיין שוויגער--
דײ פּיטערע אלמנהלע, שלאָגען זיך קוים דורך מיט דער הוצאה
מוּן שטעהן בּיי אַ טישעל אויף שקלאָװער מאַרק. דעם לעצטען
באָמעט האָבּען זיי שוין פאַרקױפט נאָך סענדערס טױט, אוּן די
דריי קאָפּיקעס א טאָג, װאָס פּאַנדרע בּאַקוּמט, אויסער ,כארטש",
פּאַר זיין שווערער אוּן מיאוּסער אַרבּײט, גיט ער אױס אױף
רויכערן,,, זיין שטראָף-אַרבּייט האָט איהם דערצו געבּראַכט. אינ.
דערהיים האָט ער קײנמאָל ניט גערױיכערט, נאָר דאָ, בּיים
רייניגצן די אָפּטריטען אין אָסטראָג אוּן אין שפּיטאָל, האָט ער
זיך בּיי שמחהלען אויסגעלערענט צוּ דרעהען גויעשקע ,ציהאַר.
קעס" פוּן שטיקלעך ציטונגס-פּאַפּיר, מיט מאַכאָרקע געפילטא.
דער גיפטיג-בּיטערער געשמאַק האָט איהם פריהער פאֲרי
שאַפט ניט-גוטקייט, קאָפּ-שװינדעל, נאָר אָט האָט ער זיך, כּמעט,
וי צוּגעוועהנט צוּם שאַרפען טעם, װאָס רייצט אַזױ די יאַסלעס
אוּן דעם גוּמען אוּן פילט אָן די לונגען מיט אַ בּאַטױבּענדיגען
רויך, דאָס פאַרטרײיבּט די שמאַיע און לאָזט אַראָפּ אַ רויכיגען
שלייער, אַ לייכטע שכּרות צווישען איהם אוּן צװישען זיין אוּני
דיינער אַרבּייט,
אָבּער די דריי קאָפּיקעס אַ טאָג סטאַיען איהם קוים, קוים, ער,
אַזױ װי שמחהלע טוּרערוּ, מוּזען זיך טיילען מיטן קאָנװאָי מיט
זייער מאַכאָרקע. דאָס אין אַ מין שטוםאָפּנעמאַכטער כאַבּאַר.
אַ סאָלדאַט װעט דיר דאָך טאַטע אוּן מאַמע פאַרקויפען פאַר
אַ ,ציהאַרקע", אוּן אידישע אַרעסטאַנטען זעהען דערמאַר אַ
מענשליכען שמייכעל אויף די פאַרגרעבּטע פּנימער פוּן די פֹּאַי
װאָפּענטע אויפזעהער, זיי הערען דערפאַר אַ ווייכערען קול פוּן

387

די הייזעריגע העלזער, װאָס זיינען געוועהנט צוּ שרייען אוּן צה
זידלען זיך, נישקשה, עס לױינט זיך פאַר בּיידע צדדים,

אַזױ האָרעװעט פּאַנדרע, טאָג.איין טאָג;אױס, אױף דאָס
בּיסעל בּיטערען רויך װאָס ער בּלאָזט דוּרך די נאָזלעבער,
און -- אויף דער אַרעסטאַנטסקער ;פּאָילע" אין בּלעכערנעס
, בּאַק", אוּן שעפטעלעס גליקען, װאָס ער האָט איהם צוּגעזאָגט
שטילערהייט, איידער ער איז אַװעק אין שפּיטאָל פון זי
דאָזיקע גליקען הערט מען עפּעס ניט אוּן מען זעהט גיט. ‏ /

דערפאַר אָבּער איז איין זאַך בּעסער געװאָרען: די חבר*
שאַפּט צווישען איהם אוּן שמחהלען. זינט שמההלע האָט זיך +עי
בּוּנטעװעט אינמיטען דער נאַכט אוּן דעונאָך צעכניקעט וך,
וי אַ צוּציק, איז ער בּעסער געװאָרען, פּאַנדרען האָט זיך אייני
געגעבּען צוּ דערווייזען זיין אַמאָליגען חבר פוּן יאַטקע, אַז ער
איז איהם דערזעלבּער גוּטער פריינד, אַז ער בּלאָזט זיך
גאָר גיט. |

פּאַנדרע דערווייזט דאָס איהם װאוּ נאָר ער קען, הא
שמחהלע איז שװאַך, דאָרטען העלפען איהם נחס אָרעמס אַרױס {
וי אַמאָל בּיים קיילען די גראָבּע קנאָכענס אין יאַטקע.. זי.
האָבּען זיך שוין בּיידע אײינגעאַרבּײיט אין דער מיאוּסער מלאכה,
זיי טהוּען עס כּמעט מיט צוּפרידענקײט, אַבּי אַרױספאָהרען
אַלע טאָג, כאָטש אַ פּאָר שעה, אויפן מאָהליװוער שליאַך, װעלי
כער פיהרט אַהיים { אַבּי אָנאָטעמען:זיך מיט װאַלד איידער מען
ווערט איינגעשפּאַרט אויף דער גאַנצער נאַכט,

-- נישקשה, שמחה! -- אַזױ מוּנטערט פּאַנדרע זיין חבר
בּיים רייניגען די אָפּטריטען, -- פריהער האָבּען אַנדערע אַרע.
סטאַנטען געאַרבּייט אַזױ פאַר אוּנז, איצטער -- מיר פֿאַר ז"ייי
מיר'ץ ניט שטאַרבּען, שמחה!

שמחהלצ, וי זיין שטייגער איז, גיט עפעס אַ בּורטש,
פאַרציהט זיך מיט זיין ,ציהאַרקע" אוּן שפּײט אױיס. נאָר פונם
סאָרט בּוּרטשען װאָס יענער בּוּרטשעט דערקענט פּאַנדרע, אַו
זיינע װערטער זיינען שמחהלען צוּם האַרצען, אַן ער אי גאָר
ניט אַזױ בּייו װי מען װאָלט געקענט מײנען

388

אַ גליקליכער טאָג איז היינט אױסגעפאַלען, דאָרפישע'
נויים,, בּעלי-גוּמים, זיינען פאַרבּײיגעפאָהרען, דערזעהענדיג די אַרע.
סטאַנטען בּיי זייער אַרבּײט, האָבּען זי זיך איבּערגעצלמט אוּן.
אָפּגעשטעלט זייצרע פוהרלעך. אַ בּאַיאָהרענטער גוי אין אַבֹּאַ.
דאַשקענער ,מאַגערקע* האָט אַרױסגענוּמען פוּן אַ זאַק אַ פּאָר
אוגערקעס אוּן דערלאַנגט די אַרעסטאַנטען. אוּן זיין גױיה, אין
אַ נייער בּלוי-רויטע כוּסטע אויפן קאָפּ, מיט אַ קיילעכדיגען
פרישצן פּנים װי אַ ריבּען, האָט זיי דערלאַנגט אַ שטיק חור
אין אַ שטיקעל ריינעם, דאָרפישען לייווענט.

-- בּיאַרי, ראָדנאָי! -- האָט זי פּויערישיפריינטליך גע"
רעדט צוּ די אָסטראָזשינקעס אוּן געװאָרפען אַ פּאָר בּליע
אויגען אויף פּאַנדדען. נהן האָט דער דאָזיגער קוק דערמאָנט
אַמאָליגע שיקסעס אין די היי.שייערען, פ אַר דער חתונה..

זיי ציידע האָבּען לאַכענדיג צוּגענוּמען די מתּנות אוּן
בּאַדאַנקט, אַרבּייטענדיג, בּאַלד צוויי װאָכען אויפן שליאַך, הינ.
שער שטאָדט, זיינען זיי שין געװאינט צוּ דער פּױערשער
גוּטהאַרציגקײט, אוּן זאָגען זיך מעהר ניט אָפּ פוּן אַזאַ ‏ מתּנה,
זיי ווייסען, אַז אַן אָפּזאָג װאָלט געווען ערגער װי אַ פּאַטש אין
פנים. זיי ווייסען אויך מיט װאָס פאַר רחמנות פּרערים בּאַצי
הפן זיך צוּ אַרעסטאַנטען, ניט װי צוּ פאַרבּרעכער מאַציהען זי
זיך, נאָר װי צוּ מענשען װאָס זיינען אַ רײנגעפאַלען
אין אַן אוּמגליק, הײנט -- יענע, מאָרגען -- מיר. בי
די אָנגעשטעלטע פוּן ,קאַזנאַ", בּיי דעם פּאָדאַטקעס.אױיפּמאָנער,
בּיים סטאַנאָװאָי מיט זיינע דעסיאַטניקעס איז דאָך ינע ר ניט
יכער... |

ווען די פּויערים זיינען אָפּגעפּאָהרען, האָט פּאַנדרע לאַ.
כענדיג איבּערגעגענען דעם קאָנװאָי דאָס חזיריפלייש װאָס ער
האָט בּאַקוּמען אוּן די אוּגערקעס גענוּמען פאַר זיך און פאַר
שמההלען, און אָט זיצען זיי זיך אַזױ, צווישען די קוּסטעס, אוּן
בייסען אַלע צוּ טיט װאָס גאָט אוּן פּיערים האָבּען געגעבּען.
סיי דער קאַנװאָי, סיי די אַרעסטאַנטען -- אַלע פיער קיען
נעשמאַק, אוּן דער אײנגעשפּאַנטער פערד אויפן שליאַך, צווישען.

289

די האַלאָבּליעס פוּן דער לאַנגער אוּמריינער פאַס, רײבּט אױך
אַריין פוּן אַן אוּנטערגעבּונדענער טאָרבּע, אוּן װאַרפט צוּ זיינע
פיהרער מיט דער מאָרדע. קוּקט! -- אַװי רעדט ער, דאַכט
זיך, צוּ זיינע בּאַלעבּאַטים אויף שטוּםילשון, איהר עסט זיך װײ
מענשען, עסט געזונטערהייט! אוּן אָט עס איך מיר אויך, וי
אַ פערד עסט, אַ דאַנק, אַ דאַנק!

2

טשוּרילאָס אָנפאַל,

דער בּלעטער.װאַלד, פוּן בּיידע זייטען שליאַך, אין גע.
שטאַנען אַן אלוּלדיגער, פאַרטראַכט אין זיין תּשוּבהיטאָן, נאָך
אַלע זוּמערדיגע שטיפערייען אוּן בּליהערייען,. יום:טובדיג האָט
ער זיך געגרייט צִוּם וינטערדיגען יוםיהדין, צוּ אָפּשמײסען
הושענות מיט אַלע בּאַבּלעטערטע צװיגען; צוּ די ערשטע
פרעסט,,,

אין צימרינגדיגע קרינאָלינעס האָבען זיך בּוימיכעס אויט.
געפּוצט און אין געלבע, אַלטמאָדישע טשיפּעקעס. אין לעכעלי
דיגע שלייערען, בּרוין װי ציקאָריע, אוּן אין געדיכטע בּרוּסט- .
טיכער -- טאַבּאַקײבּלעטער מיט ציטראָנען-הױט געמישט, און
מיט קאָראַלענע פרענז... לעבּען זיי -- זייערע מאָגערע מענער --
יונגע קליאָנען אוּן דעמבּעס, מיט זאַפּרענדיגע בּערד, מיט װאַקס.
בּלאַסע קיטלען אוּן מיט גאָלדענע עטרות. יעטװעדער בּוים מיט
זיין אָנטועכץ פוּן אָסיען-בּלעטער אוּן מיט זיינע פאַרבּען װאָס
ער האָט זיך צוּגעקלערט. אוּן אינמיטעןדערינען שטעהט גאָר
אַ געזונטער בּוּקְס, אינגאַנצען װי מיט פאַרקיהלט בּלוּט פאַרגאָי
סען אוּן שריײיט: ,געװאַלד, דער האַרבּסט האָט מיך אַװעקגע.
קוילעט !* אוּן לאַכט בּשעת.מעשה...

צװוישען זיי אַלעמען -- די יאָדלעס מיט זײיערע טוּנקעלע
גאָדלען -- שטעהען אין קופּקעלעך אוּן אין שערענגעס. קיחל

290

+וּן צוריקגעצויגען שטעהען זֵיי אין דעם גאַנצען פאַרבּיגען
גצטוּמעל,,. אינם יום-טובדיג אויסגעפוּצטען בּוימעריהמון, דאָס
זיינען די אויפנעקלערטע יונגפלייטלעך. גרינע אַפּיקורסים זענען
דאָס! זיי האַלטען ניט פוּן ימים.נוראים אין װאַלד. פאַרן קוּי
מענדיגען װינטער האָבּען זי קיין מורא ניט. גרין זענען זי
זוּמצר אוּן װינטער גרינט זיך זיי אויך,

פוּן דאָס בּיסעל שוין אָפּגעפאַלענע אוּן אָנגעפוילטע בּלעי
טער, צווישען די קוּסטעס, טראָגט זיך א ריה פוּן געפּרײעטע
שוואָמען, אוּן צעריסענע זיידענע ציצית" שװעבּען אין דער.
קלאָרער לופט, טשעפען זיך אָן צווייגען. זי" בּליאַסקען אוּן
פּאָכען אויף די גרינע נאָדלען פוּן די סאָסנעס אוּן אױף די
געלבּע שישקעס פוּן יעלניק;. װי צעלאָזענע מאָטיקלעך רויזייד
אויף די שטעכיגע װאַליקעס פון קראַץ-מאַשינעס. דוּבּראָװנע
װאָלט פוּן זיי גאַנצע טליתים געקענט אױסװעבּען.

-- אָט, -- מאַכט פּאַנדרע אוּן װישט זיך דעם אוגערקע-
זאַפּט פוּן זיינע דיקליכע רויטע ליפַּען, ויפיעל מאָל מיינסטוּ
בִּין איך דאָ מיט , שמאַרעװאָזען" דוּרכגעפאָהרען ? אויפן זעלבּען
שליאַך, די בּייטש האָט געקנאַקט, און אױפן האַרצען איז גע.
ווען פרעהליך.., | |

שמחהלע איז אָבּער אַ בּיטערער יוּנג. ‏ ער האָט מיינט

זיטע רעדערייען, ער האָט ליעב אַ שנאַפּס. ער האָט ליעב
פּאַרגעסען אָבּער ניט דערמאָנען זיך.

ענטפערט ער פּאַנדרען אָפּ מיט אַ צוילהכעיס:

-- יקוּם פּוּרקן מני שמיא!..

דער יקוּם.פורקן שפּרינגט אַראָפּ װי אַ האָהן אין ראָסצע. ‏
נעס. ער פּאַסט זיך גאָר ניט צוּם אלוּלדיגען װאַלד. דערפיהלט
דאָס פּאַנדרע, דער בּאַלעגאָלצ, דער געװעזענער שמייסער אױף
ימים-נוראימדיגע שליאַכען, קוּקְט ער שמחהלען, קאָפּשאָקלענדיג,
אוּן. פּאַרריכט מיט אַ געצויגענעם, שטילען בּרוּם; |

-- אַי, יע--לה תּחנוּנינוּ מע---ע--ווע--רב,.,

קען שוין אױך שמחהלע טוּרערוּ ניט אױסהאַלטען אוּך
העלסטיצו ;

201

-- וי--בא עד בײ--װיי--קע--ער *)

די סאָלדאַטען פוּן קאָנװאָי קוּקען זיך אוּם, פאַרװאוּנדערט
פון אַזאַ פאַרבּיינקט געזאַנגעכץ. בּיידע אידישע אַרעסטאַנטען
-פאַרשעמען זיך אַבּיסע? אוּן בּלייבּען אַ וילע זיצען מיט אַ'
גאַרישעװאַטער מינע; װי קינדער, װען דערװאַקסענע, גראָבּע
מענשען שלאָגען זיי איבּער אינמיטען שפּיעל. זיי דערפיהלען
פלוצלינג די אוּמריינע, טופהנע סביבה אַרוּם זיך. אוּן כּדי
איבּערצונצהן אויף אַן אַנדער זאַך װייזט פּאַנדדע אָן אױף די
שאָלעכץ פוּן די געשענקטע אוּן אויפגענעסטנע אוּגערקעס:

-- אַ גאַנץ גוּטע אוּמה -- פאָניע..

-- יאָ, יאָ, - מאַכט שמחהלע טוּרערו, -- אַ טײערע
אוּמה 1 צלמען זיך איבּער אוּן פּלעטען דעם מח.

-- אָט, -- מאַכט פּאַנדרע אוּן שאָקעלט מיטן קאָפּ, - נאָר ניט
אַרײינפאַלען צוּ , פּראַװיטעלסטװע" אין די הענט, אָבּער אַזורײי
איך בּין מיט זי שטענדיג גוּט אױסגעקוּמען.

-- אַ? מיט זײערע שיקסעס מיינסטוּ אודאי?.. ‏ שעם
זיך ניט, נח ! | :

אַ געלעכטער האָט פּאַנדרען אױיפגעעפענט זיינע װייסצי
צייהן, שמחהלעס שטאָך האָט איהם מיטאַמאָל דערמאָנט אָן
דער געזונטער פרישער גױיה מיט דער נײער כוּסטע איפן
קְאָט, װאָס האָט איהם, מיט אַ האַלבּער שעה צוריק, געשענקט.
אַ שטיק חזיר, אָנגענוּמען איהם, אַ פּנים, פאַר אַ ,זייעריגען".
טור האָט אין איהרע לעבעדיגע אױגען דערזעהן אַ בּאַקאַנטען
פייערל, ער קען שװערען, אַז זי װאָלט איהם אױסגעבּיטען אוף
איהר אַלטען מאַן, ניט קוּקענדיג אױף דעם װאָס איהר מוּזשיק
טראָגט אַ נייעם שעפּסענעם קאָזשוּך אוּן ער, פּאַנדרע, -- אַן
אַרעסטאַנטען. שינעל, פּאַנדרע איז שוין געווען פיט אויסגעהונגערט,
אַ הייסע לוסט האָט געשפּיעלט אין זיין, דוּרך;אַרבּײט, אֶפֹּגצי
פריסשטער בּלוּט. מערעס גצשטאַלט, װעלכע ער האָט שױן אַזײ
לאַנג ניט געזעהן, האָט זיך אָפּגערוּקט; ערגעץ.ואו אָן אַ זייט

א .אי

*) חױבא צד צקר.

492

האָט זי זיך אָפּגערוקט אַקעגען דער אַקאָרשט געזעהענער גויה,
מיט דעם קײלעכדיגען כֹּנים אוּן מיט דעם קעצישצן בּלױען
פויער אין די אויגען, :

-- װער אַ טרונקיבראַנפען, -- האָט ער שמחהלען צוריק.
געשטאָכען, אוּן װער -- אַן אַנדער זאַך. האָסט געזעהן
די גױה מיט דער כוּסטע ? װי אַ קאַץ אױף פלייש האָט זי
געקוקט...

נאָר לאַנג טשעפען דעם יצריהרע האָט מען איהם.
ניט געלאָזען. .

-- נוּ, װסטאַװאַי !,.. -- האָט זיך דערהערט די גראָבּליכע
קאָמאַנדע פוּן קאָנװאָי. די סאָלדאַטען זיינען אױפּגעשטאַנען נאָך
דער אַכילה אוּן, מעהר פוּן געואוינהייט װי פוּן בּייזקייט,
גענוּמען טרייבּען די אַרעסטאַנטען צוּם פאַס, כּדי צוּ פאָהרען
צוריק אין שטאָדט אַריין, צוּם אָסטראָג.צוּ אוּן צוּם שפּיטאָל.

פּאַנדרע האָט אָפּנעבּונדען דעם זעקעל האָבּער מיט סיעטשקע
פוּנט פערדס מאָרדע, מיט אַ געניטער האַנט אױסגעקערעװעט די
כאָס מיטן גאַנצען שפּאַן אוּן געלאָזען זיך טריט בּיי טריט נאָכן
פערד, מיטן ציימ?ל אין האַנט, אוּן שמחהלע טוּרערוּ -- פוּנם
צווייטען זייט פערך, בּיי דער צווייטער האַלאָבּליע. הינטער זי
ביידען -- דִי צוויי סאָלדאַטען פוּן קאָנװאָי מיט אָנגעצוּנדענ.
, ציהאַרקעס* אין די מיילער, פּאַנדדעס אוּן שמחהלעס מאַכאָרקע
האָבּען זיי גערויכערט. דערפאַר האָבּען זיי ניט אַזױ שטאַרק
מקפּיד:געווען אויפן שטילען גאַנג פוּן פערד. כאָטש וויסען האָבּען
זי גוּט געװאוסט, אַז די אַרעסטאַנטען זיינען אויסען אויסצוציהען
דאָס פאָהרעניש דורכן װאַלד, אַזױ לאַנג װי עס לאָזט זיך,

די פּראָצעסיע פוּן דעם אוּמריינעם װאָגען, מיט דעם פאַס,
מיט . דעם קאָנװאָי אוּן אָרעסטאַנטען, האָבּען זיך אַזױ געשלעפּט.
איבּערן שליאַך, אוּנטער פאַרגעלבּטע צוזאַמענגעפלאָכטענע צווייגען
מון ביידע זייטען, וי דורך גאָלדענע טריאומףטויערען מיט.
פאַרוועלקטע רויזען,,. ווען פּאַנדױע איז נאָך געווען אַ אינגעל, איז
די פּריצטע פוּן שקלאָװער ,הויפעל" צוּם ערשטען מאָל אַראָפּ
געקוּמען מיטן פּאַרעכאָד אין איחר , אימעניע". אוּן צוּליעבּ. איהר

293

כּבודיוועגען האָבּען, דאַמאָלסט, שקלאָװער אידען געלאָזען אויס-
פלעכטען מיני אַרקעס מיט בּלוּמען, מיט גרינס אוּן מיט.
סטענגעס, מיט שמאָכטעס אוּן גאָלדענע פּאַפּירלעך. אוּן אָט פאָהרט /
ער אַצינד אויך דוּרך אַזעלכע טױיערען, נאָר אַ סך שענערע
און העכערע, װאָס דער אללוּל אַלײן האָט פאַר איהם
אױיסגעצאַצקעט.,, -אָבּער װי אַ בּייזער װיץ פון אַ ניטיגוטען
זעהט דאָס פּאַנדרען אויס אין זיין איצטיגער שמוציגקייט אוּן
פאַרשטויסענקייט; װי אַ פייערליכער קאַטאָװעס פוּן אָסיענדיגע
לצים: ,מאַכט אַ װאַרע פאַר אָפּטריט.רײניגער! צאַצקעט אױס
טויערען פאַר אָסטראָזשניקעס 1,.. |

אוּן בּוימער שאָקלען זיך איבּער איהם אוּן איבּער זיין
פאַס, ‏ אין זייער געלבּירױטער פּאַראַד-אָנטועכץ, טרייסלען מיט
געלבּע גלחישע קוּטשמעס האָר, הוידען מיט לאַנגע בּראָקאַטענע
אַרבּעל, װי בּשעתן רויכערען װײיראַך:

!-- מיר מאַכען ! מיר מאַכען !..

צי האָט זיך אָבּער, היך צװישען די צוייגען, אױף אַ
קאָראַלענעם בּאַלקאָן, ניט בּאַהאַלטען זרש 1... טאַקע זרש אַליין,
המנס װייבּ. אַ גרױסען טאָפּ פּאָמינעס האַלט זי גרייט אין די
בּאַציהרטע הענט, כֹּדי אָפּצוּניסען פוּן אױבּען די, וועלכע פיהרען
מיט אַזױ פיעל פּאָמפּע די מיאוּסע פאַס דורכן יום.טובדיגען
װאַלד 1 -- -

דער שליאַך האָט זיך פאַרנוּמען אױף לינקס, אוּן אַ
גאַנצע שטיפערישע קאָמפּאַניע פוּן יוּנגע בּעריאָזקעס זיינען, װוי
פון אַ װוינקעל, אַרױסגעלאָפען מיט אױסגעקאַלכטע דינע שטאַמען
אוּן מיט פאַרגעלבּטע בּלעטער.קרוינען, װי יוּנגע שיקסלעך אין
ווייסע קליידלעךן מיט צעפּלאָשעטע בּלאָנדע צעפּ זײנען װײ
נייגעריג אַרױסגעלאָפען, כֹּדי אָנצוּקוּקען די פּראָצעסיע פוּן פאַס
אוּן אַרעסטאַנטען. אוּן אַזוױ אַרוּם -- פאַרשטעלט מיט זיך אינגאַצען
דעם פאַרקירעוועטען שליאַך. |

אויף אַ זייטיגען שטעו, צװישען די בּעריאָזקעס, הװאָט
פּאַנדרע דערזעהן אַ שעהנעם פּאַיעטאָן, בּלויילאַקירט, מיט צויי
גוּטע פערדלעך געשפּאַנט, אוּן אויף דער קעלניע -- אַ געזונטען

294

קוטשער מיט אַן אָנגערוּקטען קאַרטוז איבּער די פיערדיגע
אויגען. די אָנגעצױגענע לייצעס אין די הענט -- גרייט אַהיס*
צופאָהרען אויפן שליאַך, וװען דער בּאַלעבּאָס װעט איהם נאָר
הייסען, אָבּער דער בּאַלעבאָס אַלײן -- אַ שװאַרץיחנעװדיגער
שצאָגי?", = אין אַ נייעם פּאַלטאָ איז געזעסען אין פאַיעטאָן
אױפן ווייכען זיץ, דער פּנים האַלבּ בּאַהאַלטען אוּן געװאַרט,
ווייזט אויס, אויף אימיצען, אויף אַ צווייטען, װאָס אין אַראָמּ.
געגאַנגען אין בּעריאָזקע:װעלדעל צוליעבּ זיין בּאַדערפעניש, איז
דאָס אױיסגעקוּמען פּאַנדדען אַבּיסעל מאָדנע. פאַרװאָס שטעהט
עפּעס דער פאַיעטאָן אין װעלדעל פאַררוּקט אוּן ניט אויפן
רעכטען שליאַך 1 נאָר געה פרעג קשיות ביל פּריצים! וען פּאַנדרע
איז געווען אַ בּאַלעגאָלע װאָט ער פון פריצישע ,שוּדאַקעס"
געזעהן גרעסערע משוגצתן... |

וען די פּאַס מיט איהרע באַגלײיטער איו אָפּנעפאָהדען,
האָט זיך הינטער איהר דערהערט אַ קול פוּן אַ קוּקוּשקע, אָבּער
אַזױ שעהן אוּן קלאָר, אוּן זאָל עס פעלען אַ האָר:

- קוּ--קהוּ! קוּ--קהו !יי

װי קוּמט אַ קוקושקע זאָל קוּקעװען סוף ווּמער, אֲלוּי
צייט 1 ניט אַנדערש, אַן דער פּאַרשױין אין פאַיעטאָן רוּפט
דאָס אַזױ זיין חבר, װאָס איז אַראָפּגעגאַנגען אין װעלדעל.
אַן אײנפאַל פון אַ פריץ"! טראַכט זיך פּאַנדע און גיט אַ מאַך
מיט די פּלייצעס,

נאָר דער פערד פון אָסטראָג לאָזט איהם לאַנג גיט
טראַכטען ועגען זייטיגע זאַכען. דער פערד פוּן אָסטראָג גיט
פּלוצלינג אַ פיהר מיט פיידע אויערען, אוּן פּאַנדרע, װעלכער
האַלט איהם בַּיים צוים, שפּיצט זיך אויך אָן. װאָרים פּלוצלינג
דערהערט ער עפּעס אַ טעמפען קלונג. ער װאָלט געמעגט
שווערען -- אַ בּאַקאַנטער קלונג פוּן קייטען, װאָס אין איהם
שוין אויסגעקוּמען צוּ הערען, ניט איינמאָל, צווישען די רוצחים
אין אָסטראָג מיט די געלבּע ,טויזען" אויף די כאַלאַטען

דער לאַנגער װאָגען מיט דער פאָס גיט זיך נאָך אַבּיסעל
אַ קערעווע אין שלייגנעל פוּן שליאַך, לאָזט איבּער די לעצטע

5

צעריאָזקעס הינטער זיך, און פאַר פּאַנדדעס אױגען װאַקסט אויס,
וי פוּן אוּנטער דער ערד, אַ צוייטער קאָנװאָי: צוויי , אוּנטער.
פיהרער" סאָלדאַטען מיט בּלויזע שווערדען אויף די אַקסלען, אוּן
א גרויסער גוי, אַן אָסטראָזשניק, אַן ,שוג מלך הבּשן" -- אינ.
דערמיטען, זאָל עס צוּמאָל ניט זיין דער געשלאָגענער גלית,
וועלכען ער, פּאַנדרט, האָט דאָ ניט לאַנג אַזױ פיין מכבּד געװוען?
ס'איז עפּעס טשורילאָ דער אָסטראָזשניק אוּן גיט טשוּרילאָ..
אָנשטאָט אַ נאָז זיצט איהם אַ צעקװעטשטער בּוּריק אינמיטען
פנים, אוּן דער מאוימדיגער פּרצוּף-פּנים זיינער געהט גלייך אויף
איהם, גלייך אויף איהם,,,

הפּנים, פון שפּיטאָל פיהרט מען איהם דאָס איצטער
איבּער, אין אַן אַנדער אָסטראָג, כּדי זיי בּיידע זאָלען זיך ניט
אוּמבּרענגען, װי צװויי קאָטערס אין איין זאַק, אַזױ האָט איהם
טאַקע שעפטעלע געזאָגט.. אוּן פּונקט דאָ, אין װאָלד, דאַרפען
זי זיך אַצינד טרעפען, גראָד דאָ. י

ווייזט אויס אַז טשורילאָ האָט אויך דערקענט דעם, װעל.
בער האָט איהם צעטרושצעט די נאָז מיט דער האַרטער גאָמבּע,
װוי מען צעטרוּשצעט אַ וועלשענעם נוּס, ער האָט דערקענט דעם,
וועלכער האָט איהם אין איין מינוּט געמאַכט פאַר אויס ,װיקי.
דאַילאָ? אין אָסטראָג אוּן דערנידעריגט פאַר אַלע אַרעסטאַנטען
אין די אויגען. די בּלוטיגע קוקערס זיינע האָבּען פּלוצלינג
אויפגעפלאַקערט מיט אַ העלישען פייער אוּן ער האָט האַסטיג
אַ טראָט געטאָן פאָראויס. | |

פוּן אוּמגעריכטקייט אוּן פוּן מוראדיגען קוּק, אויף ביידע
זייטען צעקוועטשטען נאָז, איז פּאַנדרען דוּרכגעלאָפען אַ קאַלטער
שוידער אוּנטערן כאַלאַט: ער האָט דערפיהלט, אַז אַ בּאַרג פוּן
שנאה רוּקט זיך אויף איהם אָן. אַ חיה.שרעקעניש װאָס האָט
גיט מעהר װאָס צוּ פאַרלירען. זי געהט אפילו, די חיה, אוּנטער
אַ קאָנװואָי, אָבּער צי זיינען זיי בּאמת גענוג שטאַרק, די צװיי
זעלנערלעך, איינצוּהאַלטען אַזאַ חיה װען זי צעיּשעט זיך!

וי אַ בּליץ האָט פּאַנדרען אויפגעלויכטען אין קאָפּ שעם"
שעלעס װאָרנען איהם, ער זאָל זיך, למעןהשם, חיטען פאָר

6

טשורילאָן,,,. אלולדיג ווייך װי ס'איז איהם געװען אויפן האַרצען
אינם האַרבּסטיגען װאַלד, איז ער ניט געװען גרייט צוּ שלאָגען
זיך, האָט ער דערפאַר, כּמעט ניט.ווילנדיג, געמאַכט אַ קליינע
צאַװעגונג אָפּצוּלאָזען דעם צוים פוּן פערד אוּן בּאַהאַלטען זיך
הינטער דעם פאַס, נעהנטער צוּ זיין קאָנװאָי. אָבּער בּאַלד האָט
צר זיך געכאַפּט, אַזן דערמיט װעט ער מאַכען צונישט דעם
גאַנצען נצחון איבּער טשוּרילאָן. האָט ער דוקא, אויף צו.להכעיט
זיך אַלין, אויסגעגלייכט דעם רוּקען אוּן שטאַרקער אַ ציה.גע*
טאָן דעם פערד פאַרן צוים: ניין, בּרוּדער פּאַנדדע, געה גלייך,
אַז דוּ געהסט !..

אין דערזעלבּער רגע האָט טשוּרילאָ נאָך האַסטיגער א
שפּרייז געטאָן פוּן צװישען דעם קאָנװאָי אָן אַ זייט, דער צו
מזיקטער נאָז זיינער האָט זיך בּיי איהם אָנגעגאָסען מיט בּלױע
בּלוּט, װי די קרעלען בּיי אַ געשלאָגענעם אינדיק. ער האָט זיך
פּלוּצלינג איינגעבּויגען, אוּן אַזױ גיך, אַז זיין גרויסער גוּף האָט
זיך װי איבּערגעבּראָכען אין צווייען, זיינע פליישיגע, רטע
לאַפּעס האָבּען אָנגעכאַפּט אַ געקאַלכטען שטיין; איינעם פּוּן די .
שטייגער, װאָס זיצען פעסט פוּן בּיידע זייטען שליאַך, בּיי יעדען
פערטעל װױאָרסט, אוּן האָט איהט אויסנעריסען װי אַ מעהרצלע,
בּאַלד אין דער גרויסער גוּף אױפגעשפּרוּנגען, אויסגעגלייכט זיך,
װי אַ שטאָלענער בּויגען, אוּן דער שווערער שטיין האָט געגעבּען אַ
פליה פוּן זיינע הענט,,. ס'איז געװען אַ שלײידער פוּן אַ געני.
טען פּלאָקען. שיסער אוּן מח-פּלעטער, װאָרים געפלויגען איז דער
שטיין גראָד-אויס, װי אַ קויל, אוּן איז געװען געציעלט פּונקט
אין פּאַנדדעס קאָפּ אַרײן,

אָט די גאַנצע רייה פוּן בּאַװענוּנגען האָט דער גרױסעף
גוּף אָפּגעשפּיעלט, איינס נאָך איינס, אַזױ אימפּעטיג אוּן אַװײ
פלינק, אַז דער קאָנװאָי פוּן בּיידע בּאַגעגענטע גרופען אַרעס"
טאַנטען האָט זיך פאַרלױרען; ניט בּאַװיזען אָפּצוּהאַלטען דעם
צעיושעטען גלית ניט צוּ בּאַשיצען נחפּאַנדרען פוּנם אָנפאַל,

אָבּער נח אַליין האָט זיך ניט פאַרלאָרען, ער האָט שאַרף
געהאַלטען אַן אויג אויף טשורילאָן, אוּן ניטיקוקענדיג אויף דער

בּליץישנעלקייט, מיט ועלכער דער װאָרף איז געטאָן געװאָרען,
האָט זיך פּאַנדרע נאָך גיכער אינגעבּױגען, אוּן דער האַלבּיפּוי
דיגער שטיין איז, פייפענדיג אוּן זשוּמענדיג, דוּרכנעפלויגען איי
בּער דער גאַנצער לענג פוּן איין האַלאָבּליע אוּן דורכגעבּראָכען
בּיידע דעמבּענע דעקען פוּן דער אויסגעלעדיגטער פאַס.

װי אַ קויל פוּן אַן אַלטצײיטיגען האַרמאַט האָט דער שטיין
אָנגעפּראַלט אין דעם הילכיגען פּראָנט פוּן פאַס, װי אין אַ ריי
זעןבּאַראַבּאַן אַרײן, אוּן האָט זי דוּרכגעשאָסען אַזױ, אַז קליאָפּי
- קעס אוּן שפּוּנט זיינען געפלויגען פוּן דער צװייטער זייט, צוּ
פּאַנדרעס קאָנװאָי צוּ, דער דאָפּעלטער טערעבענץ, דוּרך בּיידע
דעקען, איז געווען אַזוי אוּמגעריכט.שטאַרק, אַן דער פערד איז
אויפגעשפרונגען דיבּאָם, אוּן פּאַנדרע, וועלכער האָט פּאָספּעיעט
אויסצוּגלייכען זיך, האָט איהם קױים דערהאַלטען פאַרן צױם,
שמחהלע האָט זיך אַ האַלבּ-געחלשטער אַראָפּגעזעצט איף דער
| ערד, אוּן די סאָלדאַטען פוּן בּיידע קאָנװאָיען האָבּען אויפגעי
הױבּען אַ געװאַלד מיט אַ פינף.גאָרענדיגען אין דער מאַמען.
אַרײן, זי האָבּען זיך צעפייפט מיט די ליאַרםיפייפלעך, אַרױס.
געכאַפּט די רעװאָלװערען פוּן די שיידלעך, אוּן אַזױ-אַרוּם אָי
געטריבּען טשוּרילאָן ; געצוואונגען דעם צעיוּשעטען גלית אָפּצוֹײ.
געהן אָן אַ זייט, הינטער די איבּערגעפאַלענע אידישע אַרעס'
טאַנטען, הינטער דער דוּרכגעבּראָכענער פאַס.
| -- ספּאַס בּאָך!*) -- שאָקעלט דער סטאַרשער פוּן קאָג.
װאָי צוּ פּאַנדרען, אוּן צוּזאַמען מיט זיינע חברים טיקעט ער
ווייטער די געלאָדענע רעװאָלװערען אין טשוּרילאָס מאָרדע, אין
זיין צעמזיקטען נאָז אַרײן : דוּ, אַזצלכער אוּן אַזעלכער ! אוּבּיוועץ !**)
מיצט דיך ממיתן װי אַ הוּנט ! אין קאַרצער װעסטוּ פאַרפוילט װערן!

דערנאָך האָט דער סטאַרשער אַװױסגעכאַפּט אַ בּליפען
פוּן אַרבּעל:אומשלאָג, געטונקט אין מויל, װי אין אַ טינטער, אוּן
מיט אַ מאַטערניש אוּן שרייב.העויות פוּן אַ ,הראַמאָטנעם"ייי)

+) גאָט האָט געראַטעװעס|
**) רוצח }
. ***) װאָס קען פײענען אוּן שױײגען,

פּאַרשריבּען צפעס אינם זעלבען קאָפּיקענעס בּיכעלע, װְאוּ ער
מאַרשרייצט שטענדיג די צאָהל פוּן די אויסגעלעדיגטע פעסער,
אָבּער טשורילאָ אַליין, דער אָנמאַכער פוּן גאַנצען טוּמעל,
איזן זיך געשטאַנען קאַלטבּלוטיג, נאָר זיין פליישיגע בּרוּסט האָט
זיך בּיי איהם געהױבּען, װי אַ בּלאָזאַק, נאָך דער אָקאָרשטְ.
געמאַכטער, ניט-מענשליכער אָנשטרענגוּנג, סאָפּענדיג אַזױ, האָט
ער אויסגעהערט אַלע סטראַשונקעס פון די סאָלדאַטען אוּן גע.
שוויגען, אָפּנעאָטעמט זיך, האָט ער, וי זין שטייגער איז,
פאַרלעגט די שװערע הענט אוּנטער די פּאַכװעס, אוּן מאוימדיג,
װי אַ העסלעכער ריז, אַריבּערגעקוּקט איבּער די קעפ פון די
צערייצטע זעלנערלעך מיט זייערע שװערדלעך אוּן בּיקסלען,
זיין בּלוּטיגער קוק האָט געזוכט דעם שונא זײנעם,. אוּן ער
האָט איהם געפוּנען. װי אַ וילדער אָקס, איבּער אַ נידעריגען
שטעכיגען צוים, אַזױ האָט ער אַ וילע אַריבּערגעקוּקט צוּ
זיין גאַנץ;געפּליבּענעם זשידאָווסקען פיינט. אַ קריץ-געטאָן מיט
אַלע צייהן אוּן אַרױסגעפאָנפעט פוּן דער צעפּלעטשטער נאָז:
-- ניע אוידיאָש, זשיד ! כ'וועל דיך נאָך דערטאַפּען ..
פּאַנדדע איז שוין געװען געקוּמען צוּ זיך פוּן דער סכּנה,
װאָס האָט זיך אַריבּערגעטראָגען איבּער זײן קאָפּ. ער האָט
אָבּער טשורילאָס קול. ניט דערקענט. ס'איזן מעהר ניט געװען
יענער זעגעדיגער חוּצפּהדיגער קול, װאָס האָט געװאָרפען אַ
מורא אויף אַלע אַרעסטאַנטען, דער קול איז אַצינד געװען
אָנגעשפּאָלטען אוּן צוּגעשטיקט, װי די צעקאַליעטשעטע נאָז אַלײן,
אינם דאָזיגען פאָנפאַטען שילטען.זיך אוּן סטראַשען, האָט פּאַנדרע
דצרפיהלט די גאַנצע שװאַכקײט אוּן צעבּראָכענקײט פון אַ
געוועזענעם ,װיקידאילאָי, װאָס האָט פאַרשפּיעלט זיין גאַנצען
כּבוד אוּן זיין גאַנצע זיכערקייט ; װעלכער האָט שוין אַצינד
מורא אַרױסצוּרוּפען זיין שונא אױף אַן ערלעכען, אָפענעם
געשלעג, נאָר ער זוכט א מיטעל װי צוּ בּאַפאַלען איהם פוּן
הינטען, אוּמגעריכטערהייט { אָפּטאָן איהם אַ מיאוּסן שפּיצעל,.
דאָס האָט פּאַנדרען צעעפענט זיין שטייפען מויל אוּן אַנטפּלעקט
זיינע שניי.ווייסע צייהן, אין אַ ראַם פוּן אַ גוּטמוטיגען בּרייטען

פ9סֶב.

שמייכעל. דאָס האָט געהייסען: ,טשורילאָ, כ'בּין גרייט! אוו
-ס'וועט זיך מאַכען, װעל איך דיר נאָך געבּען אױסגאָב" 6
פּאַנדרעס ווייסע צייהן האָבּען נאָך מעהר צערייצט דעם
יגלית דאָס טרפהנע בּלוּט זיינס, האָט ער זיך נאָך שאַרפער
אוּן נאָך מיאוּסער צעפאָנפעט : |

-- רעזאַט װאָס ווסיעך זשידאָוו טרעקליאַטיך !... ס'הייסט :
אויסקוילענען דאַרף מען אייך, אַלע אידען פאַרשאָלטענע !

דער קאָנװאָי האָט אָבּער איהם מעהר ניט געלאָזען דרשענען,
דער סטאַרשער האָט אַ פייף.געטאָן מיט זיין פייפעַל און אַ
קאָמאַנדעװעטע.געטאָן :

-- מאַרש, מאַרש! |

טשוּרילאָס אוּנטערפיהרער האָבּען פאַרװאָרטען די בלויוצ
שווערדלעך אויף די אַקסלען, אוּן מיט די רעװאָלװערען אין די
הענט אוּנטערגעכאַפּט ;

-- מאַרש !

אין דערזעלבּער מינוּט האָבּען אױיך די רעדער, אונטער
| דער צעבּראָכענער פאַס, אַ סקריפּיגעטאָן, דער װאָגען האָט וין
געריהרט, אוּן בּיידע גרוּפּעס אַרעסטאַנטען, װי די פוּנאַנדער.
געריסענע צעקריגטע הענער, זיינען זיך אין איילעניש צעגאַנגען
אויפן מאָהליװוער שליאָך,. יעדערער אין זיין זייט,

אַ מאָדנע נקבה

41

דעם וייטערדיגטן װעג, דוּרכן װאַלד, האָבּען אונזערע
אַרעסטאַנטען געמאַכט מיט אַ צעבּראָכענער פאַס. בּין צום
אָסטראָג איז נאָך געבּליבּען אַ פּאָר װיאָרסט.

פּאַנדדרע האָט זיך געװישט דעם שוייס, ס'איז אױיף איהם
אָנגעקוּמען יענע שװאַכקײט פוּן נאָך-אַן-איבּערגעלעבּטער געפאַהר,
ווען אין קאָפּ װערט קלאָר אוּן דער גוּף איז מאַט װי נאָך אַ קרענקי
ערשט אַצינד האָט ער קלאָר בּאַגריפען, אַז עס איז געגאַנגען
אוּם איין האָרעלע זיין שאַרבּען זאָל צעטרוּשצעט װערען, װי אַ
קירבּעס אוּנטערן האַמער.

-- מעגסט בּענשען גומל! -- מאַכט צוּ איהם שמחהלע
אוּן אין האַרצען איז ער צוּפרידען װאָס ס'האָט זיך אַזױ ג9*
מאַכט, אַז די פּאַס איז צעבּראָכען געװאָרען. װאָרים בּיז מען
װעט זי פאַריכטען װעט מען דערוויילע ניט אַרבּייטען, שמחהלע
טוּרערוּ האָט זיך צוּ זיין מיאוּסער אַרבּייט בּשׁוּם.אופן ניט גצי
קצנט געװעהנען. |

פּאַנדרע האָט צוּ איהם שװאַך אַריבּערגעשמײיכעלט, איבּער
דעד גריווע פוּן פערד, אַזױ װי עס שמייכעלט אַ גענעזען קינדי
ער האָט איהם עפּעס געװאָלט זאָגען צוּ דער זאַךְ. נאָר אין
דערזעלבּער רגע האָט זיך פוּנדערווייטענס װידעראַמאָל דערהערט
דער רוּפענדער קול פוּן אַ קוּקוּשקע: |

801

-- קוּ--קָהוּ, קוּ--קהוּ! |

-- א קוקושקע װי איך בִּין אַ רב! -- מאַכט פּאַנדרע
יס צוּ דער זאַך, אַבּיסעל פּאַרקלערט -- ניטאָ אָנהױבּ אָסיען
קיין קוּקוּשקעס. אַפּנים װייטער דער פּאַרשױן אין פאַיעטאָן.
אַן אַקְט אַבּיסעל מיטן פּריץ אין פאַיעטאָן!.

-- קיין אַנדערע זאַכען ליגט דיר איצטער ניט אין קאָפּ!
-- גיט שמחהלע אַ מאַך מיט די פּלײצעס,

-- אַ געואוּנענער קאָפּ.. -- שמייכעלט פּאַנדרע מיטן
גענעזענעם שמייכעל, -- טאָ זאָל אין איהם ליגען װאָס עס
ליגט, |

שמחהלע ענטפערט מעהר ניט. ער געהט נאָךְ נאָכן פּערד
אוּן טראַכט, אַז פּאַנדרעס לשון האָט זיך געבּיטען, דאָס צינגעלפ
האָט זַיִך איהם אין אָסטראָג פאַרשאַרפט. אַ נייע ,עברי" אויס.
געלערענט זיך. אַפּנים בּיי שעפטעלע גנב... שניידט אָפ װי מיט
אַ חלף, אין אַמאָליגע צייטען, אַלס אַ קצב און דערנאָך אַלס
בּאַלעגאָלע, פלעגט ער קוים אַ פּאָר װערטער קענען צוּזאַמעג.
בּינדען, אוּן זוּכענדיג אַ װאָרט האָט בּיי איהם, בּשעת מעשה,
געבּרוּמט אין בּויך, װי אַ װידעריקול פוּן אַ פּוּסטען בּרוּנעם, .

די צעבּראָכענע פאַס גוּפא האָט זיך דערוייל געלאָזט
הערען איבּערן גאַנצען שליאַך. זי האָט זיך צעלאָזען מיט איהף
שװערען ריח, אױף.צוילהכעיס די אלוּל.בּוימער מיט זייער גאָלך
און צימרינג אוּן זאַפּרעױפאַרבּען, אויף:צוּ-להכעיס זייער זיסליכען,
יערענדיגען שװאָמען.גערוּך. אַזױ פיהרט זיך אויף אַ גראָבּער
שנג, אַן אױסואוּרף, צװישען אויסגעפוצטע מחותנים, װען ער
דערפיהלט זיין אייגענע גראָבּקײט, זיין נידעריגקייט: ,נאַט אייף
אוּ. װײסט! כ'האָכּ אייך אִין דר'ערד מיט אייער חתונה!,;" -

אפילוּ גויים אין פוהרלעך, װאָס זיינען געוואוינט צוּ הנאָי"
אויף די פעלדער, האָבּען זיך, פאַרבּייפאָהרענדיג, געכאַפּט פאַר
די נעז: : 7

*) מיסס,

202

-- דוּך-טאָ, האָספּאָדי, קְאַקְאָי!*) :
יד -- טיזשאָלי דוּךיטאָ!*י) -- האָבּען זייערע פּלוניתטעס בֹּאַי
שטשטיגט.

גוּטמוּטיגערע האָבּען זיך צעווערטעלט מיט די אַרעסטאַנטען

| -- זדאָראָװאָ, זאָלאָטאָראָטניקי ! ***

|-- = זדאָראָװואָ, איבּער:אַייאָהר דוּ !* -- האָט זיי שמחהלע
מיט גרויס פריינטשאַפט אָפּגעענטפערט, גױיעש אוּן אידיש פאַר.
שלוּנגען, די גוים דאָבּען עס אָנגענוּמען פאַר אַ װאַרימען דאַנק.

אַרעסטאַנטען טאָרען ניט רעדען מיט זייטיגע מענשעףן
גאָר די סאָלדאַטען פוּן קאָנװאָי האָבּען אױף דעם געקוּקט דוּרך
די כינגער, דאָס האָבּען געמאַכט די ,ציהאַרקעס" אוּן די ,סאַלאָ"+=+*)
װאָס זי האָבּען היינט בּאַקוּמען צוּם אָנבּייסען פוּן זײערע
אַרעסטאַנטען, זיי האָבּען אּילוּ געװאוּסט פוּן דער גרויסעף
מיינטשאַפט צווישען פּאַנדרען אוּן טשוּרילאָן אוּן די סיבּות כוּן
דער דאָזיגער פיינטשאַפּט, רוּפט זיך אָפּ דער סטאַרשער פוּן קאָנװואָי:

-- נאָי ***יי), דאָס האָסטוּ איהם, דאַכט זיך, אַזױ בּאֵאַר.
בייט די ,רילאָי*ייײ+), דעם צוּבִּיװעץייייי)ן |

פּאַנדרע האָט נאָר שטיל אַ לאַך געטאָן, דערמיט האָט
ער געװאָלט זאָגען, אַז ס'אין אַן אמת אוּן אַז ער, פּאַנדרע,
פאַרגעסט ניט, אַז דער װאָס פרעגט איז אַ סאָלדאַט אוּן דער
װאָס ענטפערט אין בּלױיז אַן אָסטראָזשניק.. דאָס אין דעם
קאָנוואָי געפעלען געװאָרען.

-- אָזנאָ סלאָװאָ! -- רוּפט זיך אָפּ דער צוייטער קאָנ.
װזאיניק, -- אַ פאַרקוּקעניש געמאַכט פוּן איהם! יעי בֹּאָהוֹ!..

-- היינט װעט מען שין מעהר ניט אַרבּײיטען, -- שלאָגט

6 אַ ריח! -- רבּונו-של-עולט.

5 א שווערער ריח !

"*) א גאָט-העלף, ‏ אָפּטריס-רייניגעך |
***) חזיר-פעטס,

4) נהח.

+) שׂנוק.

46 רוצח,

3

איהם איבּער דער סטאַרשער, וויסענדיג, אַז אַזאַ אָנזאָג װעט די
אַרעסטאַנטען הנאה טאָן, -- כ'מוּן אָפגעבּען אַ ראַפּאָרט איך
,קאַרצעראַליעײ, װאָס דער טשורילאָ האָט אָפּגעטאָן. ער ועם
שוין קריגען זיין לױין! סטאַלאָ בּיט --

אוּן װי ער רעדט דאָ אַזױ אוּן גיסט בּױמעל אויף די
הערצער פוּן זיינע אַרעסטאַנטען, ערשט עפּעס אַ שװאַרץ.חנעה.
דיגע װײיבּעלע אין אַ געפאַסעקטען העל.בּלויען קליידעל, מיט אָ
ווייטען פּאַרטוּך אוּן מיט אַ ווייסען קאָפּ-טיכעל לויפט זיי אַקעגען
אויפן שליאַך. פוּן דאָרטען, װאוּ דער װעג פאַרקערעװעט זיך
צוּם אָסטראָג אוּן צוּם שפּיטאָל, איז זי אַרױסגעלאָפּען, דערזעהן
די פּראָצעסיע פוּן אַרעסטאַנטען אוּן פאַס מיטן קאָנװאָי, איז זי
אַ רגעלע שטעהן געבּליבּען אין פאַרלעגענהייט אוּן געהאַט בּדעת
אַרײנצוּלויפען צװישען די בּוױמער פּוּן װאַלד. זי האָט זיך
אָבּער, קענטיג, מישב געװען, גענוּמען שמעקען די לוּפט, פאַר-
שטעלט זיך די נאָז מיט אַ האַלבּען פּנים, אַראָפּגעלאָזט דעם
קאָפּ אוּן געלאָזען זיך געהן געלאַסענער אוּן דוקא דעם קאָנװאָי
אַקעגען, די צעבּראָכענע פאַס פון די ,זאָלאָטאָראָטניקעס" האָט
איהר, הייסט דאָס, ניט פאַרשמעקט, נאָר זי האַלט זיך פעסט
אוּן געהט אַקעגען. זי װיל, הייסט דאָס, װיזען אַז זי אין
ניט קיין ציטעריגע אוּן װיל קיינעם ניט פאַרשעמען..

אַז זי האָט זיך דערנעהנטערט, האָט מען, לױט איהר
מלבּוש, דערקענט, אַז ס'איז ניט קיין אַנדערע װי אַ ,בּאַרמ.
האַרצייגע שװועסטער" פוּן נאָהענטען שפּיטאָל, מיט אַ צעקנייטש-
טען פאַרטוּך -- ניט זעחר קיין זױבּערער, מיט אַ קאָפּיטיכעל--
אויך ניט פוּן אוּנטערן פּרעסעל אוּן מיט אַ רויטען צלמל אויפן
אָרעם-בּאַנד. און עפּעס איז אויף איהר דאָס גאַנצע אָנטױּעכץ
צוּ לאַנג אוּן צוּ אָנגעפאַלדעװעט אויף דער איינגעפאַלער בּרוּסט,
זי פּלאָנטערט זיך אין איהרע מלבּוּשים װי אַ טעכטער? איךן
דער מאַמעס קליידעל, אוּן אינגאַנצען איז זי עפּעס פאַרשמאַיעט
אוּן פּאַרהאַװעט װי אַ ריהרעוודיגע אידינקע, װאָס האָט איהר
בּייטעלע פאַרלאָרען, װייסט ניט װאוּ, אוּן לויפט עס אָפּװכען
אויפן מאָהליווער שליאַן.

יי

האָט פּאַנדרע געמיינט, אַז מען האָט זי דאָס אַרוױסגע
שיקט פוּן שפּיטאָל אָנצױאָגען טשורילאָן, װעלכען מען האָט
|אָקאָרשט פוּן דאָרטען אױסגעשריבּען. |

-- זעה, -- מאַכט ער צוּ שמחהלען - סאיז ניט קיין
גלאַטע מעשה, טשורילאַ האָט עפעס אַװעקגעלקהענט זאָג איך
דיר! מ'װעט איהם נאָך אוּמקעהרען.., יי

אָבּער שמחהלע ענטפערט ניט. ער קוּקט נאָר שאַרף אָן
דאָס ,בּאַרמהאַרציגע שװועסטערל" אוּן בּוּרטשעט : |

-- אַ-- אַ-- מאָדנע נקבהקע!

בּאַמערקט אַז מען בּאַטראַכט זי צוּ שטאַרק, האָט זיך דאָס
שוועסטערל צעטוּמעלט, גענוּמען פּלאָנטערען זיך אין לאַנגען
קליידעל, אָפּגעלאָזען איין האַנט פוּן די פאַלדען, דעם שװאַרץי
זחגעוודיגען האַלבּ-פאַרדעקטען פּנימל ניט געוואוסט וואוּ אַהינצוּטאָן. ‏

דערזעהן אַזאַ פאַרשעמעניש פוּן אַ נקבה, האָבּען די סאָל.
דאַטען פוּן קאָנוואָי געמיינט, אַז דאָס האָבּען איהר זייערע פאַר.
ידרעהטע װאָנצעס אַזױ ,דעם קאָפּ פאַרדרעהט"; אַן זייער כװאַט.
סֹקֶער גאַנג אוּן דער קלונג פוּן זייערע שװערדען האָבּען דאָס
איהר געטראָפען גלייך אין האַרצען אַרײן.., האָבּען זיי אױפן
יונישען שטייגער גענוּמען קאַקעטירען, טרייפען גראָבּע קאַטאָ.
זועסלעך :

-- וואוּהין איילסטוּ זיך, שװעסטערל!

-- דעם עק אַראָפּנעלאָזט,

-- בּאַװײז די מאָרדעלט !

|-- דאָס קליידעלע העכער!

-- שפּעטער נאָך ,סלוּזשבּע",,, װילסט?

-- װעט מען אַ הוּליע:טאָן, אַ?

דערהערט אַזעלכע זיסע רייד, איזן דאָס שװעסטערל אינם
אזמגעלוּמפּערטען קליידעל געװאָרען אַ בּיסעל זיכערער, געמאַכט
אפילו אַ מינעלט מיט אַ פּיסקעלע פוּן אַ דינסטמיידעל, װאָס
לאָזט זיך ליבּען אוּן בּעװואוּנדערען,.,. שמחהלען, דעם ממזר, האָט
אַזש אַ געלעכטער אָנגעשפּאַרט:
| -- װאָס. זאָגסטוּ1,., -- מאַכט ער שטילערהייט צוּ פְּאַני

205

|דרען,, --- װאָס ואס עפעט צוּ דער יענטעצקע אין שלוּמפּער?

-- טאַקע אַ מאָדנע נקבהקע! -- בּאַשטעטיגט פּאַנדרע
שמחהלעס פריהעודיגע װעױטער אוּן האַלט אַבּיסעל אָפּ דעם
פערדעל, כּדי בּעסער אַדײנקוּקען דעם שועסטערל אין די אוינען
אַרײן, עפּעס בּאַקאַנטע אויגען.

חנדלענדיג זיך אַװוי אוּן קוקענדיג פונדעסטװענען אָן אַ
זייט, מיט אַ פאַרשטעלטען מױל, האָט זיך דאָס שװעסטערל
בּאַלד אויסגעגלייכט מיטן פערד אוּן װאָגען, אַ ציהיגעטאָן דוּרך
די . פינגער מיטן נעזעלע, פאַרקרימט זיך זעהר שטאַרק און אגב.
טצקע פאַרשטעלט דאָס גאַנצע געזיכט אוּן געכאַפּט לױימען,
משמעות -- פוּן שלעכטען ריח אַנטלאָפּען, ניט אױסגעהאַלטען..,

די סאָלדאַטען פוּן קאָנװאָי האָבּען איתר נאָכגעהירזשעט
װי די אינגעשפּאַנטע זשרעבּעצעס, װאָס דערזעהען אַ קליאַטשע
אין פרייען פעלד. דרעהען זײי די נאָזלעכער מיט אַ ,הי--הר"
אוּן װאַרפען מיט די גריװעס. אוּן אַרױס פוּן שפּאַן קענען זי
גיט,., | |

| = -- אַך, װען ניט די סלוּזשבּע! -- מאַכט דער סטאַרשער

מיט פאַרדראָס אוּן דרעהט די װאָנסעס, אוּן ס'איז קענטיג גפ*
ווען, אַז דאָס שטיק חזיריכעטס, װאָס ער האָט מיט א האַלבּער
שעה צוּריק אַרײנגעפּאַקט אין זיך, האָט זיך שוין אין איהם
גוּט צעװאַרימט, יי |

-- פּאָשאָל! -- האָט דער אינגערער סאָלדאַט מיטאַמאָל
אַ געשריי געטאָן אױף די אַרעסטאַנטען, כאָטש יענע האָבּען
געשפּרײזט ניט ערגער װי פריהער. אוּן ס'האָט זיך געפיהלט אַ
האַס אין זיין געשריי, אַ האַס צוּ די צװיי גרויע אַרעסטאַנטען
װאָס שטעהען אַצינד צװישען איהם אוּן דער אַנטלאָפּענער נקבה.
== פּאַנדרע האָט, אָבּער, ניט קלאָר געהערט װאָס דער סטאַר,
שער רעדט אוּן דאָס װאָס דער אינגערער פוּן לאָנװאָי בייזערט
זיך. דאָס האַלבּ-פאַרדעקט פּנימל פוּן דער , שפּיטאָל, :שװעסטערל"
איז איהם עפּעס אויסגעקוּמען שטאַרק בּאַקאַנט. אָט די שװאָרצי
קייט פוּן שמאָלינקען שטערען, אָט דער לעבּעדיגער קוק פוּן
אונטערן קאָפּטיכעל! אפילו די געמאַכטע חנדלעך., עפּעס צױּ

406

אידישלעך האָט זי אויסגעזצהן, די שפּיטאָל-שװעסטער מיטן. רוי.
טען צלמל אוֹיפן אַרבּעל, |

שמחהלע האָט אַפּנים געטראָפען זיינע געדאַנקען, װאָרים
ר האָז איהם געמאַכט אַ קצבישע היה מיט איין אױג און
מיט איין בּאַק, פוּנם צװוייטען זייט פוּן שפּאַן, אוּן האָט אַרי
צערגעמורמעלט צוּ איהם איבּער דער גריווע פוּן פערד:
| -- אַ מאָדנע נקבהקע, אַזּ
| אוּן ניט װאַרטענדיג אויף אַן ענטפער, גערעדט שטל,
ניט צוּ פּאַנדדען, ניט צוּ זיך אַליין: |
: -- ציגענע נטים היינט אין װאַלד, דאָס -- פּריצים אין פאַיעטאָ.
נען, דאָס גזלנים, דאָס נקבות,,, ווען ניט דאָס יענטעװאַטע קליידעל,
װֹאָלט מען געקענט שווערען, אַז ס'איז שעפטעלע,,, װי איך בין אַ
איד} נאָר וואוּ האָט ער דאָס אַהינגעטאָן די ווענסעלעך, דער גנבז

{-- קוּ--קחוּ !,.. האָט זיך דערהערט גאָר. נאָהענט הינטער

דיעם קאָנװאָי. -

שמחהלעס אוּמגעריכטע װערטער אוּן דאָס נאָהענטע קוי
קעווען פוּן הינטען, האָבּען פּאַנדרען אינגאַנצען אױפגעשראָקען
מיט זייער פּלוצימדיגער קלאָרקײט אוּן צוּזאַמענטרעפען. עפעס
װי ער װאָלט געהאַלטען אין אָנרײבּען איין.איינציג שװעבּעלע
און דאָס גאַנצע קעסטעלע האָט איה אויפגעריסען אין זי
הענט, | | יי
| ער האָט זיך האַסטיג אַ קעהר געטאָן, אוּן נאָך איהם
שמחהלע אוּן דער קאָנװואָי, אפִילוּ דער פערד האָט דערפיהלט
אַז מען מעג אַ וויילצ שטעהן בּלײבּען אוּן האָט זיך אָפּנע*
שטעלט, אַ נייע, גאָר אוּמגעריכטע סצענע האָבּען זי אַלע
דערזעהן. דאָס אָקאָרשט-שעמעװדיגע, ניט.פלינקע ,שוועסטערל"
פוּן שפיטאָל, איז אַצינל געלאָפען אַראָפּ:שליאַך, ניט װי אַ נקבה
פיט אַ שװערען שלוּמפּער, נאָר װי אַ יוּנגער פּאָזשאַרניק' אויף
אַ שרפה. איהר צוּלאַנגען אָנטוּעכץ האָט זי אַצינד געהאֵל.
טען אין בּיידע הענט, פוּן בּיידע זייטען, װי מען האַלט ! צוויל
פֿאָלעס בּיים איבּערלויפען אַ בּלאָטע. אונטערן הויך. -פאַרריסענעם
קליידעל האָבּען זיך אַצינד געבּאָמבּעלט אַ פּאָר דינע פיס, אין

407

שװאַרצע מאַנסבּילשע הויזלעך, גיךיגיך האָבּען די פיסלעך פֹאָ-
צּריקעװועט אַראָפּישליאַך אַזױ, אַז דאָס קאָפּיטיכעל האָט זיך
.אַראָפּגעגליטשט אױפן נאַקען אוּן אַנטפּלעקט אַ געשױרענע
פּאַטילניצע, איינע פוּן יענע מאָגערינקע אוּן געשוירענע פּאַטיל.
ניצעס פוּן יוּנגע װייבּלעך װאָס שטעהען איף פוּן אַ טיפוס, /

-- קוּיקהוּ, קוּיקהוּ, קוּיקהוּ! -- האָט זיך װידעראַמאָל
דערהערט אַ פויגעלשער קול. דאָסמאָל אין דאָס קוּקעװען גע.
ווען צוּ האַסטיג, ניט:נאַטירליך, אוּן מען האָט קלאָר געהערט,
אַז ניט קיין אַנדערע װי דאָס אַנטלאָפּענע ,שװעסטערל" לאָוט
פון זיך אַרױס אַזעלכע טענער, ס'איז אָבּער פאָרט געווען זעהר
עהנליך צוּ דעם ,קוּקוּ" פוּן יענעם פּאַרשױן, װאָס איז פריהער
געזעסען אין פּאַיעטאָן, צווישען די בּעריאָזקעס,.. הייסט עס, אַו
ס'איז. אַן אָפּגערעדטער צייכען?
| די סאָלדאַטען פוּן קאָנװאָי זיינען נשתּומם געװאָרען, די
מיילער האָבּען זיך בּיי זיי אויפגעמאַכט, װאָרים בּאַלד נאָך דעם
דריי,גאָרענדיגען קוּקעװען איז, װי אױיף אַ. ואונק פוּן א קוני
צענמאַכער, אַרױסגעפלױגען אויפן שליאַך אַ פאַיעטאָן מיט צוויי
הייסע פערד, טאַקע דער פריהערדיגער. פאיעטאָן, װאָס האָט זיך
(געווען פאַרטאַיעט אינם בּעראָזעװען וועלדעל, װי אַ וויכער האָט
צר זיך געטראָגען גלייך איף דער שפּיטאָלישװעסטערל, האָס
לויפט איהם אַקעגען,

-- קוּיקהוּ! -- האָט אימיצער פוּן פאַיעטאָן אַרױסגעזונגען.
| ווען ס'איז געבּליבּען נאָך אַ צעהן טריט צווישען פאַיעטאָן
אוּן דער לויפענדיגער נקבה, האָט זיך דער גאַנצער געשפּאַן א
װאָרף-געטאָן אָן אַ זייט, אוּן שאַרף אַ קערעװע-געטאָן זיך אויף
צוּריק, אַזױ שניידיג אי} דער קעהר געמאַכט געװאָרען, אַז די
בּיידע צעיאָגטע פערדלעך זיינען אױפגעשפּיוּנגען אין דער
הויך, שיער די האַלאָבּליעס ניט דוּרכגעבּראָכען, שיער דעם
פאַיעטאָן ניט אוּמגעװאָרפען. דער קוּטשער איז אָבּער, װייוט
;אויס, געווען אַ געניטער אָנטרײבּער,. ער האָט זיך האַסטיג
אויפגעשטעלט אויף דער קעלניע, מיט אָנגעצױגענע לייצעס, אוּן
;אױיסגעהאַלטען גלייכגעװויכט מיט זיין אייגענעם גוּף, דִי דאָנינע

י
205
+

- אעפצהרליכע רגע, פוּן אויסקירעווצן זיך, האָט דאָס ,שוועסטערל"
טיט די שװאַרצע מייטקעס גּוּט אױסגענוצט. װי אַ װעװעריק
. האָט זי,. אינמיטען לויפען, דערלאַנגט אַ שפּרוגיאַרױף. אין ‏
. פאַיצְטאָן, אוּן פוּן גרוס אימפּעט אַרײנגעקױקעלט זיך אין זיין
'טיפען צוּפוּסען, פאַרשװאוּנדען געװאָרען.,. בּאַלד אָבּער האָט 0
זיך צוּריק בּאַװיזען איבּערן הויכטן לעהן פוּן זיץ, שוין אינגאַנצען
אָהן אַ קאָפּיטיכעל אוּן מיטן פּנים צוּם ערשטוינטען קאָנװאָי
+ו פּאַנדרען אוּן צוּ שמחהלען. איהר וייסען קאָפּיטיכעל האָט
אַצינד די מאָדנע נקבה געהאַלטען אין האַנט אוּן געפאָכצט מיט
איה חוצפהדיג אוּן פרעהליך, װי איינע װאָס געזעגענט זיך
מיט - קלעפּעדיגע קאַװאַליערען, אי, הייסט דאָס, זי חנדעלט זיך
נאָך מיט זיי, אי זי װיל פוּן זיי װאָס גיכער פּטור װערען!
| =-- קוּ-קהוּ! -- האָט זי זיך מיט זיי נאָכאַמאָל אַ רייץ.

געטאָן פוּן דערווייטענס, ס'הייסט: אָט ווייסט איהר אַצינד מיין
סֹוד אוּן,. קושט אַ בּער !

די פערד מיטן פּאַיעטאָן האָבּען זיך בּעת-מעשה געטראָגען
וי אַ רוּת. דאָס װײסע טיכעל האָט געפאָכעט, אוּן בּאַלד אין
דער גאַנצער געשפּאַן, מיט דער מאָדנער נקבה אוּן שווייגעדיגע
פּאַרשױנען, פאַרשואונדען געװאָרען אינם בּױיג פוּן מאָהליװערן
שליאַן, גאָר געלבּע בּלעטלעך זיינען נאָך זי שטיפעריש
גאָכגעפלױגען,

בּיים קאָנװאָי האָבּען זיך פאַרמאַכט די אָפענע מיילער,

די גויעשקע קעפּ זײערע האָבּען זיך געבּראָכען איבּער אַזאַ
,פּורים-שפּיעל", איבּער אַזאַ פאַרבּלענדעניש פוּן װײיבּ אוּן מאַן
בֹּששת אַזאַ משוּגענעם גאַלאָפּ, װאָס האָט זיך, אין איין רגע,
פאַרבייגעטראָגען פאַר זייערע אױסגעלופּעטע אויגען. דער אינגע.
דעו האָט זיך אפילוּ איבּערגעצלמט ;

-- טשודיסאַ -- אָדנאָ סלאָװאָ! *) |

-- דאַלזשנאָ, ס'ליובּאָװוניטשקאָם אוּטיקלאַ! **) -- מאַכט

: גסים, מיט אײן װאָרט !
"') מיט 6 ?יובאַװוניקע?, װײוט אוים, אָגטלאָסען !

.440

דעד סטאַרשער מיט זיכערער זעלבּכטצופרידענקייט פון א יֹן
װאָס איז גוּס בּאַקאַנט אין ענינים פוּן ליעבּע. דערבּיי האָט שר
; נאָך צוּגעגעגעבּען אַ פעפערדיג װאָרט מיט אַ שפּײי דורך די
צייהן, אַז די רויטע בּלעטער פוּן אלולדיגען װאַלד זיינען נאָך
?רױטער געװאָרען,

--. געװען פאַרנוּמען די זונה! -- בּאַקלעדט ויך דער
אינגערער סאָלדאַט -- דערפאַר, הייסט דאָס, האָט זִי אוּנו גע.
לאָזען אין ראָסעל, |

אוּן מיט אַ בּייזקייט פוּן אַן אַפּגענאַרטען קאַװאַליער, האָט
צר זיך פּלוצלינג צעשריען אויף הל אַרעסטאַנטען :
| -- נוּ, טראָהאַי, סוקיניידיעטי 1) װאָס האָט איהר ויך
פּאַרקוּקט װי די װאָראָנעס 1., יי יי

דער װאָגען פוּן אָסטראָג האָט זיך װייטער אַ ריהריגעטאָף
מיטן הייזעריגען סקריפּ פוּן שלעכטע רעדער אוּן מיט אַ טראָס.
קעריי פוּן דער דוּרכגעבּראָכענער פאַס. דער אַקעגענזיגער וינט
האָט דוּרכגעבּלאָזען איהרע בּיידע לעכער אוּן געװאָרפען אױפֿן קאָנװאָי
פוּן הינטען דעם ספּעציפישען גערוּך, פּונקט װי ער װאָלט יל
אלולדיג געװאָלט מוּסרן, מעורר:לתּשוּבה.זיין ;

-- אַ מענש,,. דער אָנהױבּ זיינער איז ערד אוּן דער סוף
זיינערּ איז ערד, דאָס לעבּען -- מיסט אוּן די לִיעבּע -- מיטט,

אָבּער די סאָלדאַטען פוּן קאָנװאָי האָבּען זיך ניט געקענט
בּאַרוּהיגען,. אייפערזיכטיג אוּן פאַרדראָסיג האָבּען די אַלץ
געשמועסט צווישען זיך װענען דער מאָדנער נקבהקע אויפן
שליאַך, ה ‏
דאָס האָט פּאַנדרע אױסגענוּצט. ער האָט זיך גיך אוֹמגע.
קוּקְט; אַ סאָפּע-געטאָן מיט דער נאָז, כּדי צוּ פאַרמאַטקירען זיין.
קול, אוּן אַריבּערגעװאָרפען אַ פּאָר ווערטער איבּער דער גוייווע
פוּן דעם מערד צוּ שמחהלען:
- = -- בּרוּדער, שמחה, דוּ האָסט געטראָפען !

-- װי?-- מאַכט שמחהלע אוּן פאַרקװעטשט איין ושיג.

') היהרט זיך, הינטישע זיהןן

40

. -- שווייג! גיט פּאַנדדע אַ סאָפּע מיט דער נאָז, אַ װינק
אויפן קאָנװאָי, אוּן גיט האַסטיג אַ ציה דעם פערד ביים
אָפּגעלאָזענעם צוים, | |

אָננעקוּמען צוּם אָסטראָג, האָט זיך דער קאָנװאָי אָנגע+
שטויסען, אין הױף, אױף אַ שטיקעל גערוּדער: סטאָראָזשעס
מיט שליסלען, דער נאַדזיראַטעל, דער , פּאָמאָטשניק סמאָטריטעל"
האָט עפּעס געמאַכט מיט די הענט אוּן געבּיזערט זיך. אַ
צווייטע ,בּאַרמהאַרציגע שוועסטער" פוּן שפּיטאָל, אַ הױיכע און אַ
דיקע, איז געשטאַנען אַ פאַרװײינטע אוּן עפּעס דערצעהלט.,
| ; האָט דער סטאַרשער פוּן פּאַנדרעס קאָנװאָי איינגעזעהען,
אַז איצטער איז געקוּמען די ריכטיגע צייט צוּ דערװייזען, פאַר
גאַנץ נאַטשאַלסטװאָ אין די אױגען, זיין טריישאַפט צוּם קיסר,
ירוּם הודו, אוּן װי ,הראַמאָטנע" ער איו, האָט ער פוּן אַרבּעל-
אוּמשלאַג אַרױסגעשלעפּט זיין קאָפּיקענע העפטעלע און, האַל.
טענדיג די האַנט אוּנטערן קאָזיראָק, צוּגעטרעטען צוּם פּאָמאָטשניק,
כּדי אָפּצוּגעבּען איהם ראַפּאָרט װעגען דער צעבּראָכענער פאַס,
וועגען טשוּרילאָס מעשים, װעגען --

נאָר דער פּאָמאָטשניק האָט אויף איהם גאָר אויסגעשטעלט
א פּאָר גזלנישע אויגען אוּן אַ. געשרײ.געטאָן :

-- פּ'שאָל װאָן !... אין קאַנצעלאָריע געה !

ג:

אין יענעם טאָג האָבען פּאַנדרע אוּן שמחהלע טאַקע מעהר
ניט געאַרבּײט. אין דער גרױיטער קאַמער פוּן אָסטראָג האָבּען
זײ זיך דערװאוּסט, אַז שעפטעלע:גנב איז מיט אַ פֹּאָר שעה
צוּריק אַנטלאָפען פוּן שפּיטאָל. ער האָט ערגעץיוואו פּאָטיאַפּעט
אַן אָנטועכץ פוּן דער בּאַרמהאַרציגער שוועסטער, װאָס יענע האָט
אַרײנגעװאָרפען אין קאָרבּ פוּן שװאַרצע װעש, אוּן האָט דאָס
אויף זיך אָנגעטאָן, אָנשטאָט דעם האָט ער אין קאָרבּ איבּער.
געלאָזען זיינע אַרעסטאַנטסקע קליידער. דעם שפּיטאָליכאַלאַט,
די גרויע פּלוּדערען. די שצאָגעלסקע שטעק.שיך... מען רעכענט,
אַז אימיצער האָט איהם באַזאָרגט מיט ציויל.קליידער, װעלכע

81

ער האָט אָנגעטאָן אוּנטער די װייבּערשע. װייל אין איין סיטפענעם
קליידעל ,װעסטוּ אין סענטיאַבּער ייט ניט אַנטלופען",.. אַזײ
איז ער דוּרכגעגאַנגען דעם פּאַטרוּל בּיים טױער אוּן געמאַכט
פּלטה, יאָ, אין קאָרידאָר, אויפן פּריטעלקע פוּן פענסטער, האָט
ומען געפוּנען אַן אָפּגעבּראָכען אוּן פאַרבּלוּטיגט שטיקעל גלאָז.
מען רעכענט, אַז דערמיט האָט זיך שעפטעלע:גנב אױסגעקראַצט
זיינע ווענסעלעך, װאָרים אַ נקבה מיט שװאַרצע װענסעלעך
װאָלט אפילוּ אַ פּראָסטער סאָלדאַט ניט דוּרכגעלאָזצן...

פּאַנדרע האָט געמאַכט אַן אָנשטעל, אַז ער איז פאַרגאַפט
אוּן פאַרװאוּנדערט, אוּן שמחהלען איז אַראָפּ אַ משא פון קאָבֿי
אַ רעטעניש האָט זיך איהם אויפנעקלערט. אַצינד האָט ער שױן
קלאָר געוואוסט, װאוּ שעפטעלעס שװאַרצע וענסעלעך זיינען
אַהינגעקוּמען, | |

צנדע -- ערשטער טייל ,עמי-האַרצים",

א ' 1

וואוּ זיינט איהר ? פאָנשטאָט אַ הקדמה)

נז פֿאַנדרע יײ- --‏ =ד ==
פאַנדרע װוערט א בעל:תשוּבה --
פֿאַנדדע ווערט אַ {שמייסער? --
רי סענדער מוּסרט זיינע פערד
רי סענדער, גזלנים אוּן אַ בּער

פון דער מעשה איז געװאַרען אַן אמת

פּאַנדרע חתנט זיך ==
זי וויל ניט, זי וויל יאָ... =
עס בּרענט ביים וייעם נגיד!..

אַ,מוּרקע" -- = == =
ווער האָט אוּנטערגעצוּנדען 2..

אַ נייער פּריסטאַוו == 26
,אַרעסטאַװאַט יעואָ"! =+ --
אוּנז צוּ לאנגע יאָהר! -- --
אין פרעמדען שפּאַן =- --

אין קנעכטשאַפּט ביי מאיר פענטע

אוּנטערבּאַרג" --= == ==
אבײזע בּאַגעגעניש -- 2
אַגרוּב אין אָזערע +- --
דער משפּט-- -+- -- 26
שעפטעלע גנב == = ==

דאָס געשלעג מיט גליתן --

װי נחן אַזזי שמחהלען == --
װאָס אַגנב פארגינט זיך! --
די יאַטקע רעכענט זיך אָפּ --
אויפן מאָהליווער שליאַך +-
אָמאָדזע נקבה -- = =

1

יי

ה אַַ 7 6

103
116
131
150
161
189
197
315
99
243
256

267

5
299
0
1
241
8
5
401

דער ווייטערער טייל פוּן ,נח פּאַנדרע"

הי

, ע מ ייה א ר צ * ם

שען

= היימ; -:
אָזער{ץ
אוּן דניעפּערי

די גרויסע סעריע

פוך ?, גיאור

ענטהאַלטען פאלגענדע טיילען:

צרשטער טייל:
צוולימשר טייל:
דריטער טייל;
פערטער מייל +

פיגמטטר מייל:

נח פּאַנדרע
צווישען אָזערע אוּן דניעפער
צוריק פוּן אָסטראָג

די װאַנט

פּאַנדרעס אַנטלויפען

א טיא
אי

אש

6
:
:
:
= 1
.=